هەواڵ

خوێندنه‌وه‌یه‌کی خێرای مێژووی چیرۆکی کوردی

رەحیم عەبدولرەحیم زادە

هه‌ڵکشان به‌ره‌و لوتکه

خوێندنه‌وه‌یه‌کی خێرای مێژووی چیرۆکی کوردی

ره‌حیم عه‌بدولڕه‌حیم زاده

هه‌ر چه‌ن ته‌مه‌نی چیرۆکی کوردی به گشتی له سه‌ده‌یه‌ک تێ­ناپه‌ڕێ و ئه‌م ته‌مه‌نه‌ کورته ته‌نانه‌ت له رۆژهه‌ڵاتی کوردستان دیسان که‌متر ده‌بێته‌وه و ده‌گاته نیوه سه‌ده‌یه‌ک، به‌ڵام له گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به بۆنه‌ی  زۆر هۆکار که شایه‌د گرینگترینیان ره‌وتی  خێرای ئاڵ و گۆڕه‌کان بێ، ئه‌م ته‌مه‌نه کورته، ته‌مه‌نێکی زۆر پڕ هه‌ڵس و که‌وت و تژی گۆڕانکاری بنه‌ڕه‌تییه.

هه‌ر له یه‌که‌م چیرۆکی کوردی له رۆژهه‌ڵاتی کوردستان واته پێکه‌نینی گه‌دای حه‌سه‌ن قزڵجی تا کاره‌کانی ئێستا، چیرۆکی کوردی قۆناغی جیا جیای بڕیوه و شێواز و فۆرمی جیاوازی تاقی کردۆته‌وه. له‌م وتاره کورته‌دا که ره‌نگه ته‌نیا سه‌ره‌تایه‌ک بێ بۆ پۆلێن کردنی چیرۆکی کوردی له رۆژهه‌ڵاتی کوردستان حه‌ول ده‌ده‌ین ئه‌م قوناغه جیاوازانه دیاری بکه‌ین و به کورتی له سه‌ریان بدوێین.

هه‌ر چه‌ن شایه‌د دابه‌ش کردنی چیرۆک به پێی زه‌مان و کاتی خولقانی چیرۆکه‌کان، دابه‌ش کردنێکی پڕ به پێست نه‌بێ و که‌م و کووڕییه‌کی زۆری بێته‌وه سه‌ر، به‌ڵام له‌و رووه‌وه که هونه‌ر به گشتی و چیرۆک به تایبه‌ت گرێ دراوه به کات و شوێنی خولقانیه‌وه و هه‌ر چیرۆکێک به پێی فۆرم یان ناوه‌رۆک ئاوێنه‌ی باڵانوێنی زه‌مانی خۆیه‌تی و دیسان له‌و رووه‌وه که ته‌نانه‌ت له فۆرمالیستی­ترین شێوازی لێکدانه‌وه‌ش­دا دیسان له گه‌ڵ چه‌مکێک به ناوی ماکی سه‌ره‌کی ( عنصر غالب- عامل مسلط) هه‌یه که باس له بوونی هێندێ تایبه‌تمه‌ندی سه‌ره‌کی له هونه‌ری هه‌ر سه‌رده‌مێک­دا ده‌کا، هه‌ر بۆیه دابه‌ش کردنی زه‌مانی له‌م نووسراوه‌یه‌دا له هه‌مان کات­دا ده‌توانێ دابه‌ش کردنێکی تێماتیک و ته‌نانه‌ت فۆرمالیستیش بێ. چما هه‌ر سه‌رده‌مانێک تێم و فۆرمی تایبه‌ت به خۆی به‌دی دێنێ که تایبه‌ت به‌و شوێن و کاته‌یه.

ئێستا و دوای ئه‌م سه‌ره‌تا کورته چ به پێی کات، چ به پێی ناوه‌رۆک و چ به پێی فۆرم، چیرۆکی کوردی ده‌توانین به سێ قۆناغی دیار و به‌رچاو دابه‌ش بکه‌ین:

۱-     سه‌ره‌تای چیرۆکی کوردی له ساڵه‌کانی ۱۳۲۰ تا سه‌ره‌تای ۱۳۷۰ ی هه‌تاوی

۲-     له سه‌ره‌تای حه‌فتاکان تا نێوه‌راستی هه‌شتاکان

۳-     له نێوه‌راستی هه‌شتاکانه‌وه تا ئه‌مرۆ

له درێژه‌ی وتاره‌که‌دا هۆکاره‌کانی ئه‌م دابه‌شکردنه و هه‌روه‌ها تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هه‌رکام له‌و سێ قۆناغه ده‌خه‌ینه به‌رباس، به‌ڵام به‌ر له هه‌ر باسێک پیویسته دوو خاڵی زۆر گرینگ هه‌ر له ئێستاوه روون کرێته‌وه: یه‌که‌م ئه‌وه‌ی که هه‌رکام له‌م قوناغانه زۆرجار تێکه‌ڵاوی یه‌کدی ده‌بن و سنووری هاوبه‌شیان هه‌یه و ره‌نگه چیرۆکێک له حه‌فتاکان­دا نووسرابێ به‌ڵام تایبه‌تمه‌ندی چیرۆکی ئه‌مرۆی هه‌بێ یا خۆ چیرۆکی ئێستا بێ به‌ڵام تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی قۆناغی یه‌که‌م تێیدا به‌رچاوتر بێ. که‌وابوو ئه‌م دابه‌شکردنه کاتییه، دابه‌شکردنێکی موتڵه‌ق نییه و ره‌نگه له هێندێ شوێن هه‌رکام له قۆناغه‌کان ئاوێته‌ی یه‌کدی بن، به‌ڵام ئه‌م راستییه‌شمان نابێ له بیر بچێته‌وه که پۆلێن کردن باس له گشته هاوبه‌شه‌کان ده‌کا نه‌ک تاکه جیاوازه‌کان.

دووهه‌م خاڵێک که به‌ر له لێکدانه‌وه‌ی قۆناغه‌کان پێویسته له به‌رچاو بگیرێ ئه‌م راستییه‌یه که ره‌نگه نووسه‌ری ئه‌م دێڕانه هه‌موو چیرۆکه بڵاوکراوه‌کانی ئه‌م حه‌فتا ساڵه‌ی نه‌خوێندبێته‌وه یان به‌رچاوی نه‌که‌وتبێ یان هێندێکیانی ئه‌مرۆ بۆ به‌راوه‌رد کردنه‌وه له به‌ر ده‌ست نه‌بووبێ. که‌وابوو وتارێکی ئاوه‌ها کورت هیچ کات ناتوانێ به شێوه‌یه‌کی گشتی و به تێر و ته‌سه‌لی له سه‌ر بابه‌تێکی ئاوها بدوێ و وه‌ک پێشتریش ئاماژه‌مان پێ کرد ئه‌مه ته‌نیا سه‌ره‌تایه‌که بۆ ناسین و دابه‌شکاری چیرۆکی کوردی ئه‌گینا ئه‌مه باسێکه که پیویستی به لێکۆڵینه‌وه‌ی قووڵتر و درێژخایه‌نتر هه‌یه و هیوادارم ئه‌مه هه‌نگاوێک بێ بۆ باس کردنێکی چڕ و پڕتر له سه‌ر ئه‌م بابه‌ته.

 

قۆناغی یه‌که‌م: ریئالسمی کۆمه‌ڵایه‌تی

قۆناغی یه‌که‌م که ده‌توانین وه‌ک چیرۆکی ریئالیسمی کۆمه‌ڵایه‌تی ناودێری بکه‌ین له سه‌ره‌تاکانی ۱۳۲۰ ده‌ست پێ ده‌کا و تا سه‌ره‌تی حه‌فتاکان درێژه‌ی هه‌یه. ئه‌م قۆناغه، پچڕ  پچڕ و لێک بڵاوه و له ماوه‌ی نیوه سه‌ده‌یه‌ک­دا ئه‌ژماری به‌رهه‌مه‌کانی به هۆی هێندێ دیارده‌ی  کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی و ئابووری ئێجگار که‌مه، به‌ڵام هه‌ر له‌م ئه‌ژماره که‌مه‌ش­دا هێندێ تێمی هاوبه‌ش وه‌ده‌ر ده‌که‌ون که چیرۆکه‌کانی ئه‌م قۆناغه پێکه‌وه گرێ ده‌ده‌ن :

چیرۆکه‌کانی ئه‌م قۆناغه به گشتی چیرۆکی ریئالیستین واته له واقیعه‌کانی کۆمه‌ڵگای کورده‌واری وه‌رگیراون. که‌سایه‌تی ئه‌م چیرۆکانه‌ش هه‌مان که‌سایه‌تی ئاشنای ناو کۆڵان و شه‌قامه‌کانی کۆمه‌ڵگان و ته‌نانه‌ت زۆربه‌یان له چین و توێژه بنده‌ست و هه‌ژاره‌کانی کۆمه‌ڵگا وه‌رگیراون. چیرۆکی ئه‌م قۆناغه له کات و شوێنی راسته‌قینه‌دا رووده‌دا و  زۆرجار پشت به مێژوو ده‌به‌ستێ ته‌نانه‌ت له رۆمانێکی وه‌ک پێشمه‌رگه‌ی ره‌حیم قازی که ده‌توانین وه‌ک یه‌که‌م رۆمانی کوردی له رۆژهه‌ڵاتی کوردستان ناوی بێنین، رووداوێکی تایبه‌تی مێژوویی ده‌گێڕێته‌وه.

تێمی دڵداری و ئه‌وینداری یه‌کێک له تێمه به‌رچاوه‌کانی ئه‌م قۆناغه‌یه، به‌ڵام دڵدارییه‌ک که که‌وتۆته به‌ر ته‌وژمی رقی ده‌سه‌ڵاته‌وه که به تایبه‌ت له ده‌سه‌ڵاتی فیۆداله‌کان­دا ره‌نگ ده‌داته‌وه و هه‌ر بۆیه زیاتر دڵدارییه‌کی ناکامه و ده‌بێته هۆی شۆڕشی که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی دژ به ده‌سه‌ڵات. ئه‌م چیرۆکانه قاره‌مان ته‌وه‌رن و قاره‌مانی چیرۆکه‌کان قه‌ڵافه‌تێکی ئووستووره‌ییان پێ ده‌به‌خشرێ. تێمی دڵداری قاره‌مانانه به تایبه‌ت له کاره‌کانی دوای شۆڕشی ئیسلامی زۆر تێمێکی به‌رچاوه و له زۆرینه‌ی کاره‌کان­دا به‌دی ده‌کرێ.

جیا له‌م تایبه‌تمه‌ندییه تێماتیکانه، هێندێ تایبه‌تمه‌ندی فۆرمال له نێوان چیرۆکه‌کانی ئه‌م قۆناغه‌دا به‌دی ده‌کرێ و به‌م پێیه‌ش چیرۆکه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه ده‌توانین بخه‌ینه چوارچێوه‌یه‌که‌وه:

کات له چیرۆکه‌کانی ئه‌م قۆناغه‌دا کاتێکی هێڵییه و نووسه‌ر حه‌ولێکی بۆشکاندنی هێڵی کات نه‌داوه. به‌م پێیه پلاتی چیرۆکه‌کانیش پلاتێکی هێڵییه و گێڕانه‌وه‌ی …. ۱،۲،۳،۴ به کار هاتووه واته رووداوه‌کان دوا به دوای یه‌ک و به پێی هێڵی زه‌مان دێن و هه‌ر رووداوێک له دڵی رووداوی پێش خۆی­دا ده‌گوورێ. روانگه‌ی گێڕانه‌وه‌ی چیرۆکه‌کان زانای گشتییه که ئاگاداری هه‌موو رووداوه‌کانه‌و بۆ به‌رده‌نگێکی نادیاری ده‌گێڕێته‌وه. ده‌روونناسی له‌م چیرۆکانه له ئاستێکی زۆر که‌م که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گیرێ و زیاتر چیرۆک بایه‌خ به کۆمه‌ڵناسی ده‌دا هه‌ر بۆیه رۆچوون بۆ ناخی که‌سایه‌تی له‌م چیرۆکانه‌دا که‌متر ده‌بینین و زیاتر چیرۆکی ئه‌کت و عه‌مه‌لن و رووداوی گه‌وره و به ریتمێکی توند له چیرۆکه‌کان­دا دێنه گۆڕێ.

چیرۆکه‌کانی ئه‌م قۆناغه زیاتر له هه‌ر شتێ که‌ڵکه‌ڵه‌ی زمانیان هه‌یه و حه‌ول بۆ بووژانه‌وه‌ی زمانی کوردی و په‌تی نووسین ده‌ده‌ن. واته زیاتر له‌وه‌ی تکنیکه‌کانی چیرۆک و گێڕانه‌وه لای ئه‌م نووسه‌رانه بایه‌خی پێ بدرێ، زمان ئه‌ویش نه‌ک زمانی چیرۆکی به‌ڵکوو که‌ڵک وه‌رگرتن له زاراوه کۆن و له‌بیره‌وه‌چووه‌کان گرینگه. له هه‌مان کات­دا زمانی زۆرینه‌ی ئه‌م چیرۆکانه زمانێکی لادێیه نه‌ک زمانێکی شارستانی و زاراوه‌کان له دڵی که‌له‌پووری وه‌رزێری و لادێیه‌وه هه‌ڵده‌قوڵێن.

سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌کی ئه‌م چیرۆکانه ئه‌ده‌بیاتی رۆمانتیک و ریئالیستی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌می رۆژئاواییه و زۆریه‌ک له تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م دوو شێوازه ده‌توانین له‌ چیرۆکانه‌دا بدۆزینه‌وه، به‌ڵام له کاره‌کانی دوای شۆڕشی ئیسلامی و ساڵه‌کانی شه‌ست و سه‌ره‌تای حه‌فتادا، ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌ده‌بیاتی دراوسێ به تایبه‌ت ئینجه مه‌مه‌دی یاشار که‌ماڵ و کلیده‌ری مه‌حموودی ده‌وڵه‌ت ئابادی به ئاشکرایی به‌م چیرۆکانه‌وه دیاره.

به‌رچاوترین کاره‌کانی ئه‌م قۆناغه جیا له کاره سه‌ره‌تاییه‌کان وه‌ک کۆمه‌ڵه چیرۆکی پگکه‌نینی گه‌دای حه‌سه‌ن قزڵجی و پێشمه‌رگه‌ی ره‌حیم قازی ده‌توانین ئاماژه به باقه‌بێنی ئه‌حمه‌د قازی، هاواره به‌ره و میرزای فه‌تاح ئه‌میری، هه‌زار ئه‌شکه‌وتی عومه‌ر مه‌ولوودی و خه‌وه‌ژاوی ناسر وه‌حیدی بکه‌ین.

چیرۆکی مودێرن و گه‌ڕانه‌وه بۆ ناخ

قۆناغی دووهه‌م که ده‌کرێ وه‌ک چیرۆکی مۆدێرن و شه‌پۆلی زه‌ینی یاخۆ چیرۆکی ئێکسپێرسیونیستی ناودێری که‌ین له سه‌ره‌تای ساڵه‌کانی حه‌فتا ده‌ست پێده‌کا و له ماوه‌یه‌کی که‌م خایه‌نی ده ساڵه‌دا زۆر به ته‌وژم دێته پانتای چیرۆکی کوردی و ره‌نگه به قه‌ت هه‌موو په‌نجا ساڵی رابردوو و بگره زیاتر به‌رهه‌می لێ ده‌که‌وێته‌وه.

ئه‌م قۆناغه له سه‌ر ده‌ستی هێندێ نووسه‌ری لاو به‌دی دێ که له گه‌ڵ ئه‌ده‌بیاتی مودێرنی رۆژئاوا و ئێران ئاشنا بوون و ده‌یانهه‌وێ ئه‌م ئه‌زموونه نوێیانه راگوێزنه ناو چیرۆکی کوردییه‌وه.

له روانگه‌ی تێماتیکه‌وه نووسراوه‌کانی ئه‌م قۆناغه زیاتر باس له مرۆڤێکی هه‌ره‌س هێناو ده‌که‌ن، مرۆڤێکی ته‌نیا که له جیهانی ده‌ره‌وه دابڕاوه و په‌نای بردۆته به‌ر جیهان و بیر و خه‌یاڵاتی خۆی. که‌سایه‌تی ئه‌م چیرۆکانه- ئه‌گه‌ر بکرێ ناوی که‌سایه‌تی لێ بنێین- زیاتر که‌سایه‌تییه‌کی نووسه‌ر و رووناکبیر و شاعیره که کۆمه‌ڵگا ته‌ره‌ی کردووه و نه ئه‌و له کۆمه‌ڵگا حاڵییه و نه کۆمه‌ڵگا له‌و. تێمی سه‌ره‌کی ئه‌م چیرۆکانه زیاتر له‌وه‌ی تێمێکی کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی یان مێژوویی بێ تێمێکی ده‌روونناسانه‌یه و جیهانی ده‌ره‌وه‌ش له روانگه‌ی ئه‌م تاکه‌وه نیشان ده‌درێ و هه‌ر بۆیه ده‌توانین بڵێین چیرۆکی ئه‌م قۆناغه ئێکسپێرسیۆنیستییه. چیرۆکه‌کانی ئه‌م قۆناغه بایه‌خێکی زۆر به خه‌یاڵ و فانتازیا ده‌ده‌ن به‌ڵام فانتازیای ئه‌م چیرۆکانه فانتازیایه‌کی سه‌رخۆش نییه به‌ڵکوو زیاتر به‌ره‌و گرۆتێسک و خه‌یاڵێکی مۆته‌که‌ئاسا ده‌چێ.

له بواری فۆرمیشه‌وه چیرۆکه‌کانی ئه‌م قۆناغه هێندێ تایبه‌تمه‌ندی هاوبه‌شیان هه‌یه که لێره‌دا به کورتی ئاماژه‌یان پێ ده‌که‌ین:

چیرۆکه‌کانی ئه‌م قۆناغه، چیرۆکی بێ کات و شوێنن واته هیچ کات و شوێنێ دیاریکراویان نییه و ده‌کرێ له هه‌ر شوێن و کاتێک­دا روو بده‌ن. ئه‌م چیرۆکانه چیرۆکی که‌سایه‌تی نین و که‌مترین ئه‌ژماری که‌سایه‌تی دێنه پانتای چیرۆکه‌وه و بگره زۆرینه‌ی چیرۆکه‌کان ته‌نیا له یه‌ک که‌سایه‌تی که‌ڵک وه‌رده‌گرن که ئه‌و تاقه که‌سایه‌تییه‌ش زیاتر تایبه‌تمه‌ندی تیپی هه‌یه. ئه‌م چیرۆکانه زیاتر له هه‌ر شتێ بایه‌خ به که‌ش( فضا) ده‌ده‌ن و که‌شی چیرۆکه‌کان زیاتر که‌شگکی پژ له خولیا و کابووس و مۆته‌که‌یه و جیهانگکی وگران نیشان ده‌ده‌ن.

چیرۆکه‌کانی ئه‌م قۆناغه چیرۆکی مۆنۆلۆگن نه‌ک دیالۆگ چما دیالۆگ له‌م چیرۆکانه‌دا له که‌مترین ئاست­دا که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گیرێ و نووسه‌ر یان که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی زیاتر له گه‌ڵ خۆی ده‌دوێ. هه‌ر به‌و پێیه‌ش وێژیار (راوی) ئه‌م چیرۆکانه زیاتر وێژیاری یه‌که‌م که‌سی تاکه و زۆرینه‌ی چیرۆکه‌کان له‌م روانگه‌یه‌وه ده‌گێڕدرێنه‌ه.

زمانی ئه‌م چیرۆکانه هه‌رچه‌ن زمانێکی شارییه، به‌ڵام ره‌نگه وه‌ک چیرۆکه‌کانی قۆناغی یه‌که‌م زمانێکی کوردی په‌تی نه‌بێ و ته‌نانه‌ت هێندێ جار هه‌ڵه‌ی زمانی و رێزمانی تێدا به‌رچاو ده‌که‌وێ. چیرۆکه‌کانی ئه‌م قۆناغه به پێچه‌وانه‌ی قۆناغی یه‌که‌م گرینگییه‌کی ئه‌وتۆ به خوێنه‌ر ناده‌ن و هێنده ده‌ربه‌ستی چێژ به‌خشین به خوێنه‌ر و ساز کردنی په‌یوه‌ندییه‌کی پته‌و له گه‌ڵ خوێنه‌ر نین.

پلاتی ئه‌م چیرۆکانه پلاتێکی دژوار و پێچه‌ڵاوپووچه و گێڕانه‌وه ده‌توانێ له هه‌ر بڕگه‌یه‌کی رووداوه‌کانه‌وه ده‌ست پێ بکاو هیچ کاتێکیش به ئامانج و ئاکامێک نه‌گا. کات به شێوه‌ی هێڵی دانه‌رێژراوه و زۆر جار کۆتایی و سه‌ره‌تای چیرۆک لێک هه‌ڵنابوێردرێن واته پێکهاته‌ی گێڕانه‌وه له زۆری چیرۆکه‌کان­دا پێکهاته‌ی جه‌غزییه. ئه‌م پلاته دژواره و ئه‌م پێداگرییه له سه‌ر لێڵ بوون و ته‌ماوی بوونی چیرۆک وا ده‌کا هێندێ جار له جێی چیرۆک تووشی جۆرێک مه‌ته‌ڵۆک و پازێل ببین. له هه‌مان کات­دا ئه‌م چیرۆکانه به دوای ئه‌زموون کردنی شێوازی تازه‌وه‌ن و ئه‌م تازه‌گه‌رییه هێندێ جار سه‌که‌وتوو ده‌نوێنێ و هێندێ جار تووشی هه‌ڵه دێت.

سه‌رچاوه گرینگه‌کانی ئه‌م قۆناغه، چیرۆکی مودێرنیستی رۆژئاوایی وه‌ک کاره‌کانی فرانتس کافکا، ساموئگل بێکێت و ئه‌گه‌ر هێندێ بگه‌رگینه‌وه دواوه رۆمانه‌کانی داستایوسکییه. به‌ڵام ره‌نگه زیاترین کارتێکەری له سه‌ر ئه‌م قۆناغه چیرۆکه‌کانی سادقی هیدایه‌ت و به تایبه‌ت کوندی کوێر بووبێتی.

ئه‌م قۆناغه سه‌ره‌تا به هێندێک له کورته چیرۆکه‌کانی گۆڤاری سروه و به تایبه‌ت کاره‌کانی محه‌ممه‌د ره‌مه‌زانی و جه‌لال مه‌له‌کشاوه و دواتر له دوو کۆمه‌ڵه چیرۆکی ته‌نگانه و زریکه‌ی عه‌تا نه‌هایی و رۆمانی شار به‌ده‌ری حوسێن شێربه‌گی­دا خۆی نیشان دا. ره‌نگه گرینگترین مه‌کۆی ئه‌م قۆناغه شاری بۆکان بووبێ و زیاترین نووسه‌رانی سه‌ر به‌م قوناغه له‌م شاره سه‌ریان هه‌ڵدابێ که به‌رچاوترینیشیان ئه‌مانه‌ن: بریا کاکه‌سووری و کۆمه‌ڵه چیرۆکی سیاسووت، حه‌مه‌ده‌مین شامحه‌ممه‌دی و کۆچیرۆکی قه‌ڵا، دوو کۆمه‌ڵه چیرۆکی خۆری ۱ و ۲ ، هاوار ناسر وه‌حیدی و هه‌روه‌ها نووسه‌رانی وه‌ک سوله‌یمان عه‌بدولره‌حیم­زاده، عه‌لی غوڵامعه‌لی، قادر هیدایه‌تی، عه‌زیز مه‌حموودپوور، ره‌حیم عه‌بدولره‌حیم­زاده، سه‌دیق ره‌سووڵی، ئه‌مجه‌د غوڵامی، که‌ریم ره‌حیمی و ده‌یان نووسه‌ری­تر به‌ڵام شوێن پێی ئه‌م قۆناغه ده‌توانین له شوێنه‌کانی­تری کوردستانیش بدۆزینه‌وه و ئاماژه به هێندێ نووسه‌ری وه‌ک ته‌وفیق موشیرپه‌ناهی، شارام قه‌وامی، عه‌لی ده‌سماڵی، مه‌نسوور ته‌یفووری، ناسر باباخانی و….. بکه‌ین که له‌و ساڵانه‌دا چیرۆکه‌کانیان له گۆڤاره‌کانی وه‌ک رامان، ئێستا، ئاینده و گه‌لاوێژی نوێ له باشووری کوردستان و هه‌روه‌ها چه‌ن ساڵی سه‌ره‌تایی فستیواڵی چیرۆکی بانه وه‌به‌رچاو ده‌که‌وت.

چیرۆکی نوێی کوردی

قۆناغی سێهه‌م که ده‌کرێ وه‌ک چیرۆکی نوێی کوردی ناودێری بکه‌ین و به تایبه‌ت له سه‌ر پاشگری کوردی پێداگری بکه‌ین، قۆناغێکه که له نێوه‌راسته‌کانی ۸۰ وه ده‌ست پێ ده‌کا و تا ئه‌مرۆش هه‌ر به‌رده‌وامه. ره‌نگه قسه کردن له سه‌ر ئه‌م قۆناغه له هه‌ردوو قۆناغه‌که‌ی­تر دژوارتر بێ چون هێشتا له ناوی­دا ده‌ژین و مه‌ودامان لێ نه‌گرتووه تا بتوانین به گشتی و به‌ربڵاوی سه‌یری بکه‌ین و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی لێک ده‌ینه‌وه. ره‌نگه هێشتا زۆر یه‌ک له کاره باشه‌کانی ئه‌م قۆناغه‌ش به هۆی دژوار بوونی بڵاوکردنه‌وه‌ی به‌رهه‌می کوردی له‌م ساڵانه‌دا هیشتا نه‌که‌وتبێته به‌ر ده‌ستی خوێنه‌ر، به‌ڵام له به‌ر نووری ئه‌و تیشکانه‌ی تا ئێستا ده‌رکه‌وتوون حه‌ول ده‌ده‌ین سه‌رنجێکی خێرامان له سه‌ر ئه‌و قۆناغه‌ش هه‌بێ و باسی به‌ربڵاوتری ئه‌م قۆناغه راده‌گرین بۆ داهاتوو.

چیرۆکی کوردی رۆژهه‌ڵاتی کوردستان دوای ساڵه پڕ هه‌ڵڵا و هه‌نگامه‌کانی حه‌فتاکان، چه‌ن ساڵێک تووشی بێده‌نگی و کپ کڕی هات. زۆر یه‌ک له گۆڤاره‌کان وه‌ک سروه و ئاوێنه و زرێبار به یه‌گجاری یان بۆ ماوه‌یه‌ک ده‌ستیان له کار کێشاوه. فستیواڵی چیرۆکی بانه تووشی راوه‌ستان هات،که‌ف و کوڵی بڵاو کردنه‌وه‌ی بابه‌ت له گۆڤاره‌کانی باشوور تا ئاستێکی زۆر نیشته‌وه. ئه‌ژماری بڵاوکردنه‌وه‌ی کتێب به رێژه‌یه‌کی زۆر هاته خوارێ. ده‌سته و ده‌سته‌بازی زۆر که‌سی له کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌کان تاراند. هه‌ر ئه‌م مه‌ودایه که ره‌نگه سه‌ره‌تا وه‌ک خه‌سارێک بێته به‌رچاو، له راستی­دا سوودێکی ئێجگار گه‌وره‌ی بۆ چیرۆکی کوردی هه‌بوو. زۆری چیرۆکنووسانی قۆناغی یه‌که‌م وبه تایبه‌ت قۆناغی دووهه‌م له‌م ماوه‌یه‌دا به شێوه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تی به خۆیان­دا چوونه‌وه و دوای ئه‌م چه‌ن ساڵ بێده‌نگییه ئه‌و بابه‌تانه‌ی له‌م ساڵانه‌ی دوایی هاتوونه‌ته پانتایی چیرۆکی کوردییه‌وه ئه‌م راستییه ده‌رده‌خا که چیرۆکی کوردی خه‌ریکه به‌ره‌و پێش هه‌نگاو ده‌نێ.

له بواری تێماتیکه‌وه چیرۆکه‌کانی ئه‌م دواییه زۆریان ئاوڕیان له بابه‌ته کوردییه‌کان داوه‌ته‌وه و سووژه و که‌سایه‌تی چیرۆکه‌کانیان له کۆمه‌ڵگای کورده‌وارییه‌وه هه‌ڵقوڵاوه چ له کۆمه‌ڵگای هاوچه‌رخ و چ دووباره خوێندنه‌وه‌ی مێژوو و فۆلکلۆر و که‌له‌پووری کوردی. که‌سایه‌تی چیرۆکه‌کان له چین و توێژه جیاجیاکانی کۆمه‌ڵگا هه‌ڵبژێردراون و فره ده‌نگی و که‌شی جیاواز له چیرۆکه‌کانی ئێستادا زۆر به‌رچاوتره. ته‌نانه‌ت ئه‌و تێمانه‌ی ئێستا نووسه‌رانی کورد هه‌ڵی­ده‌بژێرن زۆر جیاواز و جۆراوجۆره هه‌ر ئه‌و نه‌بوونی هاوبه‌شییه‌کی به‌رچاو له تێم­دا خۆی بۆته تایبه‌تمه‌ندییه‌کی تێماتیکی به‌رچاو له قۆناغی سێهه‌می چیرۆکی کوردی­دا.

له بواری فۆرمیشه‌وه ئێستا نووسه‌رانی قۆناغی دووهه‌م حه‌ول ده‌ده‌ن زیاتر له فۆرمه‌کانی گێڕانه‌وه‌ی کوردی وه‌ک به‌یت و شێوازه فۆلکلۆرییه‌کانی­تر نزیک ببنه‌وه و به شێوه‌یه‌کی مودێرن که‌ڵکی لێ وه‌رگرن که ده‌توانین ئاماژه به به‌رهه‌می وه‌ک کاره‌کانی عه‌تا نه‌هایی له گوڵی شۆران به‌و لاوه، تۆقی عه‌زازیلی سه‌ید قادر هیدایه‌تی و دۆنادۆنی حوسێن شگربه‌گی بکه‌ین. نووسه‌رانی قۆناغی یه‌که‌میش حه‌ول ده‌ده‌ن له گه‌ڵ پاراستنی ماکی کوردی کاره‌کانیان زیاتر به‌ره‌و شێوازه نوێیه‌کانی گێڕانه‌وه هه‌نگاو بنێن که ده‌توانین زینده‌خه‌وی فه‌تاح ئه‌میری وه‌ک نموونه بهێنینه‌وه.

بڵاوبوونه‌وه‌ی هێندێ کتێبی وه‌ک پیاوێکی ریش خه‌نه‌یی عه‌زیز مه‌حموودپوور، کاره‌ساتی جه‌لال مه‌له‌کشا،  خه‌ونه‌کانی ئیقلیمی بای ناسر وه‌حیدی، تابووتی ته‌مه‌ن و سه‌فه‌رنامه‌ی دۆزه‌خی بریا کاکه‌سووری، چاره‌نووسی تاپۆکانی سوله‌یمان عه‌بدولره‌حیم­زاده له‌م ساڵانه‌ی دوایی­دا ئه‌م راستییه ده‌رده‌خه‌ن که چیرۆکی کوردی تێهه‌ڵچوونه‌وه‌یه‌کی دووباره و گه‌رم وگوڕی بووه که ره‌نگه له گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو که‌م و کووڕیانه‌ی هه‌یه‌تی و و ئه‌و ره‌خنانه‌ی له سه‌ریه‌تی هیوایه‌کی گه‌وره‌ی بۆ داهاتووی چیرۆکی کوردی خولقاندبێ، هیوا به‌وه‌ی هه‌نگاوی ئه‌مجاره‌یان زۆر پوختتر و قایمتره و چیرۆکنووسان توانیویانه له ئه‌زموونه‌کانی رابردوو که‌ڵک وه‌رگرن تا هه‌نگاوێکی­تر چیرۆکی کوردی به‌ره‌و پێش ببه‌ن. ئه‌مه و سه‌رهه‌ڵدانی به‌ره‌یه‌کی نوێ له چیرۆکی کوردی­دا له ناو لاوان ئێمه به داهاتووی چیرۆکی کوردی ئێجگار گه‌شبین ده‌که‌ن.

انتشار توسط 8 تم

یەک بۆچوون

  1. دەستخۆش کاک رەحیم ئەم خوێندنەوە هەر چەند بە پیوەری بەرەیی و بە تایبەت بەرهەمی دەورەیی بەرەکان (Period effects) کراوە، بەڵام دەتوانێت لە رێگای دیاری کردنی ئۆبژەی بەرەیی ڕایەڵێک بۆ پێکەوە گرێدانەوەی کاراکتەرەکانی ناو ئەدەبی چیرۆکنووسی ساز بدات و لە هەمان کاتدا ئاراستە و میتۆدێکی باش بخەملێنێت بۆ خوێندنەوەی ڕەوەندە مێژووییەکانی چیرۆکنووسی و بە مەیدان کردنی چیرۆکنووسی لەم دیو

بۆچوون بنووسە

ئیمەیلەکەتان نیشان نادرێت.خانە داواکراوەکان نیشانە کراون. *

*

*

دەتوانی ئەو تاگ و خەسڵەتانە HTML بەکاربێنیت: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>