هەواڵ

خوێندنەوەیەکی رۆمانی گرەوی بەختی هەڵاڵه

گرەوی بەختی هەڵاڵه

هه‌ڵاڵه‌ و ئاره‌زوویه‌کی ترساو

خوێندنه‌وه‌یه‌کی رۆمانی ” گره‌و‌ی به‌ختی هه‌ڵاڵه ‌” نووسراوه‌ی “عه‌تا نه‌هایی

 

له‌یلا ساڵحی- بۆکان

ئه‌لف):ژن و رۆمان

  ژانری ئه‌ده‌بی رۆمان یه‌کێکه‌ له‌ به‌هێزترین ژانره‌ هه‌ڵبژێردراوه‌کان له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵگاوه‌، که‌ ده‌کرێ گرینگترین به‌رباسه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و هه‌ر وه‌ها کێشه‌ی ژنیش تێی دا ره‌نگ بداته‌وه‌. ده‌شکرێت له‌ ده‌لاقه‌ی رۆمانه‌وه‌ به‌ باشی سه‌یری دۆخی جێگه‌ و پێگه‌ی ژن بکرێ و لێکۆڵینه‌وه‌ی بۆ بکرێ. به‌ڵام ئاخۆ لێکدانه‌وه‌ی ئه‌و باسه‌ چ بایخێکی ده‌توانی هه‌بێت؟

 دیاره‌ هه‌ر شوێنه‌وارێکی ره‌سه‌نی هونه‌ری داکۆکی له‌ جۆرێک ئاماده‌بوونی مرۆڤ له‌ جیهان دا ده‌کا و وێڕای ئه‌وه‌ش له‌سه‌ر زه‌ینییه‌تی کۆمه‌ڵگا شوێن داده‌نێ. به‌ وته‌ی “فێرکلۆ” ئه‌و شوێن دانانه‌ ئیدئۆلووژیک و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی که‌ تێکسته‌کان له‌سه‌ر گۆڕانی شوناسه‌کان هه‌یانه‌ چاوپۆشییان لێده‌کرێت. بابه‌تی دووهه‌میش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و ده‌قانه‌ باشترین شایه‌تحاڵن بۆ راده‌ربڕین له‌مه‌ڕ پێکهاته‌ و پێوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان. بابه‌تی سێهه‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ لێکدانه‌وه‌ی ئه‌و ده‌قانه‌ ده‌توانێ ئاڵوگۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ته‌نانه‌ت به‌ پێی مێژوو بۆ به‌رده‌نگ بنوێنێ. به‌ وته‌ی”فێرکلۆ” کۆنتڕۆڵی ده‌سته‌ڵاته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ دژی ئه‌وان، ئه‌وڕۆکه‌ زیاتر له‌ هه‌موو شتێک له‌ ده‌قه‌کان چاوه‌ڕوان ده‌کرێ، که‌وابوو ده‌کرێ بڵێین به‌ لێکدانه‌وه‌ی ده‌قی رۆمانی ” گره‌وه‌ی به‌ختی هه‌ڵاڵه‌” له‌ نێوان دێڕه‌کانی ئه‌و رۆمانه‌وه‌، شوێن پێی هه‌ڵدانی کۆمه‌ڵایه‌تی ژنان هه‌ڵگرین و پێکهاته‌ی هێزه‌کانی دژه‌ ژن بناسین و چاوه‌ڕوان بین وه‌ک ده‌قێکی ئه‌ده‌بی یان وه‌ک هونه‌ری که‌لام کۆنتڕۆڵی کۆ‌مه‌ڵگا بکات. هه‌رچه‌نده‌ لێره‌ دا نامهه‌وێ حه‌ولی ئه‌وه‌ بده‌م که‌ باس له‌ ریساله‌تی هونه‌ر یان ئه‌ده‌بیات وه‌ک لقێک له‌ هونه‌ر بکه‌م، به‌ڵام پێویسته‌ بڵێم یه‌کێک له‌‌و یه‌که‌م لێکدانه‌وانه‌ی له‌مه‌ڕ هونه‌ره‌وه‌ خراوته‌ به‌ر ده‌ست ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ هونه‌رمه‌ندان ویستوویانه‌ نیزامێک له‌ نیشانه‌کان و له‌ ئاکام دا زمانێکی تایبه‌ت بئافرێنن. زمان که‌ره‌سه‌ی پێوه‌ندییه‌ و ئه‌و شته‌یه‌ که‌ بوار به‌ رووحه‌ ئاوماڵه‌کان ده‌دا تاکوو سنووره‌کانی ته‌نیایی خۆیان تێک بشکێنن و له‌گه‌ڵ یه‌کتری پێوه‌ندی بگرن، له‌یه‌کتری تێبگه‌ن و نێوانیان هه‌بێ و وێکڕا هه‌ڵبکه‌ن(۱). که‌وابوو زمان هۆکاری یه‌کگرتووییه‌. ئه‌گه‌ر هونه‌ر بتوانێ زمان بێت، ده‌توانێ ئامرازی یه‌کگرتوویی کۆمه‌ڵایه‌تیش بێت و وێڕای ئه‌وه‌ش چونکه‌ لێره‌دا ئێمه‌ له‌گه‌ڵ نیزامێک له‌ سێمبوله‌ عاتفییه‌کان رووبه‌ڕووین، یه‌کگرتووییه‌ک که‌ به‌و جۆره‌ پێک دێت له‌وه‌ی وا به‌ هۆکاری وشه‌کان واته‌ که‌لام پێک دێت، پته‌وتر و نزیک تره‌. ئه‌و یه‌کگرتنه‌ عاتفیییه‌ له‌ پێوه‌ندی هه‌مبه‌ری خه‌ڵکی لێکدابڕاو تێده‌په‌ڕێ و دزه‌ ده‌کاته‌ ویژدانه‌کانه‌وه‌ و به‌ بێ ئه‌وه‌ی بزانن لێکیان نزیک ده‌کاته‌وه‌. هونه‌ر نه‌ ته‌نیا یه‌کگرتووییه‌کی قووڵتر و چڕتر له‌ زمان به‌دی دێنێ، به‌ڵکوو چون زمانێکی جیهانییه‌، ئه‌و یه‌کگرتووییه‌ یه‌کجار به‌رینتر و شیاوتره‌. بۆ وێنه‌ له‌ وڵاتی “له‌هێستان”دا، ئه‌وه‌ ئه‌ده‌بیات و وێنه‌ کێشان بوو که‌ بوو به‌ هۆی یه‌کگرتوویی نیشتمان په‌روه‌ره‌کان و رووحی نه‌ته‌وه‌یی خه‌ڵکی له‌ هه‌مبه‌ر توانه‌وه‌ له‌ کولتوور‌ی داگیرکه‌ران دا زیندوو راگرت. هه‌روه‌ها هه‌ستی جوانی ناسی به‌ تایبه‌ت ئاهۆیه‌کی به‌له‌زی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ و خۆشییه‌کی هاوبه‌ش بۆ هه‌موو به‌رده‌نگان به‌دی دێنێت (۲)

به‌و پێیه‌، ئه‌ده‌بیاتیش وه‌ک هونه‌ری که‌لام بمانهه‌وێ و نه‌مانهه‌وێ کۆمه‌ڵگا لێک نزیک ده‌کاته‌وه‌ و نووسه‌ر بیهه‌وێ و نه‌یهه‌ێ، یان روانگه‌ی به‌ نیسبه‌ت ریساله‌تی هونه‌ر هه‌ر شتێک بێت، ناتوانێ نکۆڵی له‌وه‌ بکات که‌ له‌ کۆمه‌ڵگا دابڕاوه‌ و هه‌رچی هه‌یه‌ هه‌ر زه‌ینی ئه‌و و جووڵه‌ی قه‌ڵه‌مه‌ و به‌ هیوای هیچ نییه‌.

گره‌وه‌ی به‌ختی هه‌ڵاڵه‌ش یه‌کێک له‌و نیزامه‌ زمانیانه‌یه‌ که‌ هونه‌ر خوڵقاندوویه‌ و تێیدا کێشه‌ی ژنی کورد که‌ هه‌وڵ ده‌دا بۆ گه‌شه‌کردن، ورووژاوه‌.

نووسین له‌مه‌ڕ ژنه‌وه‌ به‌ بێ روانگه‌یه‌کی پێکهاته‌یی و روانین به‌ بواری مێژوویی چاره‌نووسی نه‌ته‌وه‌یه‌ک، ده‌سته‌به‌ر ناکرێت. له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ ئیمڕۆ گوتاری ژن، گوتارێکی جیهانییه‌ و له‌ وڵاتی ئێمه‌ش به‌ تایبه‌ت پاش شۆڕشی په‌نجا و حه‌وت ، گوتاری ژنان گه‌شه‌ی کرد و بوو به‌ یه‌کێک له‌ زۆردارترین سه‌ردێڕه‌کان بۆ لێکۆڵینه‌وه‌. کوتن و نووسین له‌مه‌ڕ ژنه‌وه‌ ئه‌وڕۆ ئیتر کارێکی ژنانه‌ نییه‌، به‌ڵکوو کارێکی کۆمه‌ڵایه‌تی و کولتووری و ته‌نانه‌ت پێوه‌ندی داره‌ به‌ لایه‌نه‌ پۆزیتیڤه‌کانی نه‌ته‌وه‌یه‌که‌وه‌. له‌ دوو ده‌یه‌ی پێشوودا رێژه‌ی نووسینی ئه‌و رۆمانانه‌ی که‌ له‌ وێ دا ژنان رۆڵی سه‌ره‌کی ده‌گێڕن و به‌ واتایه‌کی دیکه‌ قاره‌مانی چیرۆکه‌که‌ن به‌رده‌وام له‌ زۆربوون دایه‌ و ئه‌و دۆخه‌ کوردوستانیشی گرتۆته‌وه‌.

دیاره‌ ئه‌و پڕۆسه‌ی نووسین له‌ سه‌ر ژن و به‌رباسه‌کانی پێوه‌ندیدار به‌وه‌وه‌ ته‌نیا به‌ پێی به‌ ئاهۆبوونی مودێلێکی ئه‌ده‌بی یان هونه‌ری نییه‌ و ناکرێ پێویستیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان لێره‌دا له‌به‌رچاو نه‌گیرێ. هه‌روه‌ک پێشتر گوتمان ته‌نانه‌ت نووسه‌ری رۆمانه‌ فانتێزییه‌کانیش هه‌رگیز ناتوانن له‌ کۆمه‌ڵگا داببڕێن و هه‌میشه‌ یه‌کێک له‌ هانده‌ره‌ سه‌ره‌کییه‌کانی نووسه‌ر بۆ خوڵقاندنی به‌رهه‌مێکی هونه‌ری، ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌یه‌ وا نووسه‌ر تێیدا ده‌ژیت.

ب): ژن له‌ به‌شێک له‌ به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌کانی کوردی به‌ر له‌ گره‌و‌ی به‌ختی هه‌ڵاڵه‌ دا

 هه‌ر وه‌ک پێشتر گوترا، نووسین له‌سه‌ر که‌سایه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی ژن به‌ بێ ئاوڕدانه‌وه‌ بۆ مێژووی کۆمه‌ڵگای ئه‌و ژنه‌ی وا بڕیاره‌ باسی بکه‌ین ده‌سته‌به‌ر ناکرێت. کاتێک ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ره‌تای مێژووی ئه‌ده‌بی کوردی به‌ر له‌ هه‌موو ده‌قه‌کان تیشک ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر که‌سایه‌تی ژن له‌ تڕاژێدی “مه‌م و زین”ی ئه‌حمه‌دی خانی، به‌ڵام به‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ شایه‌ته‌ ئه‌ده‌بییه‌کان به‌ناوبانگ و ناسراون ئیتر پێویست نییه‌ لێره‌دا کورته‌ی گێڕانه‌وه‌کان بخه‌ینه‌ به‌رده‌ست. له‌ راستی دا ئه‌و چیرۆکه‌ تڕاژێدییایه‌کی ئه‌ویندارانه‌یه‌ که‌ ژن له‌وێدا جگه‌ له‌ گێڕانی رۆڵێکی عاتیفی و ئه‌ویندارانه‌، به‌ ته‌واوی بێ ده‌سته‌ڵاته‌ و ناتوانی بارودۆخه‌که‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی بگۆڕێ و به‌ هۆی ئه‌و بێ ده‌سته‌ڵاتییه‌وه‌، پیلانگێڕی ده‌وروبه‌ری، وێڕای عاشقه‌که‌ی رووبه‌ڕووی مه‌رگی ده‌که‌نه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت زۆر به‌ سانایی مافی ژیانی لێ زه‌وت ده‌که‌ن. له‌و ریواته‌ دا ژن ته‌نیا له‌ پێناو ده‌سته‌به‌رکردنی مافی هه‌ڵبژاردنی هاوبه‌ش به‌ دڵی خۆی رووبه‌ڕووی مه‌رگ ده‌بێته‌وه‌ و کۆمه‌ڵگاکه‌ی که‌ له‌ قالبی به‌کره‌شۆڤاردا خۆیا ده‌بێ، بواری ئه‌وه‌ی پێنادا، ئه‌و ئامانجه‌ سه‌ره‌کییه‌ی که‌ له‌و تڕاژێدیایه‌ دا بۆ ژن دیاری کراوه‌ ته‌نیا له‌ ئاستی گه‌یشتن به‌ دڵدار و پێکهێنانی به‌خته‌وه‌ری بنه‌ماڵه‌یی دایه‌، به‌ڵام وه‌ک گوتمان کۆمه‌ڵگای”زین” ئه‌وه‌نده‌ گه‌شه‌ی نه‌کردووه‌ که‌ ته‌نانه‌ت ئه‌و مافه‌ ساکاره‌ی پێ ره‌وا ببینێ و له‌ ئاکام دا تێکی ده‌شکێنێ.(۳)

له‌ رۆمانی” ژانی گه‌ل”ی برایم ئه‌حمه‌د دا، کاراکته‌ره‌ ژنه‌کانی رۆمانه‌که‌ ته‌نیا کارکردی ژنانه‌ی یه‌کجار لاوازیان هه‌یه‌، به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ زۆر جاران خودی کاراکته‌ره‌ ژنه‌کان مافه‌کان له‌ نزیکترین که‌سانی مێییه‌نی خۆیان قه‌ده‌غه‌ ده‌که‌ن و جگه‌ له‌وه‌ش خودی ژنه‌کان ته‌نانه‌ت خۆیان به‌ شیاوی مافی هه‌بوون نازانن. بۆ وێنه‌ کاتێک کاڵێ له‌گه‌ڵ جوامێری هاوسه‌ری قسه‌ ده‌کات، ئاره‌زوو ده‌کات منداڵه‌که‌ی کوڕ بێت و به‌ وته‌ی خۆی پێی حه‌یفه‌ پاشی ئه‌و هه‌موو ئازار چه‌شتنه‌ کچی بێت. ئه‌وه‌ش له‌ کاتێک دایه‌ پێشتر که‌ جوامێر خوازبێنی له‌ کاڵێ ده‌کات، کاڵێ هیچ ئیزن به‌ خۆی نادا وڵامی بداته‌وه‌ و پێی ده‌ڵێ ئه‌وه‌ دایکێتی که‌ ده‌بێ بڕیار بدات.(۴)

ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ی له‌ رۆمای ژانی گه‌ل دا هێڵکاری کراوه‌، کۆمه‌ڵگایه‌که‌ که‌ ناهێڵێ ژنان له‌مه‌ڕ چاره‌نووسی خۆیانه‌وه‌ بڕیار بده‌ن و ئه‌وانیش له‌ خۆیان رانابینن که‌ بۆ به‌دیهێنانی ئاڵوگۆڕ له‌ ژیانی خۆیان دا هیچ هه‌وڵێک بده‌ن و به‌ وته‌ی پیرۆزی دایکی کاڵێ:”خودا یار و یاوه‌ری بێ په‌ناکانه‌ و ته‌نیا ئه‌وه‌ که‌ چاره‌نووسه‌کان رێک ده‌خا.” ئیتر ژن به‌ ته‌واوی له‌ به‌ندی جه‌بری ژیان دایه‌، له‌ کاتێک دا هه‌ر له‌و رۆمانه‌ دا کاراکته‌رێکی نێرینه‌ هه‌یه‌ که‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ ره‌ت ده‌کاته‌وه‌ و خودی مرۆڤ به‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌ڵکشان و گه‌شه‌ کردن ده‌زانێت. واته‌ کۆمه‌ڵگا پیاوی به‌و قه‌ناعه‌ته‌ گه‌یاندووه‌ که‌ خۆی خاوه‌نی چاره‌نووسی خۆیه‌تی، به‌ڵام ژن یه‌ستا هه‌ر پێی وایه‌ نابێ بۆخۆی هیچ بکات. له‌ولاشه‌وه‌ له‌ نێوان گه‌رماوگه‌رمی کێشه‌ و ئاڵۆزییه‌کان ژنان به‌ هۆی کێشه‌ جه‌سته‌ییه‌کانیانه‌وه‌ ده‌بێ تیدا بچن و ئیتر یه‌کجار بێ ده‌سته‌ڵات و به‌سته‌زمان دێنه‌ به‌رچاو.

له‌ رۆمانی پێشمه‌رگه‌ی دکتۆر ره‌حیمی سه‌یفی قازی دا  که‌ له‌ ده‌مه‌ده‌می سه‌رهه‌ڵدانی کێشه‌ سیاسییه‌کانی کوردستان و له‌ زه‌مانی په‌هله‌وی دووهه‌م دا نووسراوه‌، کاراکته‌ری ژن له‌ قالبی “مرۆت” و پیرێژنه‌ فێڵبازه‌که‌ی جیرانی دا خۆیا ده‌بێ که‌ کۆمه‌ڵگا ته‌نانه‌ت مافی پاک مانه‌وه‌ له‌ مرۆت ده‌ستێنێ و له‌ باری جنسییه‌وه‌ ده‌ست درێژی ده‌کرێته‌ سه‌ر و ئه‌وه‌ش هه‌موو به‌ هۆی به‌دزاتی پیرێژنه‌که‌ و ده‌سته‌ڵاتی زاڵمانه‌ی “میناغا”ی ئاوایییه‌وه‌یه‌ و له‌ ئاکام دا مرۆت وێڕای ئه‌وه‌ی که‌ هیچ رۆڵێکی نه‌بووه‌ له‌و کاره‌ساته‌ دا و بێ ئه‌وه‌ی بیهه‌وێ تووشی بووه‌، ده‌بێ خۆی بکووژێ، بۆ ئه‌وه‌ی ئابڕووی خۆی له‌ ریوایه‌ته‌که‌ دا بکڕێته‌وه‌.!(۵)

کاتێک ده‌ڕوانینه‌ رۆمانی “ئێواره‌ی په‌روانه‌”ی به‌ختیار عه‌لی، هه‌ر چه‌نده‌ ده‌کرێ بڵێین ژنانی ئه‌و رۆمانه‌ به‌ به‌راور‌د له‌گه‌ڵ گێڕانه‌وه‌کانی پێشوو هه‌ندێک له‌باری کۆمه‌ڵایه‌تی و ناسینی مافی خۆیانه‌وه‌، گه‌شه‌یان کردووه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌وان ئه‌و دۆخه‌ی ژیانی خۆیان پێ قه‌بووڵ ناکرێ و پڕۆتیستۆی ده‌که‌ن و هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌ سازکردنی یۆتۆپیای تازه‌دا که‌ شارێکه‌ بۆ ئه‌وینداره‌کان، به‌شدار بن و ته‌نانه‌ت به‌ به‌های گیانیشیان ئه‌و شته‌ ده‌که‌ن. به‌ڵام ئه‌وه‌ی لێره‌دا به‌ربه‌ستیانه‌، راسته‌وخۆ کولتوور‌ی کۆمه‌ڵگا نییه‌ به‌ڵکوو به‌ گوته‌ی “نیچه‌” ئه‌وه‌ “دین یاران”ن که‌ ده‌بنه‌ به‌ربه‌ستی ئاره‌زووی کچان و کووڕانی یاخی و عاشق “مه‌لا که‌وسه‌ر” وه‌ک سێمبولی ئایینێک که‌ هه‌رگیز بوار به‌ بارهێنانی ئه‌وین و خۆشه‌ویستی نێوان دوو ره‌گه‌زی نێر و مێ نادا، ده‌رهێنه‌ری سه‌ره‌کی شانۆی پیلانه‌که‌ به‌ دژی ئه‌ویندارانه‌ ژیانه‌. که‌چی دیسانیش ئه‌وه‌ کچانن که‌ وێڕای عاشقه‌کانیان هیوابڕاوانه‌ رووبه‌ڕووی مه‌رگ ده‌بنه‌وه‌ و دیسان کاراکته‌ره‌ ژنه‌کان هه‌ر ده‌مرن و نووسه‌ر نه‌یتوانیوه‌ بیان پارێزێ.(۶)

هه‌ڵبه‌ت پێویسته‌ بگوترێ که‌ له‌ کتێبی” له‌ رۆمانه‌وه‌ تا نه‌ته‌وه‌”ی به‌ڕێز هاشمی ئه‌حمه‌زاده‌ دا، به‌ وردی و هاوته‌ریب له‌ گه‌ڵ رۆمانه‌ کوردییه‌کان، هه‌ندێ له‌ رۆمانه‌ شازه‌کانی فارسیش له‌ باری ناوه‌رۆکه‌وه‌ و هه‌روه‌ها روانینیان بۆ کێشه‌ی ژن هه‌ڵسه‌نگێندراون که‌ لێره‌دا پێویست به‌ دووپات کردنه‌وه‌یان ناکا. به‌ڵام له‌و ده‌قانه‌ش دا هه‌ر وه‌ک ئه‌وانی پێشوو، ژن له‌ ئاستێکی کۆمه‌ڵایه‌تی یه‌کجار نزم دا په‌روه‌رده‌ کراوه‌ که‌ زۆر جار هه‌ڵس و که‌وتی مایه‌ی نه‌نگ و شووره‌یی یه‌ و ناتوانێ به‌ده‌ر له‌ چوارچێوه‌ی خواسته‌کانی بنه‌ماڵه‌ ئاره‌زوویه‌کی دیکه‌ی هه‌بێت و ئه‌گه‌ریش رووبه‌ڕووی مه‌رگ نه‌بێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ژیانێکی جێی به‌زه‌یی و لێقه‌وماوانه‌ی هه‌یه‌.(۷)

ج):ژن له‌ به‌شێک له‌ ده‌قه‌ فۆلکلۆرییه‌کانی کوردی دا

کاتیک بمانهه‌وێ وه‌ دوای گێڕانه‌وه‌یه‌ک به‌ر له‌ ده‌قه‌که‌ی مه‌م و زین بکه‌وین، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ فۆلکلۆر واته‌ به‌یت و چیرۆک و چیرۆکی منداڵان چی ترمان له‌ ده‌ست دا نییه‌ هه‌تا بۆ پشکنینی جێگه‌ و پێگه‌ی ژن لێکۆڵینه‌وه‌یان له‌سه‌ر بکه‌ین. به‌ڵام هه‌ر ئه‌و ده‌قانه‌ش ده‌توانن له‌مه‌ڕ دۆخی ژنه‌وه‌ زۆر شتمان بۆ روون که‌نه‌وه‌:

کاتێک چاو له‌ به‌یتی”سه‌یده‌وان” ده‌که‌ین ناوی هیچ کاراکته‌رێکی ژن ناهێندرێ. له‌و به‌یته‌ دا جگه‌ له‌ بووکه‌ بێ ناو و نیشانه‌که‌ی “عه‌بدولعه‌زیزی داسنی” که‌ ته‌نیا له‌ خزمه‌ت به‌ ئاکام گه‌یشتنی تڕاژێدیا‌که‌ دایه‌ و ده‌سته‌وه‌ستانه‌ و بێ هیچ ده‌نگ و کرده‌وه‌یه‌ک پاش ئه‌نجامی ریوایه‌ته‌که‌، له‌ سه‌ر سێ کوڕان به‌ جلی سووره‌وه‌ ده‌چێته‌وه‌ ماڵی بابانی و ئیتر باسی ده‌بڕێته‌وه‌. هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ کاتێک چاو له‌ یه‌کێک له‌ جوانترین به‌یته‌کانی کوردی واته‌ “خه‌ج و سیامه‌ند” ده‌که‌ین راست به‌ وێنه‌ی تڕاژێدی مه‌م و زین، خه‌ج مافی ئه‌وه‌ی نییه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌وینداره‌که‌ی دا ژیانی هاوبه‌ش پێک بێنێ به‌ڵام خه‌ج، خه‌جێکی ده‌سته‌وه‌ستان و نه‌به‌گه‌ نییه‌ و هه‌وڵ ده‌دا فه‌رمانی کۆمه‌ڵگای ده‌سته‌ڵات دار قه‌بووڵ نه‌کا و سه‌ری بۆ دانه‌نوێنێ و به‌ کرده‌وه‌، دژی خواستی ئه‌وان ده‌بێته‌وه‌. که‌چی دیسانیش کۆمه‌ڵگای شاراوه‌ی نێو ریوایه‌ته‌که‌ ئیزنی ژیانی پێنادا و به‌ تایبه‌ت پاش کووژرانی”سیامه‌ند” ئیتر نابێ بمێنێ، چون ژیانی ئه‌و بایخێکی نییه‌ و ته‌نیا ئابڕووچوونه‌که‌ی پێ ماوه‌.(۸)

سه‌ره‌ڕای ئه‌وانه‌ش کاتیک له‌ فۆلکلۆر دا چاو له‌ به‌شی ئه‌ده‌بی منداڵان ده‌که‌ین که‌ له‌و وتاره‌ دا ناگونجێندرێ، بۆ وێنه‌ هه‌ر له‌ چیرۆکی”میرخوناوه‌که”دا که‌ له‌ “گره‌وه‌ی به‌ختی هه‌ڵاله”‌ دا باسی ده‌کرێ، کاراکته‌ری ژن هیچ کرده‌یه‌کی لێ نابیندرێ و ته‌نیا وه‌ک خه‌ڵات پێشکه‌شی میرخوناوکه‌ ده‌کرێ.(۹) له‌ باقی چیرۆکه‌کانی منداڵانیش دا کرده‌وه‌ی ژن جگه‌ له‌ ئاستی ئاشقانه‌ و به‌خته‌وه‌ری بنه‌ماڵه‌یی ناترازێ که‌ ئه‌ویش ته‌نیا به‌ شازاده‌یه‌ک یان پاڵه‌وانێک جێ به‌ جێ ده‌بێت و کچه‌ هیچ به‌شێکی له‌ چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کانی خۆی نییه‌ و جگه‌ له‌وه‌ش ، مێیینه‌کانی دیکه‌ یان له‌ قالبی بوونه‌وره‌ی ناحه‌ز و جادووگه‌ر و پڕ و پیرێژن دا خۆیا ده‌بن یان یه‌خسیری ته‌لیسمی دێو و درنج و جادووگه‌رانن و چاوه‌ڕوانی شۆڕه‌سوار و عاشقێکی دلێرن.

 ئیتر ده‌کرێ بگوترێ به‌ ته‌واو مانا ره‌گه‌زی مێیینه‌ لاواز و به‌رکار و بێ ده‌سته‌ڵاته‌، ‌ته‌نیا کاتێک ده‌توانێ بژی که‌ پیاوێک کێشه‌که‌ی بۆ چاره‌سه‌ر بکات و جگه‌ له‌وه‌ هه‌ر کاتێک به‌رهه‌ڵستی کۆمه‌ڵگا بێته‌وه‌ ناپارێزرێ و ده‌بێته‌ قوربانی.

د):ژن له‌ گره‌وی به‌ختی هه‌ڵاڵه‌ دا

 ئێستا بزانین له‌ گره‌وی به‌ختی هه‌ڵاڵه‌ دا قاره‌مانی ژن به‌ شوێن چییه‌وه‌یه‌ و به‌ کوێ ده‌گات؟ ئایا نووسه‌ری ئه‌و رۆمانه‌ توانیوێتی ئه‌وه‌نده‌ یارمه‌تی قاره‌مانه‌که‌ی بکات که‌ له‌ چاو ئه‌و قاره‌مانه ژنانه‌ی باسمان کرد هه‌ندێک پێشکه‌وتووتر بێت و ئاره‌زوویه‌کی دیکه‌ی به‌ده‌ر له‌ به‌خته‌وه‌ری بنه‌ماڵه‌یی هه‌بێت؟

به‌ رسته‌یه‌ک له‌ رۆمانه‌که‌وه‌ ده‌چینه‌ ناو بابه‌ته‌که‌وه‌:

“باوکی کوتی: من کچم ناوێ، کچێک که‌ شه‌و و رۆژ له‌به‌ر ئاوێنه‌ خۆی بڕازێنێته‌وه‌ و له‌ ناو په‌نجه‌ره‌دا چاوه‌ڕوان بێت هه‌تیوێک به‌ کۆڵانه‌که‌ دا تێپه‌ڕ بێت و چاوی لێ بقرتێنێت…من کوڕم ده‌وێ…هه‌ڵاڵه‌ ده‌یگوت خۆ من کچ نیم، من کوڕم.”

قاره‌مانی رۆمانه‌که‌ لێره‌دا به‌ پێی چاوه‌ڕوانییه‌ک که‌ باوکی وه‌ک سێمبولی کۆمه‌ڵگای پیاوسالار له‌وی هه‌یه،‌ ته‌نانه‌ت حاشا له‌ ره‌گه‌زی خۆی ده‌کا و هه‌وڵ ده‌دا به‌ دڵی روانگه‌ی پیاوسالارانه‌ بجووڵێت، وه‌ک ئه‌وان بپۆشێ و کرداریشی له‌ گوێن کرداری ئه‌وان بێت. به‌ڵام هه‌ڵاڵه‌ گه‌وره‌ ده‌بێ و خۆی ده‌بینێته‌وه‌ و باسکێکی یاریده‌ده‌ریش هه‌یه‌ که‌ زیندووی ده‌کاته‌وه‌. هه‌ڵاڵه‌ تا ساتێک که‌ له‌ گه‌ڵ باسکی یاریده‌ده‌ری نێرینه‌ و ئه‌وینداری خۆی واته‌ “برایمۆک” رووبه‌ڕوو نه‌بێته‌وه‌ هه‌رگیز بڕوا به‌ کچێنی خۆی ناکا، به‌ڵام ئه‌وه‌ برایمۆکه‌، که‌ وه‌بیری دێنێته‌وه‌ و بۆ سه‌رکه‌وتن رێی پێ ده‌نوێنێ. هه‌ر ئه‌و جۆره‌ی که‌ به‌ گوته‌ی” ئێریگارای” ژن وه‌ک سووژه‌، شوێن و پێگه‌یه‌کی چه‌وساوه‌ و زوڵم لێکراوه‌ی هه‌یه‌ و ته‌نانه‌ت بۆ ده‌سته‌به‌ر کردنی ناسین له‌ هه‌مبه‌ر که‌سایه‌تی خۆشییه‌وه‌ ده‌بێ له‌ لایه‌ن پیاوان و زمانی پیاوانه‌وه‌ یاریده‌ی بدرێ.

ژنان له‌ ده‌لاقه‌ی ئه‌ده‌به‌وه‌ زۆربه‌ی جاران به‌و دوو جۆره‌ ده‌رده‌که‌ون:

یه‌کیان: ئه‌و جۆره‌ روخسارانه‌یه‌ که‌ هه‌ڵگری شکۆن و کاری گه‌وره‌ و به‌ بایخ راده‌په‌ڕێنن، که‌ هه‌ڵبه‌ت ئه‌و کاره‌ گه‌وره‌یه‌ بایی ژیانی ئه‌وانه‌ و خۆیان به‌ هۆی گه‌یشتن به‌و پله‌یه‌ ده‌بنه‌ قوربانی.

جۆری دووهه‌م: خۆیابوونی روخساری ئه‌و ژانانه‌ی وا فیداکارانه‌ وه‌ک قوربانی درێژه‌ به‌ ژیانیان ده‌ده‌ن، که‌چی زیندوون. هه‌ڵبه‌ت ئه‌و جۆره‌ روخسارانه‌ ده‌بێ یه‌کجار به‌ تابشت و داوێن پاک و چاکه‌ کار بن، ئه‌وجار ده‌توانن له‌ رۆمانه‌که‌ دا به‌ زیندوویی بمێننه‌وه‌.

ئه‌و روخساره‌ ژنانانه‌ی وا ته‌مه‌نێکی زیاتریان هه‌یه‌ له‌ رۆمانه‌کان دا و به‌ به‌راور‌د له‌ گه‌ڵ ژنه‌ غه‌در لێکراوه‌کان زیاتر ده‌مێننه‌وه‌. ته‌نیا ئه‌و ژنانه‌ وا به‌ هیوای به‌خته‌وه‌ری بنه‌ماڵه‌یین و هیچ رۆڵێکی کۆمه‌ڵایه‌تییان نییه‌ هیوا و ئاواتیان له‌ ئاستی بنه‌ماڵه‌ ناترازێ. ته‌نانه‌ت ئه‌و ژنانه‌ش وا ناتوانن ئه‌و ئاقاره‌ ئه‌زموون بکه‌ن و به‌ڵام بواری ژیانیان له‌ رۆمانه‌که‌ دا هه‌یه‌ زۆربه‌ی جاران به‌ ته‌واوی چاره‌ڕه‌ش و به‌دبه‌خت دیار ده‌که‌ون. ئایا ژنان ته‌نیا له‌ پانتای به‌خته‌وه‌ریی بنه‌ماڵه‌یی دا به‌ ئارامش و شکۆ ده‌گه‌ن؟

له‌ پاش سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌مه‌وه‌ ئه‌و چیرۆک و رۆمانانه‌ی وا ژنان تێیان دا رۆڵی سه‌ره‌کی ده‌گێڕن له‌ زۆر بوون دان. له‌و نووسراوانه‌ دا دوو خاڵ زۆر به‌رچاوه‌، یه‌کیان ئه‌وه‌ی که‌ ژنان سه‌ره‌ڕای ده‌ست کورتی کۆمه‌ڵایه‌تی، له‌ ژیانی راسته‌قینه‌ دا، رۆڵێکی گرینگ له‌ ئه‌ده‌بیات دا ده‌گێرن و له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ له‌ دونیای خه‌یاڵی دا به‌ هه‌ڵکه‌وت تا کۆتایی ده‌قه‌که‌ زیندوو ده‌مێننه‌وه‌ و زۆ‌به‌ی جاران به‌ مردنێکی ناواده‌ و چاوه‌ڕوان نه‌کراو تێدا ده‌چن. هه‌ڵاڵه‌ به‌رهه‌می کۆمه‌ڵگایه‌کی هه‌ژاره‌ چ له‌ باری سیاسی و چ له‌ باری هێمنایه‌تی و ئاوه‌دا‌نیشه‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وانه‌ش که‌ڵکه‌ڵه‌ی سه‌ره‌کی هه‌ڵاڵه‌ به‌خته‌وه‌ری بنه‌ماڵه‌یی یان گه‌یشتن به‌ دڵداره‌که‌ی نییه‌. ئه‌و ژنێکه‌ که‌ له‌ وڵاتێکی پێشکه‌وتوو دا رۆڵێکی کۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌ و له‌ رادیۆ کار ده‌کات و هیوای ئه‌وه‌یه‌ درێژه‌ به‌ خوێندن بدات. جگه‌ له‌ کوردی سوئێدی و ئیگلیسیش به‌ باشی ده‌زانێت و بۆ پێشکه‌وتن هه‌وڵ ده‌دا و زۆر جار “شێرزاد”ی مێردی به‌وه‌ سه‌ر‌کۆنه‌ ده‌کا که‌ ناتوانێ پێشکه‌وت قه‌بووڵ بکات و ناشتوانێ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ رابردوو. به‌ گوته‌ی رۆمانه‌که‌ ئه‌و توانیوێتی مافه‌کانی خۆی له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی ئازاد دا بناسێت و ئاماده‌ نییه ‌ئازادی و پێشکه‌وتنی خۆی بگۆڕێته‌وه‌ به‌ به‌خته‌وره‌ی بنه‌ماڵه‌یی. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ئه‌و له‌گه‌ڵ که‌سێک دا ده‌ژی که‌ بنه‌ماڵه‌ به‌سه‌ریان دا سه‌پاندووه‌ و ئه‌و ته‌نیا بۆ پاراستنی شه‌ڕه‌فی باوکی و خواستی ئه‌و پێمل بووه‌ شووی پێ بکات. شێرزادی مێردی، که‌سێکه‌ که‌ به‌ ته‌واوی به‌رهه‌ڵستی خواست و ئاره‌زووه‌کانی هه‌ڵاڵه‌ ده‌بێته‌وه‌ و هه‌رگیز ئه‌وه‌ی پی قه‌بووڵ ناکرێت و به‌ وته‌ی هه‌ڵاڵه‌:”ئه‌و ده‌ترسێ له‌ من دوا بکه‌وێت.”

به‌ر له‌ سه‌ده‌کانی ۱۶ و ۱۷ له‌ ئورووپا دا، له‌ ئینجیل به‌ده‌ر هیچ کتێبێک شایسته‌ی خوێندنه‌وه‌ نه‌بوو. به‌ڵام پاشان خوێندنه‌وه‌ی کتێب واته‌ فێربوون له‌ رێگه‌ی ده‌ورکردنه‌وه‌ی کتێبه‌وه‌‌( که‌ ئاره‌زووی هه‌ڵاڵه‌ بوو) له‌ ئورووپاش دا له‌ سنووری مه‌زهه‌ب دوور که‌وته‌وه‌ و پاشان چێژ وه‌رگرتن له‌ فێربوون ئیزنی به‌ مرۆڤ دا هه‌ست و خواستی خۆی بنوێنی. به‌ڵام خوێندن و خوێندنه‌وه‌ تا ئه‌و کاته‌ش هه‌ر بۆ ژنان کارێکی ناشیاو بوو و زیاتر‌ وه‌ک ئیشێکی پیاوانه‌ ده‌هاته‌ ئه‌ژومار. چونکه‌ به‌ رای پیاوانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، ژنان به‌ خوێندنه‌وه‌ی کتێب تووشی خه‌یاڵ په‌روه‌ری و خواست و ئاره‌زووی ناشیاو ده‌بوون و ئه‌رکی دایکایه‌تییان له‌ بیر ده‌چوه‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش کتێب خوێندنه‌وه‌، زه‌ینییه‌تی ژنانه‌ی له‌ یاسا ناجۆره‌کانی کۆمه‌ڵگای پیاوسالار ئاگادار کرده‌وه‌، که‌وابوو له‌ روانگه‌ی پیاوانه‌وه‌ ژنانی خوێنده‌وار، مه‌ترسیدار بوون.

به‌ڵام ژنان له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م به‌ولاوه‌، به‌ خوێندنه‌وه‌ی به‌رده‌وام گه‌یشتنه‌ ناسینی ناخی خۆیان و دوای ئه‌ویش مافی خۆیان ورده‌ ورده‌ خه‌سارناسی ژیانی خۆیان له‌ کۆمه‌ڵگا دا. خوێندنه‌وه‌ی کتێب ئیده‌ی نوێی به‌وان به‌خشی و کۆبوونه‌وه‌ ئه‌ده‌بییه‌کان، بواری وت و وێژی پێدان بۆ گۆڕانی جیهان و ئه‌وه‌ش نیگه‌رانی و ترسی پیاوانی به‌ دواوه‌ بوو. پیاوان هه‌ستیان به‌وه‌ ده‌کرد که‌ خه‌ریکه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ پێگه‌یان ده‌کرێت و هه‌وڵیان ده‌دا ژنانی خوێنده‌وار په‌راوێز خه‌ن. ته‌نانه‌‌ت له‌ ئورووپا سێینه‌ی(ژن-کتێب-هیستری) واته‌ نه‌خۆشی ده‌روونی ببوه‌ ده‌نگۆ. هه‌روه‌ها له‌ تابڵۆکانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ش دا بۆ وێنه‌ تابڵۆیه‌ک له‌ “فڕانس ئی بێل” له‌ ۱۸۵۰، وێنه‌یه‌ک خوڵقاوه‌ که‌ داکۆکی له‌ سه‌ره‌ڕۆیی ژنانی هۆگر به‌ خوێندنه‌وه‌ ده‌کات. وێنه‌که‌ وێنه‌ی کچێکی لاوه‌ که‌ کتێبه‌که‌ی به‌ره‌و ڕووی خۆی گرتووه‌، به‌ڵام شانێکی رووته‌. جگه‌ له‌وه‌ش زۆرن ئه‌و تابڵۆیانه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ که‌ تێێان دا خوێندنه‌وه‌ی ژنان وێڕای ره‌نگ و بۆیه‌کی سێکس هاتووه‌. واته‌ خوێندنه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی بێ ره‌وشتی و بێ چاو و ڕوویی ژنان.ئه‌و نیگه‌رانییه‌ی باسمان کرد له‌ گوته‌که‌ی هه‌ڵاڵه‌ دا که‌ ده‌ڵێ:” ئه‌و ده‌ترسێ له‌ من دوا بکه‌وێت” به‌ ته‌واوی ده‌بیندرێ.

شێرزاد هه‌ر له‌ چه‌شنی ئه‌و پیاوانه‌ ناتوانێ قه‌بووڵ بکات هه‌ڵاڵه‌ زانکۆ بچێت و له‌ گه‌ڵ دکتۆر سه‌عید باسی چیرۆک و ئه‌ده‌بیات بکات. ئه‌ویش پێی وایه‌ ئه‌وه‌ راست ده‌بێته‌ هۆی بێ چاو و ڕوویی و بێ ئه‌خلاقی هه‌ڵاڵه‌ و بۆی ناسه‌لمێندرێ که‌ ژنێکی ئاوه‌های هه‌بێت. ده‌کرێ بڵێێن ئه‌و په‌تایه‌ی زه‌ینی پیاوانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌می ئورووپای داگرتبوو ئێستا که‌وتۆته‌ گیانی شێرزادی نوێنه‌ری کۆمه‌ڵگای کورده‌واری.

له‌ رۆمانی گروه‌ی به‌ختی هه‌ڵاڵه‌ دا، جگه‌ له‌ هه‌ڵاڵه‌ ژنانی دیکه‌ش هه‌ن که‌ هه‌رگیز وه‌ک ئه‌و بیر ناکه‌نه‌وه‌ و وه‌ک ئه‌ویش ناژین. ژنانی نه‌ریتی که‌ واتای وه‌ک رابردوو، خه‌یاڵ، خامۆش مان و بێده‌نگ بوون، گریان، ئاره‌زووی هه‌بوونی خانوو یان سه‌رپه‌نایه‌ک، کاری ماڵێ و منداڵ داری و شت چنین بۆ مێرده‌کانیان….هتد…ته‌نگی پی هه‌ڵچنیون.

“سه‌عاده‌ت” یان “ره‌عنا” ، هه‌ردووک ژنه‌که‌ی “حه‌مه‌ره‌شیدئاغا” راست به‌و جۆره‌ن. هیچیان نایانهه‌وێ ماڵیان لێ بشێوێ و پێیان وایه‌ ده‌بێ سه‌رپه‌نایه‌کیان بێ که‌ نیشانه‌ی راوه‌ستان و نه‌جووڵان و سه‌قامگیربوونه‌ و ته‌نانه‌ت ره‌عنا رازییه‌ هه‌وێ ساری بکێشێ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ماڵێک دا حه‌مه‌ره‌شیدئاغا بیپارێزێ. سه‌عاده‌تیش زۆر جاران بێ هۆگر ده‌بێت و هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌دا فه‌رمانی مێرده‌که‌ی به‌جێ بێنێ و منداڵه‌کان به‌وه‌ مه‌جبوور کات شه‌ڕه‌فی بابیان بپارێزن و له‌ قسه‌ی ده‌رنه‌چن. ئاره‌زووی ئه‌و ته‌نیا هه‌بوونی ئه‌وه‌نده‌ هێمنایه‌تییه‌ له‌ ماڵ دا. ئه‌وه‌ له‌ کاتێک دایه‌ که‌ حه‌مه‌ره‌شید ئاغا راست وه‌ک که‌سایه‌تی پیاوی رۆمانی “شوهر اهو خانم” به‌ دزییه‌وه‌ ژنی به‌سه‌ر دێنێ. واته‌ ئه‌و ژنه‌ ده‌سته‌وه‌ستانانه‌ هه‌ر ده‌ڵێی شیاوی ئه‌و جۆره‌ به‌که‌م دانانه‌ن. ئه‌وان خۆیان به‌به‌رپرس له‌هه‌مبه‌ر کۆمه‌ڵگادا دانانێن و پێیان وایه‌ به‌ده‌ر له‌ بنه‌ماڵه‌ به‌رپرسایه‌تێکی دیکه‌یان نییه‌ و رۆڵێکی کۆمه‌ڵایه‌تی بۆ خۆیان ناناسن. کۆمه‌ڵگاش خۆی له‌هه‌مبه‌ر ئه‌وان به‌به‌رپرس نازانێ و هه‌ر ناشیان بینێت.

گوڵاڵه‌ خوشکی هه‌ڵاڵه‌ ته‌واوی خواستی، گه‌یشتن به‌ ئه‌وینداره‌که‌ی و وه‌ک گوتمان به‌خته‌وه‌ری بنه‌ماڵه‌ییه‌ که‌ بۆشی ده‌سته‌به‌ر ده‌بێ. واته‌ به‌و پێیه‌ ده‌کرێ بڵێین ره‌نگه‌ کۆمه‌ڵگای کوردی ورده‌ ورده‌ به‌وه‌ راهاتبێ که‌ مافی هه‌ڵبژاردنی ژیان بدا به‌ ژن، به‌ڵام ده‌کرێ بڵێێن ئه‌گه‌ر چاوێک له‌ واقعییه‌تی کۆمه‌ڵگای کوردی ده‌که‌ین ئێستاش له‌ زۆربه‌ی ناوچه‌کان ئه‌و شته‌ مه‌حاڵه‌ و ناگونجێ.

هه‌ڵاڵه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌وان جیاوازه‌. ئه‌و نوێنه‌ری ژنێکی مودێڕنه‌ که‌ ئاواته‌ خوازی سه‌ربه‌خۆیی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوورییه‌ و چیرۆکنووسینی دکتۆر سه‌عید واته‌ مه‌یل به‌ ئافراندنی ئه‌ده‌ب به‌ لای ئه‌وه‌وه‌ شتێکی گرینگ و جێی رێز و سه‌رنجه‌. ئه‌و به‌ هیوای پێشکه‌و‌تن و داهاتوویه‌ و گه‌ڵاڵه‌ی بۆ داده‌ڕێژێ و ده‌خوێنێ. ئه‌و هه‌وڵ ده‌دا ده‌وری ژاندارک بگێڕێ و بتوانێ له‌ رۆڵی ژنی ناو رۆمانه‌که‌دا، رۆڵی قاره‌مانێکی به‌ناوبانگیش بنوێنێ.

نووسه‌ری رۆمانی گره‌وهی به‌ختی هه‌ڵاڵه‌ توانیوێتی که‌سایه‌تی ژنێکی نوێ و جیاواز له‌ رۆمانه‌کانی پێشووی کورد بخوڵقێنێ که‌ خواست و هه‌ستی جیاوازه‌ و لێواولێوه‌ له‌ ئاره‌زووی گه‌شه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و توانیوێتی له‌ خواستی به‌خته‌وری بنه‌ماڵه‌ و عه‌شق به‌رزتر بڕوا و سنووری ئاره‌زووه‌ نه‌ریتییه‌کانی ژنانه‌ تێک بشکێنێ.به‌ڵام ئاخۆ ئه‌و توانای زه‌ینی و کۆمه‌ڵایه‌تی گه‌یشتن به‌و خواستانه‌ی هه‌یه‌؟

ئێستا لاپه‌ڕه‌ی ۱۹۷ی رۆمانه‌که‌ هه‌ڵده‌ده‌ینه‌وه‌ که‌ بڕیاره‌ له‌وێ دا هه‌ڵاڵه‌ رۆڵی ژاندارک بگێڕێ:

“هه‌ڵاڵه‌ ئاواته‌ خواز بوو زوو ئه‌و مه‌حکه‌مه‌یه‌ کۆتایی پێ بێت و هه‌ڕه‌شه‌ و گوڕه‌شه‌ی قازی و قه‌شه‌کان ببڕێته‌وه‌. حه‌زی ده‌کرد خۆی له‌ چاو و نیگای پڕ ستایشی ئه‌و هه‌موو خه‌ڵکه‌ قوتار بکات. ده‌ستی برایمۆک بگرێت و دوو به‌ دوو بڕۆن بۆ سه‌رکانی عاشقان…دیسان دیالۆگه‌که‌ی له‌ بیر چووبۆوه‌. دیسان برایمۆک به‌ جووڵه‌ی ده‌م و لێوی، هه‌وڵی ده‌دا وه‌ک ده‌رهێنه‌ر یاری بدات:

قسه‌کانی ژاندارک:” من وه‌ک کچێکی ئاییندار به‌ ئه‌مری خودای گه‌وره‌ له‌ پێناوی رزگاری نیشتمانه‌که‌م دا جه‌نگاوم. خه‌ڵک چاوه‌ڕوانی سووتان و مه‌رگێکی قاره‌مانانه‌یان له‌ ژاندارک ده‌کرده‌وه‌…به‌ڵام سووتان و مه‌رگی هه‌ڵاڵه‌ نه‌ته‌نیا قاره‌مانانه‌ نه‌بوو، به‌ڵکوو گاڵته‌جاڕانه‌ش بوو…ده‌تکوت ده‌ورێکی کومێدی ده‌گێڕێ. کومێدییه‌کی بێ تام. برایمۆک له‌وه‌ نائومێد بوو که‌ ژاندارک قاره‌مانه‌تی بنوێنێت، بۆیه‌ دیسان خۆی ده‌نگی هه‌ڵبڕییه‌وه‌: ئه‌مه‌ ئاگری دۆزه‌خی خودا نییه‌. ئه‌مه‌ مه‌رگ و سووتانه‌ له‌ پێناوی….”

هه‌ڵاڵه‌ کاتێک به‌ خواستی خۆی ئاماده‌ ده‌بێ رۆڵی ژاندارک بگێڕێ، له‌ کوردستانه‌، به‌ڵام ئه‌و توانای هه‌زم کردنی چاوانی پڕ له‌ ستایشی ته‌ماشاوانه‌کانی نییه‌ و ئاره‌زووی هه‌یه‌ له‌ شانۆکه‌ بچێته‌ ده‌ره‌وه‌. دیسان ئه‌وه‌ برایمۆک واته‌ دڵداره‌که‌یه‌تی که‌ لێره‌دا باسکی یاریده‌ده‌ره‌ و ئه‌و نیوه‌ی هه‌وه‌ڵی کۆمه‌ڵگایه‌ که‌ بیر و ڕای جیاوازی هه‌یه‌ و هیواداره‌ “ئانیما”که‌ی واته‌ ژنه‌ ئاڕمانییه‌که‌ی بتوانێ ده‌وری ژاندارک بگێڕێ. دیسان وه‌بیر قسه‌ی ئیریگارای ده‌که‌وینه‌وه‌ که‌ پێی وابوو ژنان بۆ شوناسی ره‌گه‌زی خۆیان و ته‌نانه‌ت قسه‌کردنیش ده‌بێ له‌ زمانی پیاوانه‌ یارمه‌تی وه‌رگرن. به‌ڵام به‌ پێی رووداوه‌کان ته‌نیا پیاوێک که‌ باسکی یاریده‌ده‌ره‌ بۆ هه‌ڵاڵه‌، برایمۆکه‌، که‌ شتێک جگه‌ له‌ کۆمه‌ڵگا؛ واته‌ هێژمۆنی سیاسی زاڵ بواری پێ نادا تا نیوه‌ی دووهه‌م زیندوو کاته‌وه‌.

ژاندارک ئه‌و رزگاریده‌ره‌ی وڵاتی دای و بابی خۆی بوو که‌ به‌ هۆی هه‌وڵ دان و له‌ خۆبوردوویی خۆیه‌وه‌ بۆ به‌ قاره‌مان بوون کۆمه‌ڵگا ده‌یکووژێت. به‌ڵام هه‌ڵاڵه‌ وێڕای هه‌وڵدانی باسکی یاریده‌ده‌ریش ته‌نانه‌ت ناتوانی لاسایی ئه‌و بکاته‌وه‌.

به‌شێک له‌ ئاواته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له‌ واقیعی کۆمه‌ڵگادا هه‌رگیز ده‌سته‌به‌ر ناکرێ و ته‌نیا به‌ روخساری ژنی قاره‌مانه‌وه‌ (فه‌رافکه‌نی) ده‌کرێت. ئه‌وسا ژنی قاره‌مان ده‌بێ ده‌سته‌مۆی کاره‌ساته‌کانی ریوایه‌ته‌که‌ بێت و پاشان نووسه‌ری ئا‌فرێنه‌ری ئه‌و دۆخه‌ش ئه‌و شته‌ی وا له‌ راستی دا بۆی نالوێ له‌ خه‌یاڵیش دا بۆی ناگونجێت و ناچاره‌ قاره‌مانه‌که‌ی بکووژێ. “هێلێن سێکسۆ” پێی وایه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی کوشتن له‌ قاره‌مانی ئاره‌زووی مه‌حاڵ له‌ راستی دا ئه‌مر کردنه‌ به‌ بێده‌نگی و کپ مانه‌وه‌. ده‌نگ دانه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ بارودۆخه‌ له‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌کان دا، له‌ راستی دا روخساری وا له‌ ژنان ده‌نوێنێ كه‌ راستینه‌ نین، به‌ڵکوو ته‌نیا ئاره‌زوو یان ئه‌ندێشه‌یه‌کن که‌ چوونه‌ته‌ کڵێشه‌یه‌کی بێ هێزه‌وه‌.(۱۰)هه‌ڵاڵه‌ ناتوانێ بۆ ژاندارک کڵێشه‌یه‌کی به‌ هێز بێ، چونکه‌ له‌ خۆی رانابینێ. ئه‌و له‌ به‌شی یه‌که‌می شانۆکه‌ دا سه‌رکه‌وتوو ده‌بێ، به‌ڵام کاتی کوشتنی ژاندارک که‌ ته‌نیا شانۆیه‌کیشه‌ ده‌ڵێ:

     “پێم وابوو خه‌ریکن به‌ راست ده‌مسووتێنن و ده‌مکووژن.”

ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌یه‌ که‌ ترس و دڵه‌ڕاوکێ له‌ حوکمه‌ ناحه‌ق و دژه‌ مافه‌کانی کۆمه‌ڵگا و مه‌حکووم کردن به‌ نه‌مان ته‌نانه‌ت له‌ شانۆش دا هه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ژن ده‌کات و به‌ربه‌ستی ژنه‌ بۆ ده‌ور گێران له‌و رۆڵانه‌ی که‌ ره‌نگه‌ قاره‌مانانه‌ بن. که‌وابوو هه‌ڵاڵه‌ ئه‌و کچه‌ به‌ توانایه‌ نییه‌ که‌ ده‌ست له‌ گیانی بشواته‌وه‌ و بتوانێ ئامانجێکی وا به‌شکۆی بێت. داخۆ بڵێی هۆی سه‌ره‌کی ئه‌و باسه‌ش ئه‌وه‌ بێت که‌ کۆمه‌ڵگا یه‌ستا نه‌یتوانیوه‌ رووحی رزگاریخوازی له‌ کچان دا تا راده‌ی له‌خۆبووردوویی بخوڵقێنێ یان قاره‌مانانی رۆمانه‌که‌ نه‌یان توانیوه‌ ره‌ها بن و له‌ ئه‌ڵقه‌ی ئه‌ندێشه‌ی نووسه‌ر ده‌رباز بن؟ داخۆ نووسه‌ر چه‌نده‌ بواری داوه‌ قاره‌مان ده‌رباز بێ و خۆی کاره‌ساته‌کان بئافرێنێ؟

به‌ڵام جگه‌ له‌ کۆمه‌ڵگا و نووسه‌ر، نه‌ریته‌ کولتوورییه‌کانیش ده‌توانن هۆکار بن. هه‌رچه‌ند هه‌ڵاڵه‌ هه‌وڵ ده‌دا به‌ ئاوه‌ز و ئاواتی سه‌ربه‌خۆیی و خۆسالارییه‌وه‌ به‌رهه‌ڵستی ئه‌و روانگه‌یه‌ بێت وا ئاره‌زووی شکۆی ئه‌وی به‌لاوه‌ پووچ و بێ نرخه‌، به‌ڵام هه‌ڵکشانی ژنان له‌ په‌راوێزه‌وه‌ بۆ ناوه‌ندی جیهانێک که‌ هه‌موو تواناکانی ئه‌و به‌ ره‌سمییه‌ت ده‌ناسێ و بایخی پێ ده‌دا، رێگه‌یه‌کی دژوار و دوور و درێژه‌، ئه‌ویش بۆ ژنانی کۆمه‌ڵگایه‌ک که‌ زۆربه‌یان بکه‌ر و ته‌واو خوێنده‌وار نین و زۆر جار هه‌ر وه‌ک که‌ره‌سه‌یه‌کی جینسی چاویان لێده‌کرێ.

به‌ گوته‌ی راوی رۆمانه‌که‌: “هه‌ڵاڵه‌ هێشتا پاش ده‌ ساڵ ئێوارانی ئه‌وێی -واته‌ کوردستانی- له‌ بیر مابوو، ره‌نگه‌ کاتێک ئه‌وێی به‌ جێ هێشتبوو و هاتبووه‌ ئێره‌، ئێوارانی ئه‌وێی له‌گه‌ڵ خۆی هێنابوو، دڵته‌نگییه‌کانیشی، خه‌مه‌کانیشی.(۱۱)

ئێواره‌ وه‌ک سێمبولی رۆژاوا و سه‌ره‌تای تاریکی، یادگارێکه‌ که‌ هه‌ڵاڵه‌ له‌گه‌ڵ خۆی بۆ هه‌نده‌رانی ده‌بات و ناتوانێ لێی دابڕێ. ناتوانێ به‌ ته‌واوی ئه‌و شتانه‌ی وا له‌ رابردوو دا ناڕه‌حه‌تی کردووه‌ له‌ بیر به‌رێته‌وه‌، یه‌ستا ئازاری ده‌ده‌ن. واته‌ هه‌ڵاڵه‌ هه‌رچه‌ند هه‌وڵ ده‌دا ژنێکی مودێڕن بێ و له‌ گه‌ڵ کۆمه‌ڵگای ئازاد دا بڕواته‌ پێشێ، به‌ڵام زه‌ینییه‌تی یه‌ستا هه‌ر داخداره‌ و له‌ نه‌ریته‌ ئازار هێنه‌ره‌کان نه‌پرینگاوه‌ته‌وه‌، ئه‌وانه‌ش ده‌بنه‌ به‌ربه‌ست بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و به‌ ته‌واوی ژنێکی به‌ توانا بێ. به‌ تایبه‌ت که‌ به‌ گوته‌ی خۆی ده‌ڵێ:” نازانم بۆ وه‌ک دایکم هه‌ندێ جاران له‌ خۆمه‌وه‌ ده‌گریم.” واته‌ نه‌یتوانیوه‌ به‌ ته‌واوی له‌ دایکی، که‌ نوێنه‌ری دایکی نه‌ریتییه‌ و‌ ئاستی خواسته‌کانی نزم و بچووکن، داببڕێ و به‌ ته‌واوی جیاواز بێت.

له‌ گره‌وی به‌ختی هه‌ڵاڵه‌ دا به‌ وته‌ی ره‌عنا چاره‌نووس نه‌گۆڕه‌ و چاڵێکه‌ له به‌رده‌می هه‌ڵکه‌نراوه‌ و ده‌بێ ژن بکه‌وێته‌ ناوییه‌وه‌، ته‌ڵه‌یه‌که‌ له‌ به‌رپێی داندراوه‌ و ده‌بێ ژن پێوه‌ی بێت. داخۆ دیسان نواندنه‌وه‌ی ژن له‌و رۆمانه‌ دا، دیسان به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی ئیدئۆلۆژی زاڵی جینسی یه‌ یان نووسه‌ر ده‌یهه‌وێ دژی ئه‌و ئیدئۆلۆژییه‌ راوه‌ستێ؟ دیاره‌ به‌ پێی ئاکامی رۆمانه‌که‌ نووسه‌ر دوو جۆر ئاراسته‌ی بۆ کاره‌ساتی کوشتنی هه‌ڵاڵه‌ هه‌یه‌. یه‌که‌میان ئاراسته‌ی کۆمه‌ڵگای کوردییه‌ که‌ بابی هه‌ڵاڵه‌ له‌وێ دا یه‌کجار تووڕه‌یه‌ له‌ مه‌جید چونکه‌ نه‌یتوانیوه‌ شه‌ڕه‌فی ئه‌و که‌ هه‌ڵاڵه‌یه‌ بپارێزێ و به‌ بێ ئه‌وه‌ی ته‌نانه‌ت له‌ حاڵی هه‌ڵاڵه‌ش بپرسێ نیگه‌رانی ئابڕووچوونه‌که‌یه‌ و گیان و خواست و ئاره‌زووی هه‌لاڵه‌ ته‌نانه‌ت هیچ بایخێکی به‌ لای بابییه‌وه‌ نییه‌.

ئاراسته‌ی دووهه‌م زمانی سوئێدییه‌ که‌ رووداوه‌که‌ به‌ “کاتاستڕۆف” واته‌ کاره‌سات باس ده‌که‌ن و پێیان وایه‌ هاتنی په‌نابه‌ره‌ سه‌ر ڕه‌شه‌کان به‌و دیارییه‌ جیناییانه‌وه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌که‌ بۆ سه‌ر کۆمه‌ڵگاکه‌یان.

 له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ شاعیرێکی کورده‌ له‌ ته‌له‌ویزیۆنی لۆکاڵیی سوئێد دا که‌ ده‌ڵێ ته‌نانه‌ت پیاوانی شۆڕشگێڕ و رۆشنبیریش ده‌سته‌ڵات دژی ژن ده‌خه‌نه‌‌ گه‌ڕ. یه‌کێک وه‌ک شێرزاد به‌ کوشتن، یه‌کێک وه‌ک حه‌مه‌ره‌شیدئاغا به‌ دنه‌ دانی شێرزاد و یه‌کێک وه‌ک مام و براکانی هه‌ڵاڵه‌ به‌ دنه‌ دانی بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ڵاڵه‌ توند و تیژی مێرده‌که‌ی ته‌حه‌ممول بکات. ته‌نانه‌ت دکتۆر سه‌عیدیش تاوانباره‌. دیاره‌ ئیدئۆلۆژی زاڵی جنسی دیسان دووپات بۆته‌وه‌ به‌ڵام نووسه‌ر وه‌ک راوی ‌ له‌ کڵێشه‌ی دکتۆر سه‌عید دا ئیدئۆلۆژییه‌که‌ ره‌ها ناکات. نووسه‌ر دان به‌وه‌ داده‌نێ که‌ ته‌نانه‌ت رۆشنبیره‌کانیش ناتوانن مافی ده‌سته‌ڵات دار بوون به‌ سه‌ر ژن دا له‌ کیس بده‌ن و هه‌ر وه‌ک هه‌میشه‌ ژیانی ژن به‌ مڵکی ته‌وای خۆیان ده‌زانن و له‌ ئاکام دا “کاتاستڕۆف” ده‌خوڵقێ. کاتاستڕۆفێک که‌ به‌رهه‌می مێژوویه‌، چونکه‌ ئه‌وه‌ خه‌نجه‌رێکی مێژوویی و به‌ لای بای هه‌ڵاڵه‌وه‌ به‌ نرخی مێژووی کورده‌ که‌ زگی هه‌ڵاڵه‌ هه‌ڵده‌دڕێ و مافی ژیانی لێ ده‌ستێنی و پیاوی کورد ناتوانێ نه‌ریته‌ مێژووییه‌کان داببڕێ. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ نرخی کوشتنی خۆشه‌ویست ترین ژنیش بێ.

مردن یا کوشتنی هه‌ڵاڵه‌ له‌و رۆمانه‌ دا ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی ژن دیسان بێ به‌ش بێت له‌ پێکهێنانی نیزامێکی کولتووری و دیسان ئه‌وه‌ بنوێندرێ که‌ ژنان ته‌نیا به‌ جۆرێک ده‌توانن له‌ رۆمانه‌کان دا بپارێزرێن که‌ له‌ باری ئه‌خلاقییه‌وه‌ باشترین و گوێ رایه‌ڵترین بن، تا هێمنایه‌تی ژیانیان ده‌سته‌به‌ر بکرێت. دیاره‌ وه‌کی کوتمان به‌ رای من نووسه‌ر به‌و گێڕانه‌وه‌یه‌ به‌رهه‌ڵه‌ستی ئه‌و ئیدئۆلۆژییه‌ زاڵه‌ جنسییه‌ بۆته‌وه‌.

گره‌وه‌ی به‌ختی هه‌ڵاڵه‌ ئه‌و رۆمانه‌یه‌ که‌ به‌ بێ دابڕان له‌ نه‌ریته‌ کولتوورییه‌کان هه‌وڵی داوه‌ رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌یه‌کی ره‌خنه‌گرانه‌ی له‌ دژی نه‌ریته‌کان بێت و کۆمه‌ڵگا هان بدات به‌ خۆی دا بچێته‌وه‌ و بیروڕای خۆی له‌مه‌ڕ ژنه‌وه‌ بخاته‌ ژێر تیشکی ره‌خنه‌وه‌. به‌ڵام ئایا ته‌مه‌نی کوشتنی ژنان له‌ پێناو خواسته‌کانیان ئه‌و جۆره‌ی که‌ له‌ رابردوو دا به‌ زمانی فۆلکلۆر تیئۆریزه‌ بووه‌ تا که‌ی له‌ ئه‌ده‌بیاتی نووسراو دا ده‌وام دێنێ؟

هه‌ر وه‌ک به‌ وته‌ی “پیاژه”‌ کایه‌ کردنی منداڵه‌کان بۆخۆی جۆرێک پرۆڤه‌ کردنی پێوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانه‌، ئایا ده‌کرێ ئه‌و بواره‌ بۆ خوێنده‌واری کورد هه‌بێ که‌ لانی که‌م ئه‌و ئاره‌زووه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ ورده‌ ورده‌ پرۆڤه‌ بکات؟(۱۲)

داخۆ ریساله‌تی رۆمانه‌کان وه‌ک له‌ سه‌ره‌تا دا کوتمان به‌و شێوه‌یه‌ ئاڵوگۆڕی به‌سه‌ر دادێ که‌ ئه‌وجاره‌یان له‌ نه‌ریته‌ ئه‌ده‌بییه‌کان بترازێن و پلانی ئه‌ندازیاری ئه‌ده‌بی – کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کی تریان بۆ قاره‌مانه‌ ژنه‌کان هه‌بێت و نووسه‌ر ئه‌و جار ناچار نه‌بێ قاره‌مانه‌که‌ی بکووژێ. داخۆ هونه‌ر به‌و هه‌موو ده‌سته‌ڵاته‌ ئیستاتیکییه‌وه‌ که‌ هه‌یه‌تی توانای تێپه‌ڕاندنی نه‌ریته‌ ئه‌ده‌بییه‌کانی هه‌یه‌؟ به‌و جۆره‌ی که‌ هه‌ڵاڵه‌ توانی له‌ خواسته‌ نه‌ریتییه‌کان بترازێ. ئه‌ده‌بیاتی داهاتوو وا ده‌کا رووحێکی یه‌کگرتووی کۆمه‌ڵایه‌تی وا به‌ دی بێنێ که‌ ژنه‌کان له‌ خۆیان راببینن رۆڵی ژاندارک پرۆڤه‌ بکه‌ن؟

په‌راوێزه‌کان:

۱–هنر و جامعه‌۲۸۵

۲–هنر و جامعه‌ ۲۸۶

۳–بڕوانه‌ مه‌م و زینی خانی

۴–بڕوانه‌ رۆمانی ژانی گه‌ل

۵–بڕوانه‌ رۆمانی پێشمه‌رگه‌

۶–بڕوانه‌ ئێواره‌ی په‌روانه‌

۷–بڕوانه‌ از رمان تا ملت

۸–گه‌نجی سه‌ر به‌ مۆر ۲۲۹ تا ۲۹۴ ده‌قه‌کانی سه‌یده‌وان و ۲۹۹ تا ۳۸۰ ده‌قه‌کانی خه‌ج و سیامه‌ند

۹–گره‌وی به‌ختی هه‌ڵاڵه به‌شی میرخوناوکه‌ ‌و ده‌قی چیرۆکی فۆلکلۆری-میرخوناوکه‌

۱۰–زن و ا‌د‌بیات ۱۴۹

۱۱–گره‌وی به‌ختی هه‌ڵاڵه ‌۴۳

۱۲–هنر و جامعه‌ ۲۸۸

سه‌رچاوه‌کان:

۱- نه‌هایی،عه‌تا(۲۰۰۳) گره‌وی به‌ختی هه‌ڵاڵه‌، سلێمانی: بنکه‌ی ره‌نج

۲- قازی،ره‌حیم(بێ تا) پێشمه‌رگه‌، بی نا

۳- عه‌لی به‌ختیار(۱۹۹۸) ئێواره‌ی په‌روانه‌، سوئێد: ناوه‌ندی ره‌هه‌ند بۆ لێکۆڵینه‌وه‌ی کوردی

۴- ئه‌حمه‌د،برایم(۱۹۹۹) ژانی گه‌ل، سلێمانی، کاکه‌ی فه‌للاح

۵- به‌حری،ئه‌حمه‌د(۲۰۰۰) گه‌نجی سه‌ر به‌ مۆر،سلێمانی: ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م

۶- احمدزاده،هاشم(۱۳۸۶) از رمان تا ملت، ترجمه بختیار سجادی، سنندج: دانشگاه کردستان

۷- نجم عراقی,منیژه(۱۳۸۶) زن و ادبیات, تهران: نشر چشمه

۸- باستید, روژه(۱۳۷۴) هنر و جامعه, ترجمهغفار حسینی،تهران: انتشارات:توس

۹- خانی،ئه‌حمه‌د(۱۳۶۷) مه‌م و زین، (ڤه‌ژاندنا په‌رویز جیهانی)، ارومیه : انتشارات صلاح الدین ایوبی

انتشار توسط 8 تم

3 بۆچوون

  1. ده‌ستت خۆش له‌یلا خان! وێنه‌ت زۆربێ! به‌ڵام هه‌ست پێ ئه‌که‌م هێشتا هێز و لاوازی ئه‌و گێڕانه‌وه‌ شتێکی تری تێدا که‌ لێت نه‌کۆڵیه‌وه‌. ره‌نگه‌ جه‌نابیشت جه‌ره‌یانی چیرۆکی مناڵ و پادشاکه‌ت لێقه‌ومابێ که‌ وه‌ک گه‌وره‌ساڵه‌کان نه‌وێری بڵێی پاوشا هیچی له‌به‌ردا نیه‌. ره‌نگه‌ دوا جه‌نابت و چه‌ندین که‌سی تریش مناڵیکی ئه‌وێت که‌ بوێرێت بڵێ پاوشا ڕووته‌. دوایی له‌ گه‌ڵ خه‌ڵکه‌که‌دا بڵێی قه‌یناکا لێی مه‌گرن مناڵه‌ هیچ نازانێ. چیرۆکی ریالیستی ئه‌وه‌ نیه‌ که‌ سه‌رتوێخی رووداوه‌کان بگرێ و تۆخ بیگێڕیه‌وه‌. کاتێ سێتینگی گێڕانه‌وه‌یه‌ک که‌ دینامیزمی رووداوه‌کان دیاری ده‌کات لاواز بێت ئه‌وا کاره‌کته‌ر به‌ده‌م باوه‌ دێت و ده‌روات. ئه‌و گێڕانه‌وه‌ به‌ بۆنه‌ی نه‌بوونی خوێندنه‌وه‌یه‌کی به‌هێز له‌ دینامیزمی سایکۆسۆسیۆلۆژیکی رووداوه‌کان گرێپووچکه‌ی سرووشتی و حاشاهه‌ڵنه‌گری چاره‌نووس ساز تیا درووسنابێت. بۆیه‌ هه‌ر خوێنه‌رێک بۆی هه‌یه‌ به‌ حه‌زی خۆی چاره‌نووسێکی نوێ بۆ کاره‌کته‌ه‌ره‌ سه‌ره‌کیه‌کان ساز بکات و سه‌رله‌ نوێ چیرۆکێکی تر بنووسێته‌وه‌. سۆنگه‌ی شلبوونی ئه‌م گرێیانه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ده‌سته‌به‌رکردنی لاوازی گرێبه‌سته‌کان که‌ نووسه‌ر ده‌ره‌قه‌تیان نه‌هاتووه‌و هاورده‌ی نووسه‌ر له‌ کێشه‌یه‌کی ته‌ژی کۆمه‌ڵایه‌تی – ئه‌گه‌ر بتوانین ناوی کێشه‌شی لێ بنێین – ته‌نها چه‌ن ناوو رووداوی رۆژانه‌یه‌ که‌ کاره‌ساتی لێ ناخوڵقێ؛ چون هه‌ر چه‌شنه‌ مه‌رگێکی کاره‌کته‌ر ناگاته‌ کاره‌سات. به‌هیوای ره‌خنه‌ی به‌رزترت!

  2. قسه‌کانم زۆر روونه‌. کاتێک ئه‌و زه‌مینه‌ی رووداوه‌کانی تیا سه‌رهه‌ڵده‌دا به‌ ته‌ژی ده‌سته‌به‌رنه‌کرێت_ واته‌ له‌ خوێندنه‌وه‌یه‌کی قووڵی ده‌ره‌کی و ناوه‌کی کۆمه‌ڵگا و تاکه‌کان هه‌ڵنه‌قوڵابێ_ ئه‌وا چیرۆکنووس ته‌نها ده‌بێته‌ پیکه‌وه‌نه‌ری چه‌ن که‌سایه‌تیه‌ک به‌ چه‌ن رووداوه‌وه‌ که‌ دواتر خوێنه‌رێکی حه‌ساوه‌ له‌ گه‌ڵ خۆیدا تووشی گرێپووچکه‌ی گێرانه‌وه‌ ناکات. هه‌ر رووداوێک و هه‌ر که‌سایه‌تیه‌ک ناتوانێ چیرۆکساز بێت. یه‌که‌م ماهیه‌ته‌کانی گێڕانه‌وه‌ وه‌ک به‌ختوه‌رگه‌ڕان، کێشه‌سازی، قووڵبوونه‌وه‌ی کێشه‌، قه‌یران سازبوون، گرێپووچکه‌، نیه‌ته‌ ناچاریه‌کان، هه‌ره‌شه‌کان و هتد یان نایه‌ن یا هێند تێک ئاڵاونین یا هێند ڕووکه‌شین که‌ ناتوانن ماهیه‌تی پڕاوپڕی که‌سایه‌تیه‌کانمان بۆ ده‌رخه‌ن. بۆ وێنه‌ هه‌ره‌شه‌ی ئێره‌یی له‌ ئۆتێلۆدا هێند پێشه‌مه‌ که‌ به‌ختوه‌رگه‌رانی که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی به‌ره‌و باشتربوون خوێنه‌ر هه‌تا قووڵاییه‌کانی ناخی مرۆڤ ده‌خاته‌ مه‌ترسی و گرێبه‌ستی ئه‌م کێشه‌یه‌ وا له‌ ره‌هه‌نده‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌که‌یدا قووڵده‌بێته‌وه‌ که‌ نه‌ خوێنه‌ر نه‌ داهێنه‌ر لاریان له‌و به‌خته‌ کاره‌ساتیه‌ ده‌سکه‌وتووه‌ نیه‌. ئه‌و شکله‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی گێرانه‌وه‌ وه‌ها پاوه‌جێ بووه‌ که‌ به‌ هیچ کلۆجێ نکوولی له‌ قه‌یرانی نیه‌ته‌ ناچاریه‌کانی مرۆڤ ناکرێت. واته‌ ئه‌و ئه‌نجامانه‌ بۆ مرۆڤ حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ و که‌س ناتوانێ خۆی لێ بپارێزێ. به‌ڵام له‌ چیرۆکه‌ باسکراوه‌که‌ی خاتوو ساڵه‌حیدا له‌ به‌ر بێ ئه‌نوایی ماهیه‌ته‌ سه‌ره‌کیه‌کانی گێڕانه‌وه‌ هه‌موو چه‌شنه‌ گوزاره‌یه‌ک ده‌توانێ له‌ زه‌ینی خوێنه‌ردا دروس ببێ. خوێنه‌ر له‌ هه‌ژاری ئه‌و ماکانه‌دا ده‌سبڵاوی لێده‌ردێ و له‌ خوێندنه‌وه‌ی وه‌ها چیرۆکێکدا هه‌رگیز زه‌ینێکی زرینگاوه‌ی لێ په‌یدا نابێ. ئه‌مه‌ یه‌ک. یه‌که‌و یه‌که‌و دوا ….

بۆچوون بنووسە

ئیمەیلەکەتان نیشان نادرێت.خانە داواکراوەکان نیشانە کراون. *

*

*

دەتوانی ئەو تاگ و خەسڵەتانە HTML بەکاربێنیت: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>