هەواڵ

خوێندنەوەی ئەدەبیاتی داستانی لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان

photo_2015-07-22_12-17-59

خوێندنەوەی ئەدەبیاتی داستانی لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان

عەزیز مەحموودپوور

رۆژی شەممە ١٣ی پووشپەڕی ١٣٩٤ له ژووری ئەنجومەنی ئەدەبیی بۆکان ، کۆڕیك له مەڕ «رەوتەکانی ئەدەبیاتی داستانی له کوردستان» به وتاربێژی عەزیز مەحموودپوور بەڕێوە چوو . لەم کۆڕەدا ئەم وتارەی خوارەوە لە لایەن وتاربێژی کۆڕەکه خوێندرایەوە.

لەسەرەتادا باشتر وایە وردە باسێك سەبارەت بە گێڕانەوە و چیرۆك بێتە ئارا و پاشان ئاوڕێكی بچووك لە چاوگەكانی چیرۆك لە بەستێنە جیهانییەكەی بدرێتەوە و لە ئاكامدا بپەرژێینە سەر تەوەری سەرەكی باسەكەمان كە چیرۆكی كوردییە.

پرسیار ئەوەیە كە چیرۆك چ دەورێك لە ژیانی كۆمەڵایەتی ئێمەدا دەگێڕێ و چ پێگەیەكی لە ژیانی فەرهەنگی ئێمە وەك تاكی ئینسانی هەیە؟

هەر وەك دەڵێن چیرۆك مانا بەخشینە بە كردەوە پرش و بڵاوەكانی ئینسان. ژیان وەختایەك فۆڕمێكی مانادار پەیدا دەكا كە لە بەستێنێكی ڕیوایەتی ڕێك و پێكدا بیچم بگرێ و لەو حاڵەتە پڕش و بڵاوییە بێتە دەرێ و لە فۆرمی زماندا لە یادەوەری گشتیدا جێگیر ببێت. لە حاڵەتی سروشتیدا زەمان پچڕ پچڕە، ئەوە گێڕانەوە و ئاوێتە كردنی لەگەڵ زمانە كە  ئاهۆنی دەكاتەوە و دەیكاتە زەمانێكی عەینی و هەست پێكراو. ژیان و ژیانی ئینسانی پڕاوپڕی ڕووداوە و دەكرێ ئەم ڕووداوانە لە قەوارە و قاڵبی چیرۆكدا بگێڕیەوە. گێڕانەوە، خەسڵەتی مێژوویی و لە مێژینەی ئینسانە. هەموو ژیانێك بە دوای ڕاوی خۆیدا دەگەڕێ. ژیان چیرۆكنووسی خۆی دەوێ هەتا بیگێڕێتەوە. هەر ژیانێك لە ناخی خۆیدا توانایی بە چیرۆك بوونی هەیە. تالكین پێی وایە چیرۆك و گێڕانەوە شێوازێكن بۆ دەربڕینی ئاوات و ئارەزووەكانمان، شێوازێكن بۆ هەڵاتنی مەزن. هەڵاتن لە دەست مەرگ… كە وابوو چیرۆك هەنگاو نانە بەرەو ژیان و مانەوەیەكی بەردەوامە لە قاڵبی زماندا…

بەم پێش باسە دێینە سەر ڕەوتی چیرۆك لە زەمینە گشتییەكەیدا كە زەمینەیەكی جیهانییە. ڕاست ئەوەیە كە چیرۆك و ڕۆمان دیاردەیەكی تەواو ڕۆژئاوایین و لەوێڕا خۆیان گەیاندۆتە ئێمە و ئێمە ئەو فۆرمانە لە زمانی خۆماندا بەتاقی دەكەینەوە و خۆمانی پێ دەردەبڕین و پێ دەگێڕینەوە. ڕۆمان وەك فۆڕمێكی نوێ بۆ دەربڕینی ژیان و كردەوە ئینسانییەكان بە ڕۆمانی دۆن‌كیشۆتەوە سەری هەڵداوە، هەرچەند پێش لە دۆنكیشۆتیش وەها فۆڕمێك كاری پێكراوە و ڕۆمانی پێ گێڕدراوەتەوە بەڵام وەك فۆڕمێكی نوێ وەك ئەو شتەی كە پەسندی هەموانی وەدەست هێنا لە دۆنكیشۆتەوە دەست پێدەكا. ڕۆمان لە سەردەمی سێروانتسەوە هەتا ئێستا ئاڵ‌وگۆڕی یەگجار زۆری بەسەردا هاتووە و زۆربەی هەرە زۆری ئەو گۆڕانانە لە بەستێنی فەرهەنگی و ئەدەبی ڕۆژاوا یان زمانە ڕۆژاواییەكاندا ڕووی داوە. ڕۆمان نووسی سوننەتێكی ڕۆژئاوایی و فۆرمێكی بە تەواوەت ئورووپاییە. هەروەها كورتەچیرۆكیش؛ كە زۆرترین لەنگەری ئێمە لەسەر ئەوە و گێڕانەوەی كوردیش زۆرترین دەسكەوتی لەم بوارەدا بووە؛ فۆرمێكی بە تەواوەت ڕۆژاوایی و ئورووپاییە، مێژووی كورتە چیرۆك لە چاو ڕۆمان مێژوویەكی كورت‌ترە و یەكەم كورتە چیرۆكەكان لە سەرەتای سەدەی نۆزدە و لە لایەن ئالێن‌پۆ و گۆگۆلەوە نووسراون. گۆگۆل بە باوكی كورتە چیرۆك ناسراوە و ئالێن پۆ یەكەم كەس بووە كورتە چیرۆكی تیوریزە كردووە و تیوری لەسەر نووسیوە. كاریگەری گۆگۆل لەسەر ئەدەبی جیهانی بە گشتی و ئەدەبی ڕووسی بەتایبەت، بە شێوەیەك بووە كە زۆربەی نووسەرە بەناوبانگەكانی ئەدەبیاتی ڕووس ئەویان بە پێشەنگ و قافڵەسالاری خۆیان قەبووڵ بووە. گۆگۆل كاریگەرییەكی بەردەوامە و ئێستاش كە ئێستایە كاریگەری لەسەر تەواوی ئەو نووسەرانە هەیە كە چیرۆكەكانی دەخوێننەوە. لە پاش ئەم دووانە مووپاسان یەكێك لە نووسەرە دیارەكانی كورتە چیرۆكە كە كاریگەری زۆری لەسەر نووسەرانی دوای خۆی بووە. هێندێك پێیانوایە شێوازی نووسینی كورتە چیرۆك بەسەر دوو داری گەورەدا  دابەش بووە كە دواتر لق و پۆپیان لێ بۆتەوە، یەكەمینیان شێواز یان مەكتەبی گۆگۆلە كە وەچی وەك چێخۆف و شروودئەندێرسۆن و هێمینگوێی و كاروێری لێ بۆتەوە و شێوازی مووپاسان كە وەچی وەك ئۆهێنری لێ بۆتەوە. بەهەر حاڵ كورتە چیرۆك بە پێی ئەو ماهییەتەی هەیەتی لە نێو ئەدەبیاتی كوردیدا پێگەیەكی تایبەتی هەیە و یەكەم گێڕانەوەكانی ئێمەش بەم فۆرمەوە دەستی پێكردووە و دەتوانین بڵێن فۆڕمێكە كە بە باشی لە لایەن نووسەرانی كوردەوە كەڵكی لێ وەرگیراوە و كاری پێكراوە و لەگەڵ زمان و فەرهەنگی ئێمە بە باشی عاملاوە. ئەم بەراییە كورتە بۆ ئەوە بوو كە دەبێ بزانین چیرۆكی كوردیش بەشێكە لەم ئەزموونە گشتی و جیهانییە و ئێمە ناچارین كە خۆمان بە بەشێك لەو ئەزموونە بزانین و دەسكەوتی چیرۆكی جیهانی بە دەسكەوتی خۆمان بزانین و ئەوەی كە ئێمە بەشێكین لەو سامانە فەرهەنگییە ڕیوایەتییە گەورەیە بە دەم و ڕاوێژی خۆمانەوە و بە ئازار و دەردی خۆمانەوە وەك تاكی كورد. ئێستاش دێینە سەر باسی سەرەكی خۆمان كە چیرۆك و گێڕانەوەی كوردییە. بەڵام لە پێشدا پێویستمان بە ڕوونكردنەوەیەكە و ئەویش سەردێڕی كۆبوونەوەكەمانە.

لە ڕاستیدا هەڵبژاردنی وەها سەردێڕێك پێویستی بە بڕێك شیكردنەوە هەیە و ئەویش ئەوەیە كە ئێمە لە مێژووی نەچەندان دوور و درێژی چیرۆكنووسیماندا، ئێستا نەمانتوانیوە ڕەوتێك بە تەواوی مەعنا ساز بكەین چ دەگا بەوەی كە سازدەری چەندین ڕەوتی جیاواز بین لەم بوارەدا. ڕەوت بزاو و حەرەكەتێكی گشتی یان تاكەكەسییە كە بە تایبەت كاردانەوەكانی لە نێو كۆمەڵگادا بە ڕوونی دیارن و كاریگەرییەكانی ئاشكران و دەكرێ بڵێین ڕەوت ئەو بزاڤە دینامیك و بەهێزەیە كە دەبێتە هۆی ئەوە كۆمەڵگا و چیینێكی تایبەت لە كۆمەڵگا سەبارەت بەم ڕووداوە نوێیە هەڵوێست بگرێ و بە چاك یان بە خراپ باسی بكا. ڕەوت كاریگەرە لەسەر چۆنییەتی بیر كردنەوەی جەمعی كۆمەڵگا و لەسەر ڕوانگەی كۆمەڵ سەبارەت بە دیاردەكان. دیاردەی چیرۆك لە نێو ئێمەدا نەبۆتە ڕەوتێكی فەرهەنگی كە كاریگەری لەسەر دەور و بەر و كۆمەڵگا دانابێ و بەشێك لە كۆمەڵگا كە هەڵكەوتەن، سەبارەت بە خۆی حەسساس كردبێ. چیرۆك نەچۆتە نێو توێژەكانی كۆمەڵەوە و وەك دیاردەیەكی نامۆ كە كەسانێكی نامۆتر بەرهەمی دێنن تەریك كەوتووە و جارێ خەریكی پێناسەكردنی خۆی و جێ خۆش كردن بۆ خۆیەتی. چیرۆك ئێستا نەیتوانیوە لە حاند گوتاری زاڵ بەسەر پانتایی فەرهەنگی ئێمەدا كە گوتاری شێعرە، بەو شێوەیەی كە پێویستە دەنگ هەڵبڕێ. گوتاری شێعری لە چاو چیرۆك لە سوننەتێكی كۆنتر و دوور و درێژترڕا هاتووە و توانیویەتی ببێتە ڕەوتێكی یەگجار بەهێز لە بەستێنی كۆمەڵایەتیدا. ئەو شتەی كە چیرۆكیش حەولی بۆ دەدا و خەریكە سنوورەكانی خۆی دیاری دەكا و ماڵی خۆی لە برا گەورەی شێعر جوێ دەكاتەوە.

بەشێكی زۆر لەوەی كە چیرۆك نەیتوانیوە ببێتە ڕەوتێكی فەرهەنگی، بە پێچەوانەی شێعر، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە چیرۆك ئەزموونێكی بەردەوام نەبووە، بەتایبەت ئەزموونێكی زەمانی بەردەوام نەبووە و هەر لە سەرەتای سەرهەڵدان و گوورانییەوە تووشی بۆشایی و وەستانی زەمانی بووە و ئەوەش بە زەرەری ئەو شەكاوەتەوە و بۆتە هۆی ئەوە كە درەنگتر بەو پێگەیە بگا كە دەبوو بیگاتێ. سەرەتاكانی گێڕانەوەی ئێمە وەك بەختە باران تەنیا جارێك دابارین و نەك نەیانتوانی بە ئارامی و بە بەردەوامی دابارن و پاراومان بكەن بەڵكوو وەك خولیایەك بە ئاسمانی گێڕانەوەماندا تیژ تێپەڕین و ڕۆیشتن. چارەنووسی تراژیكی دوو بنیات دانەری گێڕانەوەی ئێمە جێی وردبوونەوە و تێڕامانە كە بۆچ دەبوو چارەنووسی ئەدەبییان ئاوا بێ. حەسەنی قزلجی و ڕەحیمی قازی وەك دەسپێك و سەرەتای گێڕانەوەی ئێمە ئەزموونێكی نوێبوون و سەرەتایەكی نوێ، بەڵام بە داخەوە هیچ كامیان نەیانتوانی یان نەیانویست كە ببنە وەها بناغەیەكی پتەو كە بكرێ خانووبەرەیەكی گەورەی لەسەر ڕۆ بنرێ. قزلجی توانایی و پتانسییەلی ئەوەی هەبوو كە سنوورەكانی چیرۆكی ئێمە بەربڵاوتر بكا و زۆر دەرووی تازەی بە ڕوودا بكاتەوە.  ئەزموونی گێڕانەوەی قزلجی وەك دەسپێك هەتا ئەو ڕادەیە بەهێز و بە تەوژم بوو كە لە ڕێوە پانتایی فەرهەنگی ئەو دەمی سەبارەت بە خۆی هەستیار كرد و ئێستاش كە ئێستایە ئەو تەوژمە بەردەوامە. زمانی پارۆدیك و ڕیشەداری قزڵجی دەیتوانی دەربڕی ئەو لایەنە شاراوانەی زمانی گێڕانەوەی ئێمە بێت كە ئەو دەم دەرفەتی خۆیا بوونی بۆ نەڕەخسابوو.  وەختایەك فۆرمێكی نوێ بۆ دەربڕین دێتە پانتایی زمان و ئەدەبەوە دەبێ بەستێن و ڕێگا، وەها بۆ ئەم فۆرمە خۆشبێ كە بتوانێ درێژەدار و بەردەوام بێت. فۆرمی چیرۆك وەختایەك بۆ یەكەم جار لە نێو زمانی ئێمەدا سەری هەڵدا زمان وەك ساختارێكی ئۆرگانیك توانی خۆی لەگەڵ ڕابێنێ و بە سانایی دەری‌ببڕێ و زۆر باشیشی دەربڕڕێ، بەڵام بۆ ئەوەی ڕووداوێكی فەرهەنگی كاریگەرییەكانی بەردەوام و جێگیر بن، پێویستی بە درێژەدار بوون لە زەماندا هەیە، یانی دەبێ لە هێڵێكی زەمانیدا درێژەی هەبێت و خۆی لە قۆناغێكی زەمانییەوە بۆ قۆناغێكی دی ڕاگوێزێ. شتێك كە لە قزلجیدا نەبوو و هەر ئەوەش بووە هۆكارێك كە چیرۆك نەتوانێ بنەما زمانی و تیوریكەكانی خۆی دابمەزرێنێ. هەموو لەسەر ئەوە كۆكین كە پێكەنینی گەدا سەرەتایەكی دڵخۆشكەر و تەنانەت پڕ لە هیوایە بۆ گێڕانەوەی ئێمە. وەها هیوایەك كە ئێستاش توانستە زمانییەكەی و چۆنییەتی كەڵك وەرگرتن لە زمان لە لایەن قزلجییەوە جێی شانازییە بۆ زمانی گێڕانەوە و دەتوانین وەك باشترین نموونەی زمانی گێڕانەوەیی لە چیرۆكدا قامكی بۆ درێژ كەین. بەڵام بە داخەوە ئەم سەرەتایە لە جێی خۆی پۆنگی خواردەوە و قەتیس ما. چارەنووسی ئەدەبی قزلجی چارەنووسێكی تراژیكە بۆ خۆی و بە تایبەت بۆ ئەدەبیات و گێڕانەوەی ئێمە. قزلجی وەك سەرەتا  نەیتوانی درێژەی هەبێت و ئەزموونی خۆی و سامانی زمانی و ڕیوایەتی خۆی بداتە دەست بەرەی دوای خۆی، بەرەیەك لە نووسەران كە دەبوو بە دووی ئەودا هاتبان و برەویان بە سامانی گێڕانەوە و زمانی گێڕانەوەی چیرۆك دابا. ئەزموونی قزڵجی بە ناكامڵی مایەوە و تەنیا لە كۆمەڵە چیرۆكی پێكەنینی‌گەدا و چەن چیرۆكێكی تاك و تەرادا چڕ بۆوە و هیچی دی. قزلجی نموونەی كامڵی شكستی گێڕانەوەی ئێمەیە. نموونەی كامڵی ئینسانێكی سیاسی كە ئاواتە سیاسییەكانی دەبنە هۆی مەرگی ئاواتە ئەدەبیەكانی خۆی و گەلەكەی. چارەنووسی ئەدەبی قزلجی تراژیك‌ترین و تاڵترین چارەنووسێكە كە هەر زمان و ئەدەبێك دەتوانێ بەخۆیەوە ببینێ. قزلجی دەیتوانی ببێتە وەها بناغەیەك بۆ گێڕانەوەی كوردی كە بە دەیان ساڵ ئێمەی وەپێش خستبا، دەیتوانی دەوری هیدایەت یان لانیكەم جەماڵ‌زادە بگێڕێ بۆ چیرۆكی ئێمە، بەڵام بە داخەوە سیاسەت ئەو دەرفەتە مێژووییەی لەو و لە گێڕانەوەی ئێمە ئەستاندەوە و ئێمە تەنیا دەبێ وەك ڕووداوێكی پڕشنگدار بڕوانینە كارنامەی ئەدەبی ئەو، ڕووداوێك كە بەردەوام نەبوو.

دووهەمین سەرەتای گێڕاەوەی ئێمە كە  ئەویش ئەزموونێكی نوێ و زمانێكی نوێی بۆ گێڕانەوەی ئێمە بەدیهێنا، ڕۆمانی پێشمەرگەی ڕەحیمی قازییە. هەرچەند لە نەزەربایەخی ئەدەبی و زمانی لەگەڵ ئەزموونی قزلجی ناكرێ پێكیان بگرین و بەرهەمێكی بە تەواوەت ئیدئۆلوژیكە لە ژانری گێڕانەوەی كرێكاریدا، بەڵام دیسانیش لە نەزەر بایەخی مێژوویی و زمانی، ڕووداوێكی دەگمەن و سەرنج ڕاكێشە. هەم قزلجی و هەم ڕەحیمی قازی خاوەنی بیری چەپ بوون و هەركیان لە كارەكانیاندا حەولیان داوە بچنە خزمەت ئیدئۆلۆژی و ئەو چوارچێوە فكرییەوە كە بڕوایان پێی بووە. هەركیان ویستوویانە چیرۆك و گێڕانەوە بكەنە ئامرازێك بۆ دەربڕینی ئەو بیرەی بڕوایان پێی بووە و هەركیان ویستوویانە گێڕانەوە بكەنە بڵینگۆی ئیدئۆلۆژییەكی تایبەت. ئەم تایبەتمەندییە لە ڕۆمانی پێشمەرگەدا خەست‌ترە و بە شێوەیەكی تۆختر لەوێدا ڕەنگی داوەتەوە. ڕۆمانی پێشمەرگە وەك سەرەتای گێڕانەوەیەكی درێژ كە پێشتر لە زمانی كوردی لەم بەشەی كوردستان نموونەی نەبووە كارێكی تازەیە. هەرچەند ڕۆمانەكە لەنەزەر ساختاری و داڕشتنەوە كەم و كورتی هەیە بەڵام لەنەزەر ساختاری زمانییەوە شتێكی كەمتاكورت عەنتیكەیە و بە پشوویەكی درێژەوە گێڕدراوەتەوە و بەشێك لە تواناییەكانی زمانی كوردی لە گێڕانەوەی بەربڵاو و درێژدا هێنایە ڕوو. ئەم ڕۆمانەش لە چاو بێ‌ئەزموونی گێڕانەوەی كوردی ڕووداوێكی موبارەك بوو كە دەیتوانی ڕووداوی گەورەتری بە دوودا بێ كەچی ئەویش وەك ئەزموونی قزلجی نەزۆك مایەوە و بەردەوام نەبوو. بەردەوام نەبوون گەورەترین خەساری گێڕانەوەی ئێمە بوو بۆ ئەوەی ڕەوتێكی پتەو و تۆكمەی ئەدەبی سەر نەگرێ. ڕەوتێك كە ڕەوتی دیكە و نوێتر بە دووی خۆیدا بێنێ. چ هۆكارێك لە پشت بەردەوام نەبوونی ئەزموونی گێڕانەوەی قزلجی و ڕەحیمی قازیدا بوو و چ شتێك بووە هۆی ئەوە كە قزلجی سەرەڕای ئەوەی زانیاری بەسەر چەندین زماندا هەبوو،  ئەزموونی ئەدەبی خۆی وەلا بنێ و بچێتە خزمەت دەزگایەكی فكری و چوارچێوەیەكی حیزبییەوە؟ ڕەحیمی قازی چی لێهات و بۆ ئەزموونی ئەدەبی خۆی درێژە نەدا؟ ئەم پرسیارانە و زۆر پرسیاری دی دەبێ وڵام بدرێنەوە هەتا هۆكارەكانی شكڵ نەگرتنی ڕەوتی چیرۆكنووسی ئێمە لە سەرەتای سەرهەڵدانیدا ڕوون ببێتەوە. هەر وەها دەبێ ئەوەش ڕوون ببێتەوە كە بۆچ گێڕانەوەی ئێمە بۆ ماوەیەكی كەمتاكورت سی ساڵە بێدەنگ بووە و تەنانەت لەم ماوەیەدا یەك چیرۆكی جێی ئاماژە نەنووسراوە و نەگێڕدراوەتەوە. خاڵی لاوازی چیرۆك و گێڕانەوەی ئێمە ئەم وەقفە زەمانییەیە كە وەك بۆشاییەكی تاریك بۆ ئەبەد لەگەڵیدا دەبێت و وەك گرێیەك و برینێك بەسەر دڵیەوە دەمێنێتەوە.

هەتا ئێرە قۆناغی یەكەمی چیرۆكی كوردی ڕوون بۆوە یانی قۆناغی شكڵ گرتن و گووران.

قۆناغی دووهەم قۆناغی بێدەنگی و وەستانە. مرحەلەیەك كە لەوێدا زمانی گێڕانەوە لە گۆ چووە و بێدەنگ بووە. زمانی كوردی بەهۆی مەسەلەی سیاسی و كۆمەڵایەتی بۆی نەكراوە چیرۆك بگێڕێتەوە. كۆمار تێك ڕووخاوە و فەزای كۆمەڵایەتی سارد و سڕ و بێدەنگە. فەزای سیاسی نالەبارە و زمان بڕستی لێبڕاوە. گۆڤار و مجەللەیەك لە گۆڕێدا نین و قزلجی كە تاكە نوێنەری گێڕانەوە بووە لەو سەردەمەدا پەڕەوازەی هەندەران بووە. ڕەحیمی قازیش بەرەو ڕووسیا ڕۆیشتووە و كۆمەڵگای نەخوێندەوار كەسێكی نەبووە ڕاوی دەرد و مەینەت و بەسەرهاتی بێت. تەنانەت ڕۆمانی پێشمەرگەش كە دوای ڕووخانی كۆماری كوردستان نووسراوە باس لە تراژێدی و هەرەس هێنانی كۆمار ناكا بەڵكوو لە شكڵ گرتنی كۆمار و كۆمەڵگای دەرەبەگایەتی ئەو سەردەمە دەدوێ. تراژێدی تێك‌ڕمانی ئاوات و ئارەزووەكانی گەلێك بە بێ ڕاوی دەمێنێتەوە و ئێستاش كە ئێستایە كارەساتی ئەو سەردەمە نەچۆتە قاڵبی گێڕانەوەیەكی داستانی و نەبۆتە بەشێك لە فەرهەنگی ڕیوایەتی ئێمە. هۆكاری ئەم شتە دەتوانین بەم هۆكارانەوە ببەستینەوە:

لەوانەیە سەرەكیترین هۆكار نەبوونی كەسێكی پسپۆر بووە لەم بووارەدا. یانی كەسێك نەبووە كە شارەزایی بووبێ ئەو سەردەمە مێژوویە بخاتە قاڵبی ڕۆمان یان چیرۆكەوە. ئەو كەسانەی شارەزا بوون و دەبوو ئەو كارە بكەن كە گۆیا قزلجی و قازی بوون و ئێمە چ بەڵگەیەكمان لەبەر دەست نییە كە جگە لەوان كەسانێكی دیكەش بوون كە توانایی ئەم كارەیان بووە، لە زەمینە كۆمەڵایەتییەكە دابڕاون. قزلجی پەڕەوازەی كوردستانی عێراق بووە و بەو جۆرەی هەژار لە چێشتی مجێوردا باسی دەكا خەمی نان نەیهێشتووە ئاسوودە بێت و هەر دەمە بە كارێكەوە سەرقاڵ بووە بۆ بژیوی ژیان. چارەنووسی ئەدەبی رەحیمی قازیش كە چۆتە ڕووسیە شتێكی وا بەرچاوی تێدا نییە و جگە لە ڕۆمانی پێشمەرگە هیچ نووسراوەیەكی ڕیوایەتی دیكەی ئەومان لەبەر دەست نییە هەتا قەزاوەتێكمان لەو بارەوە هەبێ. نووسینی چیرۆك و ڕۆمان بە پێچەوانەی شێعر پێویستی بە وەخت و ئارامشێكی زۆر و و تێفكرینێكی زۆرترە. ئێمە ئێستاش نازانین بۆچی ڕەحیمی قازی كە دەرفەت و فەراغێكی زۆرتری سەبارەت بە قزلجی بووە جگە لە ڕۆمانی پێشمەرگە هیچ بەرهەمێكی دیكەی ڕیوایی نەنووسیوە؟! بەڵام لەوە دڵنیاین كە ئەو هەلە بۆ قزلجی نەلواوە و ڕۆژگار لەگەڵی نالێك بووە. ئەم بێدەنگییە نزیكەی سی ساڵ بەردەوام بووە و لەم ماوەیەدا تەنیا چەن چیرۆكێك گێڕدراونە كە لە هەموان بەرچاوتر چیرۆكی سەرنج ڕاكێشی«هەواری خاڵی» و «بووكی یەك شەوە»ی هێمنە كە هەركیان لە ڕووداوی ڕاستەقینە ڕاگوێزراون و بوون بە چیرۆك و تەمی واقعیان هەر بەسەرەوەیە و بە تەواوەت نەبوونە واقعێكی داستانی. بەڵام چێژێكی لەڕادەبەدەریان تێدایە، بە تایبەت هەواری خاڵی كە دەیسەلمێنێ هێمن چ توانستێكی بێوێنەی لە گێڕانەوەدا بووە. لەم مابەینەدا یانی لە نێوان ساڵەكانی تێك ڕووخانی كۆماری كوردستان و بەئاكام گەیشتنی شۆڕشی ئێران تەنیا لە ساڵی پەنجا و یەكی هەتاویدا چەن نموونەیەك تەرحی داستانی لە لایەن سوارە ئیلخانیزادەوە نووسراون كە لە بەرنامەی تاپۆ و بوومەلێڵدا خوێندراونەوە. ئەم تەرحە داستانیانە تەنانەت لە لایەن خودی سوارەشەوە نێوی چیرۆكیان لەسەر دانەنراوە و تەنیا وەك نموونە پەخشان پێشكەش بە گوێگرانی خۆی كردووە. هەرچەند ئەژماری ئەو دەقانە زۆر نین بەڵام وەك بوون هەن و سەرچاوەیەكن لەو بۆشایی و بێدەنگییەدا. سوارە تەنانەت بەشێك لە هەزار و یەكشەوی كردووە بە كوردی و وەك كەسێكی شارەزا هەستی بە نەبوونی پەخشانی كوردی و كەم ڕەنگ بوونی ئەم حەوزەیە لە حاند حەوزەی شێعردا كردووە و بیر و بۆچوونی خۆی تیوریزە كردووە و پاساوی بۆ ئەوە هێناوەتەوە كە بۆچ هەرێمی زمانی كوردی كەمتر پەرژاوەتە سەر پەخشان. سوارە بۆ كەم‌بڕستی پەخشان لە حاند شێعردا باسی لە هەل‌ومەرجی كۆمەلایەتی كۆمەڵگای كوردی و ئەو قۆناغانەی كۆمەڵگای كوردی پێدا تێپەڕیوە دەكا و لە ئاكامدا بەوە دەگا كە كۆمەڵگای عێلاتی و دەرەبەگایەتی پێویستییەكی ئەوتۆی بە نەسر و پەخشان نەبووە و پەخشان زۆرتر زەروورەتێكی شارستانییە. لەم نەزەرەوە سوارە یەكەم كەس بووە كە كەمتاكورت بە دیدێكی عەقلانی و عیلمی لە مەسەلەی زمانی كوردی و بە تایبەت پەخشانی كوردی ڕوانیوە. لە پاش ئەم چەن كارە تاك و تەرایەی سوارە لە ساڵی پەنجا و هەشتی هەتاوی كۆمەڵە چیرۆكی ئاشەوانی  مستەفا ئیلخانیزادە ڕاست لە بارودۆخێكی تایبەتی سیاسی و كۆمەڵایەتیدا چاپ دەبێ و پاشان لە ساڵی شەستی هەتاوی نۆڤێلێتی باقەبێنی ئەحمەد قازی و و لە ساڵی شەست و هەشتیش بووكی گۆڕستانی كۆنی مەلا كەریمی ڕاوچی لە قەوارەی نامیلكەیەكی سەیر و سەمەرەدا چاپ دەبێ. كۆمەڵەچیرۆكی ئاشەوان شەش گێڕانەوەی كورت لەخۆ دەگرێ و ناكرێ وەك كورتە چیرۆكی هونەری و ئیستاندارد لێیان بڕوانین و تەنیا وەك نوكتە و قسەی خۆش وان، باقەبێن تەنزێكی كۆمەڵایەتییە و ئەو داهێنان و جەسارەتە ئەدەبییەی تێدا نییە كە جێی هیوا بێت. بووكی گۆڕستانی كۆنیش هەرچەند لەنەزەر زمانییەوە شتێكی جوانە بەڵام لە نەزەر گێڕانەوە و داستانییەوە هیچ شتێكی بە سامانی گێڕانەوەی ئێمەوە زیاد نەكردووە. وەختایەك لەم سێ بەرهەمە چاپ كراوە دەڕوانین ئەوەندەی دیكەش حەسرەت بۆ قزلجی مەزن هەڵدەكێشین كە بۆچ نەیتوانی ئەزموونی چیرۆكنووسی خۆی بە سەرەنجام بگەیەنێ و كامڵی بكا. قزلجییەك كە بە تەواوەت چیرۆكی دەناسی و دەیزانی چیرۆك چییە و چی نییە. دەیزانی زمانی چیرۆك دەبێ چ زمانێك بێ و دەیزانی چلۆن كەڵك لەو هێزە شاراوەیەی زمانی كوردی وەرگرێ بۆ وەی چیرۆكی پێ بگێڕێتەوە.

لە قۆناغی سێهەمدا كە قۆناغی  بووژانەوە و سەرهەڵدانی سەرلەنوێیە، باس لەو زەمینە كۆمەڵایەتییە دەكرێ كە بووە هۆی سەرهەڵدانی وەها هەل‌ومەرجێك لە گێڕانەوەی كوردیدا:

لەگەڵ ئەوەی كە دیمەنگای سیاسی و كۆمەڵایەتی ئێران گۆڕانی بەسەردا دێ جارێكی دی خەون و خولیایەكی لە مێژینە لە نێو دڵی كۆمەڵگای كوردەواری و ئەو بەشە لە كۆمەڵگای كوردەواری كە خوێندەوار بوون و ئێستا لە  دانشگاكان بوون، زیندوو دەبێتەوە. حەسساسیەت سەبارەت بە زمان سازدەبێت و لەگەڵ ئەوەی یەكەم دەرفەت دەرەخسێ گۆڕەپانی فەرهەنگی و زمانی كوردی گوڕ و تینێكی تازەی وەبەر دێتەوە. هێمنی یەگجاریەگجار مەزن كە بەڕاستی لە تەواوەتی ئەو ساڵانەی بەستێنی زمانی و ئەدەبی ئێمە بێدەنگ بووە یان لانیكەم دەنگێكی واڵا نەبووە، لەگەڵ هەژار شانی داوەتە بەر شاڵاوی سڕانەوە بە دەستی ئەوی دییەك كە قەت زمانی ئەوی وەك زمان نەناسیوە و كۆڵەكەیەك بووە كە زمانی ئێمەی پاراستووە، لە چوارچێوەی تەسكی حیزبایەتی دەترازێ و ماڵێكی نوێ و هێلانەیەكی نوێ چێدەكا كە دەبێتە ڕووگەیەك  بۆ ئەدیبان و بەهرە نەناسراوەكان. سروە بە ئیعتباری هێمن و حەول و تێكۆشانی ئەو دادەمەزرێ و لەوێوە دەروویەكی نوێ بەسەر ئەدەب و فەرهەنگی ئێمە بە گشتی و چیرۆك و گێڕانەوەی كوردی بەتایبەت دەكرێتەوە. وەختایەك ڕۆمانی هاوارەبەرە لە ساڵی شەست و نۆ لە ئینتشاراتی سەلاحەدینی ئەیووبی چاپ و بڵاو دەبێتەوە، وەرچەرخانێكی گەورە بەسەر زمانی گێڕانەوە و ڕۆمانی ئێمەدا دێ. هەرچەند ڕۆمانی هاوارەبەرە لە نەزەر فۆرم و ساختاری گێڕانەوە لە چاو ئەزموونی تەنانەت دراوسێكانمان شتێكی بەرچاو و بەهێز نییە و تەنانەت لە ژێر كاریگەری ڕۆمان‌نووسی فارس و توركدایە، بەڵام لە نەزەر زمانییەوە بووژانەوە و بەخۆداهاتنەوەیەكی یەگجار گرینگە. زمانی ئەم ڕۆمانە لە باری ساختار و جوانی‌ناسییەوە شتێكی بێهاوتایە لە مێژووی پەخشانی كوردیدا. لاپەڕەبەلاپەڕە و دێربەدێڕی ئەم كتێبە لێوانلێوە لە پوخت و پاراوی. ژیان و زیندوویی بە نێو زمانی ئەم ڕۆمانەدا دەشنێتەوە و ئێمە پێشتر وەها ئەزموونێكی قورس و قایمی زمانیمان لە گێڕانەوەی كوردیدا نەبووە. لایەنی زاڵ و بەهێزی ئەم ڕۆمانە زمانی گێڕانەوەیە. زمانێك كە ڕیشەی لە سوونەتی فۆلكلۆریك و بەیت داكوتاوە. زمان لەم ڕۆمانەدا زیندوو و بە گوڕ و تینە و ڕستەبەندی و چۆنیەتی داڕژانی ڕستەكانی بەشێوەیەكن كە پێشتر نموونەی نەبووە لە گێڕانەوەی ئێمەدا. وەك بەراورد دەتوانین بەراوردی بكەین بە زمانی فاخری دەوڵەت‌ئابادی لە كۆلیدەر و جێی خاڵی سلووچدا. ئەم ڕۆمانە لەنەزەر زمانی و ڕاوێژی گێڕانەوە شتێكی واڵا و بێوێنەیە بەڵام لەنەزەر ساختاری ڕۆمانەوە هێندێك گرفتی سەرەكی هەیە. یەكەم گرفتی سەرەكی ئەم ڕۆمانە گرفتی داڕشتنی كەسایەتییەكانیەتی كە لە داڕشتنی كەسایەتی سەرەكی ڕۆمان یانی میرزادا ڕەنگی داوەتەوە. چۆنیەتی شكڵ گرتنی كەسایەتی میرزا  شێوازێكی تەوسیفیە كە لایەنگری نووسەر و ئەو كەسانەی بەسەرەوەیە كە بە گێڕانەوەی خۆیان كەسایەتی میرزا شكڵ دەدەن. میرزا وادیارە كەسایەتییەكی ئازادیخوازە كە جارجار بە خۆی و ئەسپە شین‌بۆرەكەیەوە سەر هەڵدەدا و مەعلووم نییە بۆچی دەبێ هێندە كەسایەتییەكی لەبەر دڵان و بێعەیب و نەقس بێ. مەعلووم نەكراوە لەسەرچی و بۆچی گیراوە و تاوانی چییە و دوای ئازادبوونی لە زیندان بۆچی سەرلەنوێ پەڕەوازەی دێهاتەكان دەبێ. هەروەها بەم هۆیە كە شەخسییەتی داستانی میرزا بەرهەمی عەمەلێكی داستانی نییە و تەنیا تەوسیفاتی نووسەر و كەسایەتییەكانی دیكەی ڕۆمانەكە ئەو پێگەیان بەو بەخشیوە ناتوانین وەك كەسایەتییەكی دینامیك لێی بڕوانین. ڕستە بە ڕستەی ئەو تەوسیفاتەی لە میرزا كراوە ئیحساساتی نووسەری بەسەرەوە دیارە و ئەوەش بەزەرەدی كەسایەتی میرزا لە ڕۆمانەكەدا شكاوەتەوە و بۆتە هۆی ئەوە میرزا كەسایەتییەكی مونفەعیل و دەستەوەستان بێت. ئەم زەعفە وەختایەك پتر خۆ دەنوێنێ كە میرزا سەرەڕای ئەوەی وەك كەسایەتییەكی خوێندەوار و ڕۆشنبیر باسی لێكراوە بەڵام لە عەمەلدا كەسایەتییەكی بە تەواوەت سوننەتی و بێ ئیرادەیە. بێ ئیرادەیی میرزا وەختایەك پتر نموود پەیدا دەكا كە ناتوانێ چ گۆڕانێك لە فەزای داستانیدا بەدی بێنێ و وەختایەك یارە لە وتووێژێكدا باسی دەردی نەخوێندەواری خۆی دەكا لە جیات ئەوەی بە پیر دەردی ئەوەوە بچێ و حەولێك بۆ خوێندەوار بوونی ئەو بدا چونكوو بۆخۆی ئەم توانایی‌یەی هەیە، تەنیا بەوە بەسەندە دەكا كە پێی بڵێ بەیتان باشتر لەبەر بكا، یان وەختایەك دەیتوانی ئەم هەنگاوە بۆ وەتمان هەڵێنێتەوە هیچی بۆناكا و لە كۆتایی ڕۆماندا بە حاجی دەڵێ وەتمان بنێرنە بەر مەلایەتی و بیكەن بە فەقێ. ئەوە لە حاڵێكدایە كە كەسایەتییەكی لاوەكی وەك سۆفی هەتا ئەو ئاستە هونەری داڕێژراوە كە جێی شادمانییە. هۆكارەكەی زۆر سادەیە، كەسایەتی داستانی سۆفی بەرهەمی كردەوەیەكی داستانی لە ڕۆمانەكەدایە و كەسایەتی میرزا بەرهەمی تەوسیفاتی لایەنگرانەی نووسەرە سەبارەت بەو. خاڵی لاوازی دیكەی ئەم ڕۆمانە لادانێكی بە ئانقەستی نووسەرە لە واقعی كۆمەڵایەتی. بەو پێیە كە ڕۆمانەكە ڕێئاڵە و لە سەردەمێكی مێژوویی و كۆمەڵایەتی كۆمەڵگای كوردەواری دەدوێ پێویست بوو بە ئەمانەتەوە ئەو واقعە مێژووییە بگێڕدرابایەتەوە. من پێموایە بە هۆی چەن هۆكارێك كە تەنیا دەتوانن خودی نووسەر قایل‌كەن ئەو هەڵەیە ڕوویداوە. بە پێی ئەو فاكتانەی لە ڕۆمانەكەدان دەورەی مێژوویەكەی دەگەڕێتەوە بۆ دوای ڕووخانی كۆماری كوردستان و پێش تەنانەت تەقسیمی ئەرازی كە دەبێ هۆی هەڵوەدایی میرزاش هەر پێوەندی بەو بیرە ناسیونالیستی و نیشتمان پەروەریەوە بێ. دەبێ میرزا یەكێك بووبێ لە ئەندامانی ژێكاف. بەڵام نووسەر لە هیچ كوێیەكی گێڕانەوەكەی خۆی لەم مەسەلەیە نەدواوە و بە ئانقەستیش لێی نەدواوە. خاڵێكی دیكە ئەو بەهەشتە مەسنووعیەیە كە نووسەر بۆ كەسایەتییە داستانییەكانی خۆی خوڵقاندوویەتی. لادێیەكی خنجیلانە و سازگار كە مەڕ باڕەی دێ و شوانە بلوێری تێدا دەژەنێ و گورگ و مەڕ پێكەوە ئاو دەخۆنەوە. تەنیا كەسایەتی نالەبار بلە چەرچی و تۆزێكیش پەریزادە شەلە، دەنا ئەوانی دی بە ئاكار چاكن و بەرماڵیان لەسەر ئاوێ دەگەڕێ. هەروەها ئەو دێیەی ڕووداوی ڕۆمانەكەی لێ ڕوو دەدا ئاغای نییە و تەنانەت لە یەك ڕستەشدا باسێك لە ئاغا نەهاتۆتە ئارا و  ئاغا كە سەرچاوەی دەسەڵاتداری بووە لە لادێ،  چ دەورێك لەو ڕۆمانەدا ناگێڕێ. ئەوە لە حاڵێكدایە سیستمی ئاغا و ڕەعیەتی لەوپەڕی دەسەڵاتی خۆیدابووە و هەر وەك پێشتر بە پێی ئەو كۆدانەی لە ڕۆمانەكەدا هەن تەقسیمی ئەرازی و ئینقلابی سپی نەكراوە. ئەم خاڵانە بوونە هۆی ئەوە ڕۆمانەكە لە دایرەی ئەمانەتداری و واقع‌گەرایی بترازێ و ئەوانەش ئەو شتانەن كە دەقی داستانی ناتوانن وڵامی دەنەوە و بە هیچ شێوەیەك پینەوپەڕۆ ناكرێن. سەرەڕای ئەم خاڵانە دەكرێ وەك دەسكەوتێكی مەزنی زمانی و تەنانەت گێڕانەوەییش لە ڕۆمانی هاوارەبەرە بڕوانین. دەسكەوتێك كە پڕشنگدارە و جێگای شانازی. دوابەدوای ڕۆمانی هاوارەبەرە ڕۆمانی میرزا كە درێژەی ئەم ڕۆمانەیە چاپ بووە كە زۆربەی كەم و كووڕییەكانی ڕۆمانی پێشووی نییە و حاڵەتێكی داستانی‌تر و ڕیوایی‌تری هەیە. ئەو تكنیكانەی لە ڕۆمانی میرزادا كەڵكی لەوەرگیراوە پڕ ڕەنگامەترن و ڕۆمان ئەو حاڵەتە هێڵی و یەكتەرەفەیەی نییە. گێڕانەوە سەنگ و قیمەتی تایبەتی هەیە. كەسایەتی تازە دێنە چوارچێوەی ڕۆمانەوە و تایبەتمەندی نوێ بە ڕۆمانەكە دەبەخشن. ڕەشیدە دزە كەسایەتی بەهێز و دینامیكی ڕۆمان، نمونەیەكی كامڵ و باشە لە كەسایەتییەكی داستانی. كەسایەتییەك كە لە درێژەی ڕۆمانەكەدا بەردەوام گۆڕانی بەسەردا دێ و ئارام ئارم هەیكەلی داستانی ئەو فۆرم دەگرێ و گەشە دەكا. لەم ڕۆمانەدا چەندین سەحنەی پرشنگداری تێدایە كە لە گێڕانەوەی كوردیدا وێنەی نییە و دەگمەنە. سەحنەی شەڕی بلەچەرچی و مام حەسەن لە دوای ئاوردرانی گیشەگیای بلە چەرچی، بەسەرهاتی ڕەشیدە دزە كە شاكاری گێڕانەوەی ئەم ڕۆمانەیە، تەوسیفی نێو زیندان ئەو وەختەی یارە دەستبەسەر كراوە و شەڕی ڕەشیدە دزە و میرزا لەگەڵ سوڵتان و ئەمنییەكان. هەروەها لەم ڕۆمانەدا دیالۆگەكان بەتایبەت دیالۆگی نێوان پیرێژنەكان پڕشنگدارن و ڕاوێژی هێندێك لە كەسایەتییەكان وەك  وەتمان و ئەمی حوسێن پڕن لە وردەكاری تكنیكی و زمانی. لەسەرجەمدا ئەم ڕۆمانە یەكێكە لە بەهێزترین ڕۆمانەكانی كوردی و ئەم پێداگرییە بۆ ئەوەیە كە بۆ ماوەیەكی زۆر ئەم دوو ڕۆمانە و نووسەرەكەی كەوتنە بەر شاڵاوی ئینكار و تۆمەتبار بوون لە لایەن هێندێك نووسەرەوە كە بۆخۆیان قەت نەیانتوانی تۆزی ئەم ڕۆمانانە بشكێنن و شتێكی ئەوتۆ بە گێڕانەوەی ئێمەوە زیاد بكەن. لە باری زمانییەوە ئەم دوو ڕۆمانە دەچنە پاڵ نەسری هێمن و هەژار. بوونە دوو دەقی كلاسیك كە دەتوانین بە شانازییەوە پێیان بنازین و وەك دەق لەززەتی خوێنەرانە و تەواویان لێ ببەین.

هاوكات لەگەڵ چاپ بوونی میرزا لە ساڵی حەفتا و دوودا كۆمەڵەچیرۆكی زریكەی عەتا نەهاییش چاپ دەبێ كە ئەویش بووژانەوەیەكی نوێیە بۆ كورتە چیرۆكی كوردی. عەتا نەهایی لەو نووسەرانە بووە كە هەر لەسەرەتاوە بە زانیاریی و بە پشت بەستن بە سامانی گێڕانەوەی فارسەكان و لە ژێر تەسیری ئەواندا و بە تایبەت لەژێر تەسیری گوڵشیریدا چیرۆكی نووسیوە. عەتا نەهایی بەردەوامترین و حیرفەیی‌ترین نووسەری ئێمەیە لە گێڕانەوەی چیرۆك و ڕۆماندا.  ئەو هەر لە سەرەتاوە نیشانی داوە كە نووسەرێكی ئاگایە بەسەر چۆن گێڕانەوە و نووسینی چیرۆكدا، ئەم شتە لە دوای چاپ بوونی كۆمەڵەچیرۆكی تەنگانەدا نموودی پەیدا كرد كە هەنگاوێكی پڕ متمانەتر و گێڕانەوەیەكی بەهێزتر بوون لە باری داهێنانەوە. كۆمەڵە چیرۆكی تەنگانە ئەزموونێكی نوێبوون بەسەر گێڕانەوەی ئێمەدا كە پشت ئەستوور بوون بە گێڕانەوەی فارسەكان و چیرۆكی جیهانی و زمان لەو حاڵەتە تەك ڕەهەندی و خەتییەی پێشتر كەڵكی لێوەرگیرابوو هاتە دەرێ و لایەنێكی هێمایینی بەخۆوە گرت. عەتا نەهایی لە باری شێوازی نووسینەوە ئەلعانیش دوای چاپ بوونی ئاخر ڕۆمانەكەی كاریگەری نووسەرە نێودارەكانی فارسی هەر بەسەرەوەیە. گرەوی بەختی هەڵاڵە كاریگەری ڕاستەوخۆی لە كارەكانی مەندەنی پوور بە تایبەت ڕۆمانی دل دلدادگی وەرگرتووە. هەڵبەت من ئەو كاریگەرییە وەك لایەنێكی سەلبی و مەنفی چاو لێناكەم و پێموایە هەر نووسەرێك حەقی خۆیەتی بۆ باشتر بوونی بەرهەمەكەی لە هەر لایەك بپجڕێ و ئەم شتەش شتێكی ئاساییە. ڕەوتی بەرهەمەكانی عەتا نەهایی و بەردەوام بوونی، باشترین نموونەن كە نیشان دەدا تەكامول و بە ئاكام گەیشتن لە گێڕانەوەدا بەردەوام بوونە لە درێژەی زەماندا، پرۆسەیەك كە لە كارەكانی عەتا نەهاییدا دەبیندرێ و بە ڕوونی بەرەوپێش چوونی فۆرمی و بەرەوپێش چوونی زمانییان تێدا بەدی دەكرێ. بەتایبەت لە ئاخر كاریدا كە بە بڕوای من یەكێكە لە گێڕانەوە بەهێزەكانی ئێمە كە لە باری ساختار و چۆنییەتی گێڕانەوەوە بەرهەمێكی بە تەواوەت مۆدێڕنە. لەم ڕۆمانەدا بەتایبەت داڕشتی كەسایەتی كە بڕبڕەی هەموو ڕۆمانێك پێك دێنێ بە باشترین شێوە پلانی بۆ ڕژاوە. بەتایبەت كەسایەتی ڕەعنا كە كەسایەتییەكی لاوەكییە، نموونەیەكی سەركەوتووە لە مێژووی ڕۆمانووسی كوردیدا كە نموونەیان یەگجار كەمە.

لە دوای عەتا نەهایی، ڕەوتی گێڕانەوەی چیرۆك و ڕۆمان لە لای ئێمە نەپساوەتەوە و بەردەوام بەرهەمی نوێی بووە. بەردەوام چیرۆكی نوێ و ڕۆمانی نوێی بووە. لەم قۆناغە لە چیرۆكنووسی ئێمە كە من بە قۆناغی بەردەوام بوون ناوی دەبەم گێڕانەوە بەخۆدا دێتەوە و كۆمەڵێك دەنگ و نێوی نوێ كە پڕاوپڕی ئینێڕژی تازە و ئیدەی تازەن لە گێڕانەوادا، سەر هەڵدەدەن. یەكێك لەو نێوە تازانە ناسر وەحیدییە كە سێ كۆمەڵە چیرۆكی لێ بڵاو بۆتەوە. خەوەڕا و لە ساڵی حەفتا و چواردا و هاوار لە ساڵی حەفتا و شەشدا و هەر وەها خەونەكانی ئیقلیمی با. ناسری وەحیدی لە ڕێزی یەكەم كەسانێكە كە لە دوای قزلجییەوە چیرۆكیان بووژاندۆتەوە و كاریان لەسەر كردووە.

خاڵی وەرچەرخان بۆ چیرۆك و بە تایبەت كورتە چیرۆك ساڵی حەفتاوحەوتە كە لەوێدا كۆمەڵەچیرۆكی مزگێنی محەممەد ڕەمەزانی چاپ دەبێ و بە دوای ئەودا شەپۆلێكی بە گوڕ و بەتەوژم بە گێڕانەوەی ئێمەدا دەشنێتەوە. هەرچەند عەتا نەهایی بەدیهێنەری سەبكێكی نوێ بوو لە گێڕانەوەی بەتایبەت چیرۆكدا بەڵام بە چەن هۆ نەیتوانی هیچ كاریگەرییەكی زمانی و فۆڕمی بە دووی خۆیدا بێنێ و ناتوانین چیرۆكنووس یان ڕۆمان‌نووسێك دەستنیشان بكەین و قامكی ئاماژەی بۆ ڕادێرین كە لە كارەكانی ئەو كاریگەر بووە. هۆكاری ئەم تەئسیر وەرنەگرتنە بە بڕوای من دوو لایەنی هەیە یەكەمینیان ئەوەی كە خودی عەتا نەهایی لە ژێر كاریگەری چیرۆكنووسی فارسدا بوو و دووهەمیش هۆكاری زمانی بوو. بە بڕوای من زمانی گێڕانەوەی عەتا نەهایی خاوەنی ئەو دینامیكە بە هێزە نەبوو كە ئۆگرییەكی وەها لە نێو چیرۆكنووسانی دوای خۆی بەدی بێنێ كە بتوانێ ئەوان لە دەوری خۆی كۆكاتەوە. زمانی بەرهەمەكانی ئەو لە ژێر كاریگەری زمانی گێڕانەوەی كوردستانی عێراقدا بوو و هەر ئەوەش خەسڵەتێكی مكانیكی بە زمانی ئەو بەخشیوە. بە هۆی مەوقعیەتی جوغرافیایی بانە و هاوسنوور بوونی لەگەڵ ئەودیو ئەم شتە شتێكی ئاسایی بوو؛ بەڵام بۆ ئێمە كە پێشتر ئەزموونی زمانی قزلجیمان هەبوو شتێكی ئاسایی نەبوو. ڕاست لەم حەلەدا محەممەدی ڕەمەزانی سەرهەڵدەدا و بەرهەمی لێ بڵاو دەبێتەوە. ڕاستە كە بە پێی زەمانی بڵاوبوونەوە، كتێبەكانی عەتا نەهایی زووتریان هەلی چاپ بۆ ڕەخسا بەڵام لەم نەزەرەوە كە محەممەدی ڕەمەزانیش زۆر پێشتر بەشێك لەو چیرۆكانەی خۆی لە سروەدا چاپ كردبوون تەفاوەتێكی زەمانی ئەوتۆ نابیندرێ. بەهەر حاڵ بە بڕوای من هەتا ئەوڕۆشی لەگەڵ بێت محەممەد ڕەمەزانی كاریگەرترین كاراكتێر بووە لە سەر چیرۆكنووسی ئێمە. محەممەد ڕەمەزانی پۆلێك چیرۆكنووسی گەنجی لە دەورە هاڵابوو كە ئەم چیرۆكنووسە گەنجانە ئێستا هەموو دەنگێكی واڵان لە گێڕانەوەی چیرۆك و ڕۆماندا. ڕەمەزانی كاراكتێرێكی ناڵێم كاریزماتیك بەڵام ئەوەندە بەهێزی هەبوو لەنەزەر ئەدەبی و زمانییەوە كە توانی بە سانایی ڕێ باوێتە نێو دڵی ئەو نووسەرانەوە. هەروەها گرینگترین هۆكار بۆ كاریگەری ڕەمەزانی كارەكانی بوون كە بە شێوازێكی دیكە و بە زمانێكی دی بەرهەمی هێنابوون. بۆ وێنە چیرۆكی هەشتەمین ڕۆژی حەوتوو چیرۆكێك بوو كە نەك لە گێڕانەوەی كوردیدا بەڵكوو لە نێو دراوسێ زمانییەكانی ئێمەشدا شتێكی دەگەمەن و سەرچڵ بوو. چیرۆكی مزگێنیش هەروەها. زمانی گێڕانەوەی ڕەمەزانی، هەر لەو جوغرافیا زمانییە سەری هەڵدابوو كە قزلجی و فەتاحی ئەمیری تێیدا پەروەردە ببوون. بەبێ ئەوەی لایەنگری لە زمانی شەخسێكی تایبەت یان ناوچەیەكی تایبەت بكەین ڕاست ئەوە یە كە زمانی ئەم ناوچە جوغرافیاییە بڕشتێكی پتر و چێژێكی پتری هەیە بۆ گێڕانەوە. هەروەها ڕەمەزانی لە ژێر كاریگەری چیرۆكنووسی فارسدا نەبوو؛ بەڵكوو بۆخۆی شێواز و سەبكی تایبەت بەخۆی هەبوو. شێوازێك كە لە هێندێك لە چیرۆكەكانی سەرچاوە و چاوگەیان دەگەڕاوە بۆ گۆگۆل و تۆرگنێف و لە هێنیكیشیاندا وەك ئەو دوو چیرۆكەی ئاماژەم پێكرد بۆخۆی قسەی خۆی پێ بوو لە گێڕانەوە و زمانی گێڕانەوەدا. ساختاری گێڕانەوەی هەشتەمین ڕۆژی حەوتوو پێچەڵاوپووچ و چەند ڕەهەندە، زەمان زەمانێكی سەییالە و لەو چیرۆكانەی زمانی كوردییە كە دەتوانی چەندین و چەند لێكدانەوە  و تەفسیری بۆ بكەی. ئەم چیرۆكە زۆرترین كاریگەری لەسەر بەرەیەكی گەنج هەبوو كە دواتر باسیان لەسەر دەكەین. هەروەها چیرۆكی مزگێنی كە لە باری ساختاری زمانی و چۆنییەتی كەڵك وەرگرتن لە زمان ئەزموونێكی بە تەواوەت جیاواز و نوێ بوو. هەروەها زمانی گێڕانەوەی ڕەمەزانی زمانێكی پارۆدیكە كە تەنزێكی تاڵ و لە هەمانكاتدا شیرین و بەهێزی لە خۆیدا حەشارداوە كە شان لە شانی بەهێزترین چیرۆكە سەرناسەكانی جیهان دەدەن. ئەو تەنزە بەهێزەی بۆتە هۆی بەردەوامی چیرۆكەكانی گۆگۆل و سێروانتس و دۆنی دیردۆ. جگە لەوانەش ڕەمەزانی زانیارییەكی ڕاستەوخۆی لەگەڵ ڕەوتی چیرۆك و گێڕانەوەی جیهانی هەبوو و تەواوی ئەو فاكتۆرانە ببوونە هۆی ئەوە ڕەمەزانی ڕۆڵێكی مێحوەری لەسەر داهاتووی چیرۆكی كوردی لەم بەشەی كوردستان ببێ. كەسایەتی چیرۆكەكانی ڕەمەزانی كە ئەغڵەب پیاوی پیرن نموونەی سەركەوتووی چیرۆكی كوردین. ئینسانی تەنیا و بێدەرەتانن كە پیری زۆر شتی لێ ئەستاندوونەوە و بۆ ڕابردووی خۆیان داخ هەڵدەكێشن. ئەو كەسایەتییانە تەنیا كەسایەتییەكی سەڵتی كۆمەڵگای كوردەواری نین بەڵكوو جەغزی بەرتەسكی ناوچەییان شكاندووە و دەتوانن نموونەیەكی ئینسانی لە كۆمەڵگای ئینسانی بن و هەر ئەوەش داڕشتنی كەسایەتییەكانی ئەوی جوێ كردۆتەوە لە چیرۆكنوووسانی دی. بۆ نموونە كەسایەتی مامەحمەد دەتوانێ لە هەر كۆمەڵگایەكدا هەبێ و دەتوانێ چارەنووسی هەر ئینسانێك بێت. ئینسانێكی بە بیر و باوەڕ و مەزهەبی كە نوێژی ناچێ و ڕۆژوو دەگرێ بەڵام لە هەمان كاتدا بە هەناری دزێتی بەربانگ دەكاتەوە. مامەحمەد ڕوانگەیەكی تازەیە بۆ ژیان. ڕوانگەیەكی نوێی ئینسانییە و ئەوە شتێكە كە پێگەی ڕەمەزانی وەك چیرۆكنووس هەڵدەكێشێ. وەختایەك مامەحمەد دوو دڵە لەوەی هەنارەكان بدزێ یان نا، ئێمە وەك خوێنەری دەق لە زەینی خۆماندا هانی مامەحمەد دەدەین هەنارەكان دەست داتێ و وەختایەك دەستیان دەداتێ و لە باغەڵیان دەپەستێوێ ئێمەی خوێنەر هەست بەسەركەوتن دەكەین و لەگەڵكوو بە ئاوی هەنارەكان بەربانگ دەكاتەوە ئێمە ماندوویمان لە لەش دەتارێ و دڵنیا دەبین لەوەی كە گۆڕانێكی گەورە ڕوو دەدا و هەر واشی لێدێ. ئاوی هەنار كاری خۆی دەكا و مامەحمەد بە بێ گۆچان ڕوو لە مزگەوت دەكا بۆ نوێژی جەماعەت. پارادۆكسی مەزهەبی و ئیمانی مامەحمەد  و دزینی هەنارەكان بەو نەتیجە عەمەلیەی لەو فێعلە حەرامە بەدی دێت حەل دەبێت. یانی هەر لەو وەختەی دەست دەبا بۆ هەنارەكان و گوڕێكی تازەی وەبەر دێت و گۆچان وەلا دەنێ هەتا ئەو دەمەی بەربانگ دەكاتەوە و لاقی دەرد و عەلەمی لێ دەبڕێ. بە داخەوە ڕەمەزانیش لەو نووسەرە كەمكارانەیە كە جگە لە مزگێنی هیچی دیكەی چاپ نەكردووە. هەڵبەت وەك داهێنانی خۆی دەنا لە زەمینەی وەرگێڕاندا كاری كردووە و لەو بوارەشدا وەرگێڕانەكانی سەنگ و قیمەتی تایبەتیان هەیە. ساڵی حەفتاوحەوت ساڵێكی پڕ پیت و بەرەكەتە بۆ گێڕانەوەی ئێمە و جگە لە محەممەد ڕەمەزانی چەندین نووسەر و نێوی تازە دێنە گۆڕەپانی گێڕانەوە كە هێندێك لەوان ئێستاش بەردەوامن و لە ڕێزەی باشترین چیرۆك‌نووس و ڕۆمان‌نووسەكانی ئێمەدان.

لەم ساڵەدا كۆمەڵە چیرۆكی قەڵای حەمەدەمینی شامحەممەدی چاپ دەبێ كە چاردە چیرۆكی كورت لە خۆ دەگرێ. حەمەدەمینی شامحەممەدی خاوەنی شێوازی خۆیەتی لە چیرۆك نووسیندا و زمانێكی تایبەت و ڕاوێژێكی تایبەت‌تری هەیە. دنیای چیرۆكەكانی ئاوێتەیەكن لە واقع و فانتزیا. پڕن لە سێحر و ئەفسانە و بەدیهێنەری واقعێكی جادوویین. بۆ وێنە چیرۆكی قەڵا كە لە چیرۆكە بەهێز و پتەوەكانی ئەو كۆمەڵە چیرۆكەیە، تێكەڵاوێكە لە واقع و ئەفسانەكۆنەكان و بیروبڕوای فۆلكلۆریك و ئوستوورە ئایینییەكان، دەرەنجامی ئاوێتە بوونی ئەو توخمانە دەبنە هۆی وەدیهاتنی چیرۆكێكی مۆدێڕن و ئەوڕۆیی كە خوڵقێنەری ئەفسانە و ئوستوورەی خۆیەتی.

هەروەها لەم ساڵەدا كۆمەڵەچیرۆكی سیاسووتی بریا كاكەسووریش چاپ بووە كە هەنگاوێكی باش و ڕوو لە پێشە بۆ گێڕانەوەی كوردی. كاكەسووری یەكێكە لە چیرۆك نووسە بە ئەزموون و لێهاتووەكانی ئێمە و بەردەوام بەرهەمی نوێی بووە. لە سیاسووتدا لەگەڵ كۆمەڵە چیرۆكێك ڕووبەڕووین كە لە هەركامیاندا ویستوویەتی فەزایەك تاقی بكاتەوە. بە شێوەیەكی گشتی چیرۆكەكانی سیاسووت بە سەر دوو دەستەدا دابەش دەبن. ئەو چیرۆكانەی كە كەمتاكورت لە بەستێنێكی ڕێئالدا بەدی دێن و چوارچێوە و فۆرم و زمانێكی رێئالیان پێوە دیارە وەكوو بەردەباران و كەڵ و  سێ كوچكێنی و دیوەخان. تاقمی دووهەم ئەو چیرۆكانەن كە هەوڵی چیرۆكی تەماوی و زەینییان پێوە دیارە وەكوو دار و سیاسووت و ئاپۆڕ و دەهۆڵ و ئاویلكە و قوربانی. ئەوی جێگای سەرنجە ئەوەیە كە چیرۆكەكانی دەستەی هەوەڵ زۆر بە هێزترن و باشتر داڕێژراون. لەم یەك دووساڵەدا كاك بریا دوو كۆمەڵە چیرۆكی دیكەی بە ناوەكانی «تابووتی تەمەن» و «سەفەرنامەی دۆزەخ» چاپ كردوە. لەم دوو كۆمەڵەیەدا داڕشتە و ساختاری چیرۆكەكان زۆر قایم و توند و تۆڵ‌ترن. پەلە و كورتبڕی لە ڕادەبەدەریان پێوە نەماوە و چیرۆكنووس بە پشوویەكی درێژ و ئەزموونێكی زیاترەوە پەرژاوەتە سەر چیرۆكەكانی. هەروەها لە زۆربەی چیرۆكەكاندا لەو فەزا زەینی و تەماوی و پێچەڵاوپووچە دابڕاوە و كەوتۆتە بەستێنێكی تەواو سادە و ساكارەوە. زمان زمانی داستانە و لە خۆڕا كاری سەیر و سەمەرە لە چیرۆكدا ڕوونادەن، چیرۆكنووس ڕێگای خۆی دیوەتەوە و بە ئەسپایی و لەسەرەخۆ چیرۆك دەگێڕێتەوە.

 هەر لەم ساڵەدا ڕۆمانی مێژوویی بڵیند و نەوی نەسرینی جەعفەری چاپ دەبێ كە بە دەوری سووژەیەكی مێژووییدا دەخولێتەوە و باس لە قەڵای دمدم و خانی لەپ‌زێڕین و ئیشقی نێوان ئەو پەریزاد دەكا. ڕاوێژی ئەم ڕۆمانە یەگجار لە ڕاوێژی ڕۆمانەكانی هاوارە بەرە و میرزا نێزیكە و ئەوە دەیسەلمێنێ كە فەتاحی ئەمیری بە ئێدیت كردنی ئەم ڕۆمانە ڕووحێكی دیكەی وەبەر هێناوە.

هەر وەها لە ساڵی حەفتا و حەوتدا گەلە چیرۆكی خۆر چاب دەبێ كە چیرۆكی دە چیرۆكنووسی لەخۆ گرتووە. هەرچەند ئەم كتێبە دەنووسەر و دە نێوی نوێی لەخۆ گرتووە، بەڵام سەرلەبەری ئەم نێوانە شێوازی نووسینەكەیان یەك جۆر نییە و ناتوانین شێوازی نووسینی هەموویان بخەینە تای تەرازوویەك و پێكەوەیان بنرخێنین. بەڵام لەسەرجەمدا ئەزموونێكی تازەیە بە نێو و دەنگی تازەوە.

لە ساڵی حەفتا و حەوتدا دوو ڕۆمانی دیش چاپ بوون، ڕۆمانی هەزار ئەشكەوتی عومەری مەولوودی كە ئەویش لە ژێر تەئسیری ڕۆمانەكانی یاشار كەماڵ و بە تایبەت كولیدەری مەحموودی دەوڵەت‌ئابادیدا نووسراوە. ئەم ڕۆمانەش لە زوڵم و زۆری دەرەبەگ و ئاغاوات دەدوێ و بە شێوەیەكی لێهاتوانە نووسراوە. زمانی ئەم ڕۆمانەش زمانێكی بە بڕشتە و ئەمانەتدارانە دۆخی كۆمەڵایەتی سەردەمی خۆی نیشان داوە. بە داخەوە ئەم ڕۆمانەش كەوتە بەر تانەو تەشەری هێندێك كەس كە تا ڕادەیەكی زۆر وەستا عومەریان لە نووسینی پاشماوەی ڕۆمانەكەی دڵسارد كردەوە. تەنانەت هەتا ئەو جێیە خستیانە ژێر فشارەوە كە مەجبوور بوو بە دڵی ئەوان چیرۆك بنووسێ  و چیرۆكی «تاوان»ی وەستا عومەر مەولوودی كە لە لاپەڕەی چل و پێنجی گەلەچیرۆكی خۆردا چاپ بووە بەرهەمی ئەو فشارە نامەنتقیەیە. بە داخەوە هەركەسێكی لە باغی ئەواندا نەبایە و  وەك ئەوانی نەنووسیبا سوننەتی و دواكەوتوو بوو. ئەم بەڕێزانە بە ڕەپاڵ دانی نێونیتكە و دەستەواژەی وەك: ڕۆمانی سوننەتی و لادێییانە و دواكەوتوانە و ئەوەی كە كوا سەردەمی ئەم جۆرە نووسینانە ماوە تاقمێكی زۆر لە نووسەرانی ئێمەیان دڵسارد كردەوە. وەستا عومەر یەكێك لەو نووسەرانە بوو كە دەیتوانی لە ڕێبازی خۆیدا زۆر دەسكەوتی باشتری ببێ بێتوو دنە درابا و سەرودڵ‌خۆش بایە.

ڕۆمانی شاربەدەری كاك حسێنی شێربەگیش هەر لە ساڵی حەفتا و حەوتدا چاپ بووە و یەكێكە لە ئەزموونە باشەكانی ئێمە لە ڕۆماننووسیدا. كاك حسێن یەكێكە لە نووسەرە بەردەوام و بە ئەزموونەكانی ئێمە و كۆمەڵە چیرۆكی دۆنادۆن و مشكەكانی ڕۆح لێ چاپ بووە، زۆرێك لە چیرۆكەكانی دۆنادۆن دەكەونە خانەی چیرۆكە تەماوییەكانی حەفتاكان. بەڵام لە كۆمەڵە چیرۆكی مشكەكانی ڕۆح دا وا هەست دەكرێ كاك حسەینی شێربەگی ئاگایانە ویستوویەتی لەو فەزایە بترازێ. لەم كۆمەڵە چیرۆكەدا هەم لەباری زمانەوە و هەم لە باری شێوازی گێڕانەوەوە بە نیسبەتی چیرۆكەكانی پێشووی گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە كە زۆر جێگای خۆشحاڵی و هومێدە. ئەم چیرۆكانە سادە و ساكارتر و زمانێكی داستانیتریان هەیە و بۆ خوێنەر زۆر چێژبەخشترن.

بەردەوام بوونی ئەزموونی چیرۆكنووسی لە هەر زمانێكدا خێر وبێری زۆری بە دوادا دێ و ئەویش سەرهەڵدانی چیرۆكنووسی تازەیە كە بەردەوامی دەدەن بە ئەزموونی گێڕانەوە. لە چیرۆكنووسی ئێمەشدا لە ساڵی شەست و نۆوە هەتا ئێستا ئەو كاروانە نەپساوەتەوە و بەردەوام بووە. ئەو هێڵە بەردەوامە زەمانییە دایم لەبەر یەك كشاوەتەوە و چەندین و چەن چیرۆكنووس بە دووی یەكدا هاتوون كە هەر كامەیان بەشێكیان لەو بۆشاییە پڕ كردۆتەوە كە دەبوو پڕی بكەنەوە. لێرەدا ئاماژە بە بەشێك لەو كتێب و بەرهەمانە دەكەین كە ئەو چیرۆكنووس و نێوە تازانە بەرهەمیان هێناوە. لەم قۆناغەی گێڕانەوەی ئێمە پانتایی چیرۆك و ڕۆمان تەنیا لە ژێر هەیمەنەی چەن نێو و چەن نووسەردا نییە و نێوی نوێ و ڕوانگەی نوێ بۆ چیرۆك دێنە ئاراوە كە شێوازی نووسینیان یەگجار جیاوازە لەگەڵ ئەو بەرەیەی گێڕانەوەی ئێمەیان بووژاندەوە و بەردەوامییان دا بە چیرۆك و ڕۆمانی كوردی. هەڵبەت وەك ڕوونكردنەوە دەبێ ئاماژە بەوە بكەین كە ئەو نێوانەی لێرەدا دێن تەنیا چەن نموونەن و بۆی هەبوو كە چیرۆكنووس و ڕۆمان نووسی دیكەشیان لەنێودا بێ و بە هۆی ماوەی بەرنامەكە ئەم دەرفەتە نەڕەخساوە.

یەكێك لەو كەسانەی لە تەواوەتی ئەو ساڵانەی چیرۆكی كوردی بە شێوەیەكی بەگوڕ بەخودا هاتۆتەوە و بە شێوەیەكی كارا بەشدار بووە لە شكڵدانی ئەو هەیكەلە ڕیوایەتییە نوێیەی چیرۆك و گێڕانەوەی كوردی، سەیدقادری هیدایەتی بووە. سەیدقادر هەم بە كورتە چیرۆك و هەم بە ڕۆمان و هەم بە ڕەخنە و تیوری بەشدار بووە لەم ڕەوتەدا. ئێستا  نۆڤێلی دەنگی نوختە و تۆقی عەزازیلی لێ بڵاو بۆتەوە و ڕۆمانی تازەشی بەڕێوەیە. سەیدقادر یەكێكە لە ڕەسەنترین دەنگەكانی چیرۆكی نوێی ئێمە لەم چەن ساڵەدا. دەسكەوتە فۆڕمییەكانی ئەو لە بواری گێڕانەوەدا یەگجار بەرچاون و دەكرێ وەك نموونەیەكی باش باسی لێبكەی. هەروەها لە باری فۆڕمی زمانی و چونییەتی كەڵك وەرگرتن لە زمان و وزەی زمانی، گێڕانەوەی ئێمە زۆر هەرێمی نوێیان بەتاقی كردەوە كە پێشتر ڕێی تێنەبردبوون. سەیدقادر بە كەڵكەكردنی سامانێكی گەورەی فكری و فەلسەفی و هەروەها لێكۆڵینەوەیەكی بەردەوام لە نێو دەقە ئاینی و ئوستوورەییەكاندا و زانیاری بەسەر گێڕانەوەی جیهانیدا توانی پاشخانێكی گەورە بۆخۆی و بۆ دەقە ڕیواییەكانی خۆی دەستەبەر بكا و لەم سۆنگەیەوە بۆن و بەرامەیەكی تازە بە چیرۆك و گێڕانەوەی ئێمە ببەخشێ. دەنگی نوختە كە كارێكی بە تەواوەت فۆرمیكە و لە ژانری ئەدەبی تەخەیولی و تەجروبیدایە ، ڕووداوێكی گەورەیە لە گێڕانەوەی كوردیدا كە نەك لە نێو خۆمان بەڵكوو لە نێو فارس و توركەكان و عەڕەبەكان كە مێژوویەكی دوورودرێژی ڕیوایەتییان هەیە شتێكی دەگمەنە و بە هەموو پێوەرێك كارێكە كە جێی دڵخۆشییە بۆ چیرۆكی كوردی و شان لە شانی چیرۆكە بەرزەكانی ئەم ژانرە. ئەم بەرهەمە كە گەمەیەكی بەردەوام و لەبڕان نەهاتووە بە هێما زمانییەكان، ساختار و پێكهاتەیەكی پچر پچر و پازێل ئاسای هەیە و لە هاونشینی ئەو لەت و كوتە پازێلانە ، پێكهاتەی گشتی بەرهەمەكە ساغ دەبێتەوە. هەر پاژێك لە دەقەكە بوونێكی سەربەخۆیە كە دەكرێ هەر سەربەخۆ بمێنێتەوە یان لە گشتییەتی ئەو سازمانە ڕیواییەتیییەدا مانا پەیدا بكا و ببێتە كاركردێكی  مانایی لەو پێكهاتە داستانییەدا. هەودایەكی باریك ئەو پاژە مانایی و داستانیانە لێك گرێدەدا كە لە ئاكامدا گشتییەتی چیرۆكەكە ساغ دەكەنەوە. زمانی گێڕانەوە سرك و دینامیك و ئەكتیوە. دەسپێك و كۆتایی هەركام لە پاژەكان لە تەشقدایە و هاونشینی واژەكان بە چەشنێكن كە ئەو ڕستەیەی بەرهەمی دێنن چێژێكی نوێ و هەستێكی جوانیناسانەی نوێ بە خوێنەرەكەی دەبەخشن. دەنگی نوختە نموونەی كامڵی سەركەوتنی گێڕانەوەی ئێمەیە لەم چەن ساڵەدا.

تەجروبەی ڕیوایەتی سەیدقادر لە ڕۆمانی تۆقی عەزازیل، هەنگاوێك بەرەوپێش چووە و لەو حاڵەتە بزۆز و تەجروبییە ترازاوە و لایەنێكی ئاهۆنتر و لەسەرەخۆتری بەخۆوە گرتووە. ئەوەی لە ڕۆمانی تۆقی عەزازیلدا لە هەموو شت بەرچاوترە گێڕانەوە و بەتایبەت زمانی گێڕانەوەیە. شێوازێكی ئیبتكاری كە هیچ چیرۆكنووسێكی كورد هەتا ئێستا كەڵكی لێوەر نەگرتووە. ئەویش كەڵك وەرگرتن لە زمانێكی سواو و مەزهەبی و خانەقاییە. زمانێك كە قەت سەرنجی چیرۆكنووسانی بۆ لای خۆی ڕانەكێشاوە هەتا بۆ گێڕانەوەی كارەكانیان كەڵكی لێوەرگرن. ئەو كارە زمانییەی لە ڕۆمانی تۆقی عەزازیلدا كراوە و ئەو لەحنە جیاوازەی ڕۆمانی پێ گێڕدراوەتەوە كارێكە كە زۆرتر شاعیران كەڵكی لێوەر دەگرن. یانی شاعیران دێن كار لەسەر ئەو زمانانە دەكەن كە واژەكانی ئەو هەرێمە زمانییە چ كاركردێكی جوانیناسانەیان تێدا نەماوە و هەڵچۆڕاون لە كاركردی شاعیرانە. شاعیران بە هۆنینەوە و تێك هەڵشێلانی ئەو زمانە سواو و مردووانە، كاركردێكی جونیناسانە و ئیحساسی نوێ و شەخسسییەتێكی زمانی نوێ بەو هەرێمە زمانییە مردووانە دەبەخشن و بەم شێوەیە زمان دەبووژێننەوە و ئەو واژە و دەستە واژانەی كە ئێمە پێمانوابووە هەڵچۆڕاون لە ئیستاتیكی زمانی بە  شێوازێكی نوێ ڕەعەمەل دێننەوە و بە شێوەیەكی دیكە بە ئێمەی خوێنەری دەنوێننەوە؛ ڕاست ئەو كارەی سەیدقادر لەگەڵ زمانی تۆقی عەزازیلی كردووە و لە زمانێكی بە تەواوەت سوننەتی كە قەڵای بیر و بڕوایەكی سوننەتی و محافزەكارە، بۆ دەبڕینی پێكهاتەیەكی ڕیوایەتی بە تەواوەت مۆدێڕن كەڵكی لێوەرگرتوە. سەیر ئەوەیە كە ئەو زمانە بە تەواوەت محافەزەكار و سوننەتییە وەك دژبەرێك لە بەرامبەر خۆیدا كەڵكی لێوەرگیراوە و وەك ئەوەی لە ناخودای ئەو زمانەدا گەمەیەكی دیالكتیكی خۆی حەشاردابێ و زیدی خۆی لە هەناوی خۆیدا هەڵگرتبێ هەتا لە ڕۆمانێك بە نێوی تۆقی عەزازیلدا بۆ دژایەتی كردنی ساختاری فكری خۆی كەڵكی لێوەرگرابێ. ڕۆمانی تۆقی عەزازیل پڕاوپڕی وردەكاری تكنیكی و زمانییە و پێویستی بە شیكرنەوەیەكی تایبەت هەیە. ئەم ڕۆمانە تۆقی عەزازیل لە باری فۆڕمی زمانییەوە دەسكەوتێكی گەورە و مەزنە بۆ گێڕانەوەی ئێمە.

یەكێكی دیكە لەو چیرۆكنووسانەی پانتایی گێڕانەوەی ئێمەی بەرفراوانتر كرد و ئەزموونێكی تازەی بە ڕووی گێڕانەوەی ئێمەدا كردەوە، علی غولامعەلییە كە تا ئێستا كۆمەڵە چیرۆكێكی لێ بڵاو بۆتەوە. پادشای تەنیایی. من پێشتر لە وتارێكی تێروتەسەلدا باسی دەسكەوتەكانی ئەوم لە بواری چیرۆكنووسیدا كردووە، بەڵام دیسانیش دووپاتی دەكەمەوە كە عەلی غوڵامعەلی سەرچڵ و سەرتۆپی ئەو ڕەوتە گێڕانەوەیەیە كە لە لایەن كۆمەڵێك چیرۆكنووسی ئاوانگاردەوە و هەر لە شاری بۆكانەوە دەستی پێكرد. چیرۆكی عەتری تیرۆز و ئێوارەیەك وەك خەونی مەیموون بۆ هەتاهەتایە لە تەشقی گێڕانەوەی ئێمەدا دەمێننەوە. ئەم دوو چیرۆكە و بەتایبەت ئێوارەیەك وەك خەونی مەیموون نموونەی كامڵی چیرۆكنووسی مۆدێڕنی ئێمەیە، چ لە باری زمانی و چ لە باری ساختارەوە.

وەك ئاخر تەوەر ئاماژە بە هێندێك چیرۆكنووس دەكرێ كە لەم ساڵانەدا بەردەوامی‌یان داوە بە گێڕانەوەی ئێمە. لەوانەیە ئەم باسەی ئێستا شیاوی بەرهەم و ماندووبوونی ئەو بەڕێزانە نەبێت بەڵام ناشكرێ گوێ لە حەول و ماندوو بوونیان بخەوێنین.

كۆمەڵەچیرۆكی مێژوویترین زامی دایكم لە نووسینی شارام قەوامی. ئەم كۆمەڵەچیرۆكە یەگجار بەهێزە و بە شێوەیەكی یەگجار لێهاتوانە نووسراوە. شێوازی نووسینەكانیان تێكەڵاوێكە لە ڕیالیسم و سورڕیالیسم كە پشت ئەستوورە بە بیر و بڕوا جادوویەكانی كۆمەڵگای كوردەواری. بەتایبەت دوو چیرۆكی «مێژوویترین زامی دایكم» و «خوێ بۆ سەر زام خوڵقاوە» یەگجار بەبڕشت و بێوێنەن. شارام قەوامی جگە لەم كۆمەڵەچیرۆكی ڕۆمانی «سوهەیلا» و «پاڵتاوشۆڕ»یشی نووسیوە و لە بواری نەقدی ئەدەبیشدا كارایە.

ماپارەخانمی ئیبراهیمی كە تا ئێستا دوو كۆمەڵەچیرۆكی ئاوێنە و یادەكانی لێ بڵاو بۆتەوە و هەتا ئەم دواییانە بە تەنێ شانی دابووە بەر نەبوونی چیرۆكنووسێكی خانم لە بەستێنی چیرۆكنووسی ئێمەدا. چیرۆكی ڕەعنا یەكێكە لە چیرۆكە باشەكانی نێو كۆمەڵەچیرۆكی ئاوێنە و لە ئازار و مەینەتە ڕووحییەكانی بێوەژنێك دەدوێ كە مەرگی هاوسەرەكەی دنیای پێكەوە بوون و عاشقانەی لێ ڕووخاندووە و ئێستا لە گێژاوی دوای نەبوونی هاوڕێكەیدا تووشی ئازاری ڕووحی بووە و دەیهەوێ خۆی بۆ داهاتوویەكی بە بێ ئەو ئامادە بكا.

كامران حامدی كە تا ئێستا چەند ڕۆمانی وەك زینوێ بەتەم و گۆمی بەردە لانكەی نووسیوە. ئەم ڕۆمانانە بە تەواوەت ڕێئاڵن و بە زمانێكی پاراو گێڕدراونەوە. ڕۆمانی گۆمی بەردەلانكێ پڕە لە ڕستەی جوانی زمانی و لە وێنا كردنی مهاباد لە سەردەمی قەدیمدا حەشری كردووە و ئەو تەوسیفانەی لە شار كراوە لەو ڕۆمانەدا سەرنج ڕاكێش و زەیفن.

چنووری سەعیدی كە تا ئێستا دوو كۆمەڵەچیرۆكی چاپ كردووە بە نێوی: هەناسەی پێخەفە داخراوە ئەبەدییەكان و تەنیا خەمی گوڵە مێخەكەكانمە. چیرۆكەكانی ئەم دوو كۆمەڵەیە مینیماڵن. چیرۆكی گڵۆپە زمان فامەكەی پەریا و من كچێكی پاڵەوانم لە چیرۆكەباشەكانی ئەو كۆمەڵەچیرۆكانەن.

خۆری شمارە دوو سێ كە سروە چاپی كرد و لە نێو ئەو چیرۆكانەی لەم تایبەتنامەیەدا چاپ كراون چیرۆكی ڕەحمەت جەلالی و مەنسوور تەیفووری بەرچاون. ڕەحمەت جەلالی یەكێك بوو لە چیرۆكنووسە باشەكانی ئێمە و بەداخەوە ئەویش بەردەوام نەبوو.

شەپۆل مەجیدپوور كە كۆمەڵەچیرۆكی ئەونامانەی هەرگیز نەخوێندرانەوە لێ بڵاو بۆتەوە و كارەكانی هێز و تینێكی تایبەتیان تێدایە و جێگای دڵخۆشییە. چیرۆكەكانی ئەم كتێبە بەسەر دوو دەستەدا دابەش بوون، دەستەی یەكەم ئەو چیرۆكە مینیماڵانەن كە كاریگەرن لەو فەزا وەهماوییەی حەفتاكان و چیرۆكی درێژی ئەو نامانەی هەرگیز نەخوێندرانەوە. ئەم چیرۆكە دابڕانێكی ڕاستەوخۆیە لەو فەزا زەینییە و دەست پێكردنی ئەزموونێكی تازەیە بۆ چیرۆكنووس. شێوازی گێڕانەوە ڕێئالە و زمان دەربڕی واقعێكی كۆمەڵایەتییە.

باڵندەی بریندار و ماسی سەرسام لە نووسینی فەروخ نێعمەتپوور. ئەم بەرهەمەش شتێكی وای بۆ گێڕانەوەی ئێمە پێنییە و زۆرتر مۆنۆلۆگێكی فەلسەفییە هەتا گێڕانەوەی داستان. پێشتر وتارێكی تێر وتەسەلم لەسەر ئەم بەرهەمە نووسیوە و لەوێدا باسی ئەم بۆچوونەی خۆم كردووە كە بۆچ ئەم كتێبە لە خانەی گێڕانەوەیەكی داستانیدا جێگیر نابێ و هەر بۆیە لێرە بە پێویستی نازانم زیاتری شی بكەمەوە.

سولەیمان عبدولڕەحیمزادە كە چیرۆكنووسێكی خاوەن پێشینە و بە بڕشتە و كۆمەڵەچیرۆكی چارەنووسی تاپۆكانی لێ بڵاو بۆتەوە. ئەم كۆمەڵەیە حەڤدە چیرۆك لە خۆ دەگرێ. تایبەتمەندییەكانی چیرۆكەكانی كاك سولەیمان بریتین لە كورتبڕی و ئیجازێكی زۆر كە لە زۆر چیرۆكدا پێویستە و پڕ بە پێستە، بەڵام جاری وایە ئەو كورتبڕییە دەبێتە هۆی ئەوەی چیرۆكەكانی پێش ئەوەی بە تەواوەت كامڵ ببن، تەواو بن. فەزای چیرۆكەكانی فەزایەكی سارد و سڕ و تاڕادەیەك كافكایین. ساختار و داڕشتەی زۆربەی چیرۆكەكانی وەك یەكن و لە تاقی كردنەوەی فەزای تازە لە چیرۆكەكانیدا خۆی بواردووە. فۆرم و بیچمی دراماتیك و شانۆیی بە تاقمێك لە چیرۆكەكانییەوە دیارە.

هێمن عەبدوڵڵاپوور كە كۆمەڵە چیرۆكی دەنگەدەنگی بێ‌دەنگی لێ بڵاو بۆتەوە. ئەم كتێبە پێنج چیرۆكی لە خۆ گرتووە و چیرۆكی دەنگە دەنگی بێدەنگی و دارتێلەكانی ژێر زەلكاوەكە لە چیرۆكەباشەكانی ئەم كۆمەڵەیەن. چیرۆكی دەنگە دەنگی بێدەنگی كە لە دوو ڕوانگە و گۆشەنیگای جیاوازەوە گێڕردراوەتەوە، لە ئاواییەك دەدوێ كە هەوری نەدامەت و بێبارانی ڕووی تێكردوون و حەڵكی ئاوایی ئەم ندامەتی و پەڵە ڕەشەی ئاسمانی دێیەكەیانی تەنیوە لە منداڵە چاوگەشەكەی ئەسمەری دەزانن. وەختایەك مێردەكەی ئەسمەر، پێشنیاری پێدەدا دەست لە منداڵەكەی هەڵگرێ چون بە قسەی خەڵكی نێودێ بەد شوومە، ئەسمەر قبووڵی ناكا. بۆ بەیانی باران بەسەر دێدا دەبارێ و پەڵە ڕەشەكە لە عاسمانی دێ دەتارێ، مێردی ئەسمەر هەڵدێ بۆ نێو دێ هەتا خەبەری پا بوونەوەی پەڵەڕەشەكە بە خەڵكی ڕاگەیەنێ و دەبینێ نێو دێ پەپووی لێ دەخوێنێ و خەڵكی كۆچیان كردووە.

نارنجی فڕین لە نووسینی ئەمین گەردیگلانی كە چاردە چیرۆكی لە خۆ گرتووە. چیرۆكی نارنجی فڕین باسی دوو خوشكی فەڕشكەرە كە بابێكی بە تەماح ئاواتی كچانەیان تێدا دەبا و پێوەندییان لەگەڵ دنیای واقع دادەبڕێت و دەیانكاتە كۆیلەی ئاواتە مادییەكانی خۆی. تەنیا شوێنی پێوەندی گرتنی خاتووزین و ئینتها ئەو دەلاقە بچووكەی ماڵەكەیانە كە لەوێڕا كێوی دوو برای كوژراوی لێوە دیارە. ڕەمووزن باوكی كچەكان لە ئاكامدا بە دەستی كچەكانی تێدا دەچێ و ئەوانیش بە ئاوردانی جەستەی خۆیان و ماڵەكەیان و باوكیان كۆتایی بە ژیانی خۆیان و ئاواتە گڵاوەكانی ڕمووزن دێنن.

كۆمەڵە چیرۆكی تروسكەیەك لە تاریكیدا لە نووسینی سەلاح نیساری كە بیست كورتە چیرۆكی لەخۆ گرتووە. كە لە ژێر كارتێكەری ئەمینی فەقیری و سەمەدی بێهرەنگی و عەلی‌ئەشرەف دەرویشیاندا نووسراوە. ساختاری چیرۆكەكان سادە و زمانێكی ئاساییان هەیە.

خەبات ڕەسووڵی كە كۆمەڵە چیرۆكی ساڵە شەڕابییەكانی لێ بڵاو بۆتەوە، ئەم كتێیە حەوت چیرۆكی لە خۆ گرتووە. لە زۆربەی چیرۆكەكاندا تەنزێكی كۆمەڵایەتی بەدی دەكرێ و چیرۆكەكان وەسیلەیەكن بۆ بەربەرێكانێ لەگەڵ بیروباوەڕی چەوتی كۆمەڵایەتی و خۆرافی.

 سەلاحەدیین خزرنژاد كە كۆمەڵەچیرۆكی ڕێی لێ بێاو بۆتەوە و چل چیرۆكی مینیماڵ لەخۆ دەگرێ. لەنێو ئەو چیرۆكانەدا چیرۆكی جووچكە شین گەلێك قەوییە و ئەو تەوسیقانەی لە فەزای شەڕەكەڵەشێر كراوە و ئەو فرت و فێڵانەی لە جەنگەی شەڕەكەڵەشێردا لەكار كراون بە جوانی نیشاندراوە.

ئەنوەر عەرەب كە كۆمەڵەچیرۆكی لە چاوەڕوانی پیاوێكی كراس زەردی گوڵ‌گوڵیدا لێ بڵاو بۆتەوە. ئەم كتێبە بیست و یەك چیرۆكی مینیماڵی لە خۆ گرتووە و ساختارێكی سادە و زمانێكی ڕەوان و سەمیمیان هەیە.

زۆربەی ئەم چیرۆكنووسانەی لە كۆتاییدا نێویان هات گەنج و تازە كار و پڕ ئێنێژین و پڕن لە ئیدەی تازە و لە سەرەتای ڕێیەكی دوور و درێژدان.

لە كۆتاییدا وەك ڕوون كردنەوە دەبێ عەرزتان بكەم ئەم كارەی من شتێكی ناكامڵ و ناتەواوە و لە مەودایەكی زەمانی كەم و دەرفەتێكی كورتدا نووسراوە و من داوای لێبوردن لەو چیرۆكنووسانە دەكەم كە نەمتوانیوە زۆرتریان لەنگەر لەسەر بگرم و زۆرتر باسی كارەكانیان بكەم هەروەها زۆر چیرۆكنووسی دیكەشمان هەن كە چیرۆكی باش و بەهێزیان لە گۆڤارەكاندا لێ بڵاو بۆتەوە، بەڵام من دەستم پێیان ڕانەگەیشتووە. كارەكەی من تەنیا لەو بەرهەمانە دواوە كە لە قەوارەی كتێبدا حزووریان هەیە. هەر وەها داوای لێبوردن لەو كەسانەش دەكەم كە كتێبەكانیانم نەبووە و لەبەر دەستم نەبوون هەتا باسیان بكەم. بەڵام لەسەرجەمدا باسی تەواوی ئەو دەنگە دیارانەی ئێستا لە بەستێنی گێڕانەوەی كوردیدا كراوە. گێڕانەوەیەك كە ساوایە و پڕە لە ئینێرژی و ئێستا زۆری ماوە پتانسیلە شاراوەكانی خۆیا بن و زۆر چیرۆكی نەگێڕدراوەی ماوە كە بۆمان بگێڕێتەوە.

بۆ بینینی وێنەی دانیشتنەکه له سەر ئێرە کرته بکەن.

انتشار توسط 8 تم

بۆچوون بنووسە

ئیمەیلەکەتان نیشان نادرێت.خانە داواکراوەکان نیشانە کراون. *

*

*

دەتوانی ئەو تاگ و خەسڵەتانە HTML بەکاربێنیت: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>