هەواڵ

خوێندنەوەی کۆمەڵه چیرۆکی پادشای تەنیایی

photo_2015-07-22_12-17-59

 خوێندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی پادشای ته‌نیایی

عەزیز مەحموودپوور

ئه‌زموونی چیرۆکنووسی له‌ ڕۆژهه‌ڵات گه‌یشتۆته‌ ئاستێک که‌ بڵێین بۆته‌ خاوه‌نی پێناسه‌ و که‌سایه‌تییه‌کی تایبه‌ت و توانیویه‌تی ڕه‌وتێک پێک بێنێ. ئه‌م بۆچوونه‌ به‌ پێیی  پێشینه‌ و ده‌سکه‌وته‌ فۆرمی و ڕیواییه‌کانی حه‌وزه‌ی چیرۆک ده‌رده‌بڕدرێ که‌ وه‌ک ڕه‌وتێکی دینامیک توانیویه‌تی سنووره‌کانی دیاری بکا و به‌رده‌وام بوونی خۆی وه‌ک به‌ستێنێکی سه‌ربه‌خۆ و ته‌ڤگه‌ڕ ڕابگه‌یه‌نێت. هه‌روه‌ها ئه‌و تاکانه‌ی له‌م بواره‌دا به‌رده‌وامن،  توانیویانه‌ که‌سایه‌تی و شه‌خسییه‌تێکی تایبه‌ت به‌ چیرۆک و گێڕانه‌وه‌ی کوردی ببه‌خشن و له‌ حاند شێعردا که‌ بۆ ماوه‌یه‌کی زه‌مانی دوور و درێژ له‌ جوغرافیای ئه‌ده‌بیدا گوتاری باڵاده‌ست و ژانری سه‌رچڵ بووه،‌ سه‌ری به‌رز که‌نه‌وه‌. ئه‌م بارودۆخه‌ نوێیه‌ بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ چیرۆک  بوونی خۆی به‌ شێوه‌یه‌کی به‌هێز و ئێنێرژیک ڕاگه‌‌یه‌نێ و ته‌نانه‌ت له‌ مه‌ودایه‌کی زه‌مانی کورتدا ده‌سکه‌وتی زمانی و فۆرمی و ڕیوایی بەنرخ بۆخۆی ده‌سته‌به‌ر بکا.

هه‌رچه‌ند ده‌سپێکی چیرۆکی کوردی له‌ ڕۆژهه‌ڵات، به‌ قزڵجییه‌وه‌ ده‌ستی پێکردووه‌ به‌ڵام بارودۆخی نوێی چیرۆکی کوردی له‌م‌ به‌شه‌، به‌رهه‌می حه‌ولێکی گشتییه که‌ له‌ ساڵی ۷۰ به‌م لاوه‌ ده‌ستی پێ کردووه‌ و هه‌روا به‌رده‌وامه. له‌م وه‌خته‌دایه‌ که‌ شه‌پۆلێک ساز بووه‌ که‌ بۆی گرینگ بووه‌ به‌ پێی پێوانه‌ و مێتۆده‌ مۆدێڕنه‌کان چیرۆک بگێڕێته‌وه‌ و به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ چیرۆکی جیهانی چیرۆک بنووسێ‌ و چیرۆک نه‌کاته‌ که‌ره‌سته‌یه‌ک بۆ ده‌ربڕینی ئیدئۆلۆژی.  مه‌کۆی ئه‌م شه‌پۆله‌ نوێیه‌ شاری بۆکان بووه‌ که‌ بۆ ئه‌م پێشه‌نگییه‌ پشت ئه‌ستوور بووه‌ به‌ سوننه‌تی گێڕانه‌وه‌ی قزڵجی. یه‌که‌م هه‌نگاوه‌کانی ئه‌م ڕه‌وته‌ نوێیه‌ به‌ ڕه‌مه‌زانییه‌وه‌ ده‌ستی پێ کردو‌وه‌ و له‌ لایه‌ن چیرۆکنووسانی دیکه‌وه‌ په‌ره‌ی پێدراوه‌ و ده‌وڵه‌مه‌ندتر کراوه‌. یه‌کێک له‌و که‌سانه‌ی که‌ به‌شدار بووه‌ له‌م ڕه‌وته‌دا عه‌لی غولامعه‌لی بووه‌ که‌ یه‌که‌م کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی ـ پادشای ته‌نیایی ـ له‌ ساڵی ۲۰۰۷ دا چاپ بووه‌ که‌ نۆ چیرۆکی له‌ خۆ گرتووه‌ و له‌ لایه‌ن په‌خشی سه‌رده‌مه‌وه‌ چاپ بووه‌. ئه‌م کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکه‌ چ له‌ باری داڕشتن و چ له‌ باری فۆرمی ڕیواییه‌وه‌ و چ له‌ باری زمانییه‌وه‌ خاوه‌نی تایبه‌تمه‌نی خۆیه‌تی که‌ حه‌ول ده‌درێ به‌ پێی توانا ئاماژه‌ به‌م لایه‌نانه‌ و هێندێک شتی دیکه‌ش بکردرێ. له‌ پێشدا به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی باس له‌ سه‌رجه‌می چیرۆکه‌کان ده‌کرێ و پاشان وه‌ک نموونه‌ به‌ وردی سه‌رنج ده‌درێته‌ چیرۆکی؛”عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ”.

به‌ خوێندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکه‌که‌ بۆمان ده‌رده‌که‌وێ که‌ ئه‌و فۆڕمه‌ ڕیواییه‌ی نووسه‌ر زۆرترین چیرۆکی پێ گێڕاوه‌ته‌وه‌‌، ڕوانگه‌ی یه‌که‌م که‌سی تاک بووه‌. له‌ کۆی ئه‌و نۆ چیرۆکه‌ی له‌م کۆمه‌ڵه‌یه‌دان ، شه‌شیان له‌م‌ ڕوانگه‌یه‌وه‌، گێڕدراونه‌وه‌. دوو چیرۆکی؛”ئێواره‌یه‌ک وه‌ک خه‌ونی مه‌یموون” و “بۆنی شه‌و” له‌ لایه‌ن زانای گشته‌وه‌ ده‌ربڕدراون و چیرۆکی ” ئاوێنه‌ و تارماییه‌کان”یش به‌ شێوه‌ی خیتابی نووسراوه‌. به‌شێک له‌و هۆکاره‌ی چیرۆکنووس بۆ گێڕانه‌وه‌، که‌ڵکی له‌ ڕوانگه‌ی یه‌که‌م که‌سی تاک وه‌رگرتووه‌، هه‌ر وه‌ک پێشتریش ئاماژه‌ی پێکرا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ گۆڕانی زه‌ینییه‌ت و ڕوانگه‌ی فکری و فه‌لسه‌فی چیرۆکنووسانی کورد سه‌باره‌ت به‌ کۆمه‌ڵگا و ده‌ور و به‌ر و به‌ گشتی بۆ هونه‌ر و به‌ تایبه‌ت بۆ چیرۆک. ئه‌م چیرۆکنووسانه‌ په‌یان به‌وه‌ بردووه‌ که‌ بێتوو بیانهه‌وێ چیرۆکه‌کانیان له‌ بازنه‌ی ته‌نگی ناوچه‌ییدا قه‌تیس نه‌مێنێته‌وه‌، ناچارن فێری ئه‌و زمانه‌ ڕیواییە‌ مۆدێڕنه‌ بن که‌ به‌سه‌ر چیرۆکی جیهانیدا  زاڵه‌ و یه‌کێک له‌ ده‌ره‌نجامه‌کانی ئه‌و فۆڕمه‌ ڕیواییه‌ ئه‌و ڕوانگه‌یه‌یه‌ که‌ زۆربه‌ی چیرۆکنووسه‌ مۆدێڕنیسته‌کان چیرۆکیان پێ گێڕاوه‌ته‌وه‌. ڕوانگه‌ی یه‌که‌م که‌سی تاک. به‌شێکی دیکه‌ له‌ ئۆگری چیرۆکنووس به‌م گۆشه‌ نیگایەوە‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و ئیمکانات و ئامیانانه‌ی که‌ ئه‌م شێوازه‌ ده‌یخاته‌ به‌ر ده‌ستی چیرۆکنووسانه‌وه‌. هه‌ر وه‌ک ده‌زانین له‌ ڕوانگه‌ی یه‌که‌م که‌سی تاکدا، چیرۆک له‌ لایه‌ن که‌سایه‌تییه‌کی چیرۆکه‌وه‌ ده‌گێڕدرێته‌وه‌، ئه‌م که‌سایه‌تییه‌ ده‌توانێ که‌سایه‌تییه‌کی سه‌ره‌کی یان که‌سایه‌تییه‌کی لاوه‌کی نێو چیرۆکه‌که‌ بێت. به‌م هۆیه‌ که‌ ئه‌و که‌سه‌ی وا چیرۆکه‌که‌ ده‌خوێنێته‌وه‌ هه‌ست ده‌کا ڕاوی ڕاسته‌وخۆ له‌ گه‌ڵ ئه‌و ده‌دوێ، لەگه‌ڵ ڕسته‌کان و دێژه‌دار بوونی ڕیوایه‌ت هه‌ست به‌ نزیکایه‌تی ده‌کات و ئۆگرییه‌کی پتر به‌ چیرۆکه‌وه‌ په‌یدا ده‌کات و پتر سه‌رنجی به‌ره‌و درێژه‌ی چیرۆک ڕاده‌کێشرێ. ئه‌م ڕوانگه‌یه‌ که‌ به‌ ڕوانگه‌ی ده‌روونیش نێوبرده‌ بووه‌، یه‌کێک له‌و ڕوانگه‌ ڕه‌سه‌نانه‌یه‌ که‌ چیرۆکنووسه‌ مۆدێڕنه‌کان چیرۆکیان پێ گێڕاوه‌ته‌وه‌. هه‌ر وه‌ها ئه‌م شێوازه‌ گێڕانه‌وه‌یه‌ ده‌خوازێ که‌ خوێنه‌ر به‌ شێوه‌یه‌کی کاراتر له‌ ڕه‌وتی به‌ ئاکام گه‌یشتنی سازمانی ڕیوایی چیرۆکدا به‌شدار بێت و ته‌نانه‌ت ئه‌و ڕوداوه‌ زه‌ینییانه‌ش که‌ له گه‌ڵ مه‌نتقی خوێنه‌رانه‌ی ئه‌و یه‌ک ناگرنه‌وه‌ له‌ نووسه‌ر قه‌بووڵ بکا. بۆ وێنه‌ ئێمه‌ وه‌ک خوێنه‌ر حازرین هه‌تا دوایین دێڕه‌کانی چیرۆکی”جندۆکه‌کانی زه‌ینی پاشه‌به‌ره‌یه‌کی نێره‌مووک…” له‌ گه‌ڵ ڕاویدا بڕۆین و ته‌نانه‌ت هه‌ر به‌ خه‌یاڵیشماندا نه‌یه‌ت که‌ ئه‌م ڕسته‌یه‌:”گوایه‌ سێزده‌ی مانگی حه‌رامی هه‌موو ساڵێک جندۆکه‌کان دێنه‌ ته‌نیا ح… حه‌مامی گه‌وره‌ی گه‌ڕه‌ک و چڵکی ساڵێک له‌ خۆیان ده‌که‌نه‌وه‌.” وه‌ها ڕسته‌یه‌ک ڕسته‌یه‌کی به‌ده‌ر له‌ جیهانی واقع و شتێکه‌ سه‌ر به‌ جیهانی مێتافیزیک.

به‌ گشتی ده‌کرێ بڵێین که‌ ئه‌م شێوازه‌ یانی یه‌که‌م که‌سی تاک به‌ دوو قات دابه‌ش ده‌بێ. یه‌که‌میان بگێڕه‌وه‌یه‌که‌ که‌ بۆخۆی له‌ هه‌ناوی کێشه‌کانی نێو چیرۆکدایه‌ و بۆ خۆی یه‌کێکه‌ له‌ که‌سایه‌تییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی چیرۆک. وه‌ک ئه‌و ڕاوییه‌ی چیرۆکی “عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ”مان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌. لێره‌دا چیرۆک تۆژینه‌وه‌ و وه‌رددانه‌وه‌ی زه‌ینی ڕاوییه‌ له‌و هه‌ل و مه‌رجه‌ داستانییه‌ی تێی که‌وتووه‌. چیرۆک زرینگانه‌وه‌ و ده‌نگدانه‌وه‌ی ڕووحی ڕاوییه‌ له‌ هه‌ل و مه‌رجه‌کان. له‌ ئاکامدا ئه‌و وڕێنه زه‌ینییانه‌ی ڕاوی‌ فۆڕمی نیهایی چیرۆکه‌که‌ پێک دێنن.

 دووهه‌مینیان ئه‌و ڕاوییه‌یه‌ که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ڕوداوه‌کانه‌ و  ته‌نیا شایه‌دحاڵ یان گوێ بیستی ئه‌و ڕووداوانه‌ بووه‌ که‌ به‌ سه‌ر که‌سانێک له‌ چیرۆکه‌که‌دا هاتوون و ئه‌و گوزارش له‌و هه‌ل و مه‌رجه‌ ده‌کات که‌ دیویه‌تی یان بیستویه‌تی. بۆخۆی ڕاسته‌و خۆ به‌شداری مه‌سه‌له‌که‌ نه‌بووه‌. بۆ ئه‌م شێوازه‌ش ئاماژه‌ به‌و ڕیوایه‌ته‌ ده‌که‌ین که‌ که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی چیرۆکی” عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ” له‌و چوار نه‌فه‌ره‌ی له‌ گه‌ڵی له‌ زینداندان ده‌کات.

“ده‌منێرنه‌ مه‌بالی سه‌گخانه‌. مه‌بالی سه‌گخانه‌ گواوه‌ تا سه‌ر چۆک. بێجگه‌ له‌ من چوار که‌سی دیکه‌شی تێدایه‌.

له‌ زیندان هه‌موو ده‌ڵێن له‌سه‌ر هیچی خۆڕایی له‌وێن.

هه‌ر کامیان به‌ ژانێکه‌وه‌ ده‌ناڵێنێ.

– دایکی حه‌ڕاج ده‌که‌م بزانم کێ ڕاپۆرتی جێگه‌ی گڕاسه‌کانی لێداوم! ئه‌م جاره‌ش دیتیانه‌وه‌، ئه‌ی جارێکی دیکه‌ چ ده‌که‌ن؟

– چۆن گوروبانێکی حیز له‌ گه‌ڵ ئه‌و لووسکه‌یه‌ بچێته‌ مه‌باله‌وه‌، ئه‌ویش پاش سێی شه‌وێ! نه‌کا بیانه‌وێ بڵێن له‌وێ دۆعا ده‌که‌ن بۆ دایک و بابی گه‌وادیان! شه‌ڕه‌فی هه‌موو سه‌ربازێک شه‌ڕه‌فی منه‌! بۆ دایکیم کرده‌ بنیاده‌م!

– ده‌ڵێن شمشاڵ لێدان له‌ سه‌ربازخانه‌ قه‌ده‌غه‌یه‌! تۆ خودا دڵت بگیرێ تفه‌نگ به‌ کار دێ یان شمشاڵ؟ ئاخه‌ تفه‌نگ به‌ کاری چی من دێ؟

که‌سی چوره‌میشیان له‌ ڕیژه‌ی پێنج شه‌ممه‌ی سه‌ربازخانه‌دا، کتوپڕ له‌ به‌رامبه‌ر ئاڵا، دوو لینگه‌که‌ی داکێشاوه‌ و ده‌ستی کردووه‌ به‌ میز کردن و یه‌ک به‌ خۆی نه‌ڕاندوویه‌تی:”سارده‌ نۆشابه‌ی حه‌مام!”

هه‌ر وه‌ک ده‌بینین هه‌رچه‌ند ئه‌م ڕستانه‌ له‌ لایه‌ن یه‌که‌م که‌سی تاکه‌وه‌ ده‌گێڕدرێته‌وه‌ به‌ڵام ڕاوی له‌ دوور ڕاوه‌ستاوه‌ و ئه‌م شتانه‌ بۆ ئێمه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ و له‌ ڕاستیدا ڕۆڵی گوزارشگه‌رێکی بینیوه‌.

چه‌ن چیرۆکێک که‌ له‌م کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکه‌دا له‌ ڕوانگه‌ی یه‌که‌م که‌سه‌وه‌ ڕیوایه‌ت کراون، حاڵه‌تێکی ده‌رونیتریان هه‌یه‌ و ده‌توانین بڵێین  مۆنۆلۆگێکی ده‌روونین. بۆ وێنه‌ چیرۆکی:”۰=هه‌نگاو۱۲۰ +چرکه‌۱۳۷″ وه‌ها حاڵه‌تێکی هه‌یه‌. جیاوازی ئه‌م جۆره‌ گێرانه‌وه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ یه‌که‌م که‌سی تاک له‌وه‌دایه‌ که‌ ڕاوی چیرۆک هێنده‌ ده‌ربه‌ستی خوێنه‌ر و ڕه‌وتی مه‌نتقی سازمانی چیرۆک نییه‌. ڕاوی له‌ په‌ستا ڕه‌هه‌نده‌ زه‌ینی و ڕوحییه‌کانی خۆی دێنێته‌ سه‌ر کاغه‌ز و له‌ قه‌واره‌ی ڕسته‌ی خه‌به‌ریدا فۆڕمی ڕیواییان پێده‌به‌خشێ. فۆڕمێک که‌ کات و زه‌مان ناناسێ و له‌ شتێکی دیاریکراو نادوێ. ته‌نانه‌ت له‌م چیرۆکه‌دا جاری وایه‌ هێندێک که‌سایه‌تی نێویان لێدێ که‌ پێوه‌ندی ڕاسته‌وخۆی به‌ ژیانی ڕاوییه‌وه‌ هه‌یه‌ و ئه‌وه‌ش بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ هه‌ل و مه‌رجێکی جیاواز بێته‌ ئاراوه‌ که‌ نه‌کرێ به‌ پێوانه‌یه‌کی مه‌نتقی له‌ گه‌ڵی ڕووبه‌ڕوو ببیه‌وه. چیرۆک هه‌ر ئه‌و جۆره‌یه‌ که‌ هه‌یه‌ و ده‌بێ قه‌بووڵی بکه‌ی که‌ وه‌ها دۆخێک به‌رهه‌مهاتووی زه‌ینی بگێڕه‌وه‌ی ڕاوییه‌. جا بۆیه‌ نالوێ له‌م جۆره‌ چیرۆکانه‌دا به‌ دوای ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ مه‌نتقیانه‌دا بگه‌ڕێی که‌ یه‌کگرتوویی زه‌مانی و ماناییان پێک هێناوه‌. چیرۆک ئه‌و ڕستانه‌یه‌ که‌ ڕاوی بۆی گێڕایه‌وه‌. وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ سوچێکی هۆده‌که‌ی کوشک هه‌ڵاتبێ و یاده‌وه‌ریه‌کانی خۆی به‌ لێشاو بۆ گێڕابێتیه‌وه‌. ئه‌و یاده‌وه‌ریانه‌ی که‌ زۆر وێده‌چێ چ پێوه‌ندییه‌کی مه‌نتقیان له‌ نه‌زه‌ر زه‌مان و مه‌کانه‌وه‌ پێکه‌وه‌ نییه‌ و هه‌ڵقوڵاوی زه‌ینی ڕه‌وه‌ک و سه‌ییالی ڕاوین.

له‌و دوو چیرۆکه‌ی که‌ له‌ ڕوانه‌ی زانای گشته‌وه‌ گێڕدراونه‌وه‌. چیرۆکی؛”ئێواره‌یه‌ک وه‌ک خه‌ونی مه‌یموون” که‌ به‌ بڕوای من یه‌کێک له‌ باشترین چیرۆکه‌کانی زمانی کوردییه‌، له‌ لایه‌ن بریا کاکه‌ سوورییه‌وه‌ قسه‌ی لێکراوه‌ و پێم وایه‌ ئه‌م چیرۆکه‌ هه‌ڵگری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ چه‌ندین و چه‌ند بابه‌تی له‌سه‌ر بنوسرێ و شی بکرێته‌وه‌. ئه‌م چیرۆکه‌ چ له‌ نه‌زه‌ر پێکهاته‌ی ده‌روونی و چ له‌ باری زمانه‌وه‌ و چ له‌ باری ئه‌و چێژه‌ی که‌ وه‌ک چیرۆک به‌ خوێنه‌ری ده‌به‌خشێ شایانی ستایشه‌ بۆ نوسه‌ره‌که‌ی و بۆ چیرۆکی کوردی.

چیرۆکی؛”بۆنی شه‌و”یش هه‌رچه‌ند چیرۆکێکی مینیماڵه‌ به‌ڵام له‌و چیرۆکانه‌یه‌ که‌ مه‌ودا ده‌دا به‌ خوێنه‌ر به‌ ڕوحی که‌سایه‌تییه‌کاندا هه‌ڵ زنێ و بۆ ماوه‌یه‌کی دوور و درێژ ئاوێته‌یان بێت.

ته‌نیا چیرۆکێک که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی خیتابی نوسراوه‌، چیرۆکی؛”ئاوێنه‌ و تارماییه‌کان”ه‌ که‌ به‌ بڕوای من ئه‌ویش یه‌کێکه‌ له‌ چیرۆکه‌ به‌ هێزه‌کانی ئه‌م کۆمه‌ڵه‌یه‌. تێمی سه‌ره‌کی ئه‌م چیرۆکه‌ دڵه‌ڕاوکێ و دڵپیسی و خه‌یانه‌ته‌. تێمی خه‌یانه‌ت که‌ له‌م چیرۆکه‌دا تێمێکی سه‌ره‌کییه و‌ له‌و مۆتیفانه‌یه‌ که‌ به‌رده‌وام له‌ نێو زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی پادشای ته‌نیاییدا دووپات ده‌بێته‌ته‌وه‌. ته‌نیا هه‌ودایه‌ک که‌ ته‌واوی چیرۆکه‌کان له‌ خاڵێکدا لێک کۆ ده‌کاته‌وه‌ تێمی خه‌یانه‌ته‌.

هه‌رچه‌ند هیچ کام له‌ چیرۆکه‌کان تاریخی نوسرانیان پێوه‌ نییه‌، به‌ڵام به‌ چیرۆکه‌کاندا دیاره‌ که‌ ئه‌م کۆمه‌ڵه‌یه‌ ڕه‌وتێکی ته‌کامولییان پێواوه‌. وێده‌چێ ئه‌م ڕه‌وته‌ به‌م‌ ئاکه‌مه‌ گه‌یشتبێ:…”عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ” ،”ئاوێنه‌ و  تارماییه‌کان”، ” ئێواره‌یه‌ک وه‌ک خه‌ونی مه‌یموون”. ئه‌م سێ چیرۆکه‌ بڕبڕه‌ی کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکه‌که‌ن که‌ پێشانده‌ری ڕه‌وتی ڕوو له‌ پێشی چیرۆکنووسن به‌ره‌و واقعگه‌راییه‌کی مۆدێڕن له‌ گێڕانه‌وه‌دا. نیشان ده‌دا که‌ چیرۆک نوس له‌ له‌و زه‌ینییه‌ته‌ فانتێزیکه‌ی”۰=هه‌نگاو۱۲۰ +چرکه‌۱۳۷″ خه‌ڵه‌سیوه‌ و دنیایه‌کی واقعگه‌راتری دیوه‌ته‌وه‌. دنیایه‌ک که‌ چێژی پتر به‌ خوێنه‌ر و ده‌سکه‌وتی پتر به‌ گێڕانه‌وه‌ی کوردی ده‌به‌خشێ.

ئێستاش وه‌ک نموونه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی وردتر ئاماژه‌ به‌ لایه‌نه‌ داستانییه‌کانی چیرۆکی”عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ” ده‌که‌ین.

ئه‌م چیرۆکه‌ یه‌که‌م جار له‌ گۆڤاری “سروه‌”دا چاپ بوو و هه‌ر ئه‌و وه‌خت پێشوازییه‌کی باشی لێکرا. وه‌ک خوێنه‌رێکی حیرفه‌یی چیرۆک، به‌ دڵنییاییه‌وه‌ ده‌توانم ئه‌وه‌ بڵێم که ئه‌‌گه‌ر هه‌تا ئێستا چیرۆکی کوردی بیست چیرۆکی باشی به‌ خۆوه‌ دیبێ، بێگومان دوانیان له‌م کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکه‌دان.”ئێواره‌یه‌ک وه‌ک خه‌ونی مه‌یموون” و “عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ”. ئه‌م دوو چیرۆکه‌ ڕه‌سه‌نایه‌تییه‌کی تایبه‌تیان له‌ ناخی خۆیاندا هه‌ڵ گرتووه‌ که‌ خوێنه‌ر هان ده‌ده‌ن له‌ خوێندنه‌وه‌یان به‌و چێژه‌ بگات که‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی چیرۆکه‌ جیهانیه‌کان ده‌یبینێ.

ئێستاش تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م چیرۆکه‌:

ته‌رحی گشتی چیرۆک:

چیرۆک له‌ ئاخر چرکه‌کانی پێش کاره‌سات ده‌دوێ. به‌سه‌ر هاتی دوو ئاواڵ‌ و دراوسێیه‌ که‌ له‌ پادگانێکی نیزامیدا پێکه‌وه‌ن و یه‌کیان ئێشکچی ئه‌وی دییه‌ له‌ کاتی ژوان له‌گه‌ڵ کچی سه‌ر‌هه‌نگ له‌وبه‌ری تێل دڕووه‌کان. به‌ڵام له‌ ئاخر شه‌ودا ئێشکچی هێندێک بیره‌وه‌ری دێته‌وه‌ یاد که‌ هانی ده‌دا هاوڕێکه‌ی بکوژێ و ده‌یکوژێ. ئه‌م به‌ چه‌ن مانگ ئیزافه‌ خزمه‌ت نه‌جاتی ده‌بێ و له‌ گه‌ڕانه‌وه‌یدا بۆی ده‌رده‌که‌وێ که‌ خانمی جیرانیان و دایکی ئاواڵه‌که‌ی له‌ جیرانه‌تی ئه‌وان ڕۆیشتوون.

ده‌سپێکی چیرۆک:

بێگومان یه‌کێک له‌ خاڵه‌ به‌ هێزه‌کانی ئه‌م چیرۆکه‌ چۆنیه‌تی ده‌ست پێکردنیه‌تی له‌ لایه‌ن چیرۆکنوسه‌وه‌.

“کراسی په‌ڕی مێشی دایکی له‌ نێو بازنه‌ی سێره‌ی نیشانه‌ی ژێ سێکه‌مدا، له‌ دڵم ده‌هاڵا. چاو له‌  تێل دڕووه‌کان ده‌بڕم. لینگه‌ گۆره‌وییه‌کی ناسکی ژنانه‌ وه‌ک ئاڵای به‌ختیاری پێیانه‌وه‌ ده‌شه‌کێته‌وه‌.”

له‌م چه‌ن ڕسته‌یه‌دا که‌ ده‌سپێکی چیرۆکه‌که‌یه‌، چه‌ندین لایه‌ن به‌رچاون. یه‌که‌م ئه‌وه‌ی که‌ چیرۆکنوس هه‌ر له‌ خاڵی سه‌ره‌تاوه‌ خوێنه‌ر ده‌خاته‌ دڵه‌ ڕاوکێ و بێقه‌رارییه‌وه‌ هانی ده‌دا بۆ درێژه‌دان و خوێندنه‌وه‌ی چیرۆکه‌که‌‌. دووهه‌م ناساندنی که‌سایه‌تییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی چیرۆک له‌و چه‌ن ڕسته‌یه‌دا. سێهه‌م: چۆنیه‌تی داڕشتنی ڕسته‌کان که‌ حاڵه‌تێکی شاعیرانه‌ی به‌ پێکهاته‌ی ئه‌وان به‌خشیوه‌. له‌ عه‌ینی حاڵدا که‌ زمانێکی نامۆیه‌ بۆ وه‌ها دۆخێک یانی دۆخی کوژرانی که‌سێک، به‌ڵام به‌ زووترین کات له‌ نێوان خۆی و خوێنه‌ردا پێوه‌ندی ساز ده‌کات.

له‌ سه‌رجه‌مدا ده‌بێ بکوترێ که‌ چۆنیه‌تی ده‌ست پێکردنی چیرۆک یه‌کێک له‌ لایه‌نه‌ گرینگه‌کانی چیرۆکنوسییه‌ که‌ ده‌توانێ چۆنیه‌تی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی خوێنه‌ر له‌ گه‌ڵ ده‌قه‌ داستانییه‌که‌ ده‌ست نیشان بکا و ببێته‌ هۆی شکست یان سه‌رکه‌وتنی ده‌قه‌که‌.

ناسه‌قامگرتویی:

که‌ڵکه‌ڵه‌ و ململانه‌ی ده‌روونی چیرۆک له‌و لایه‌نه‌ بنه‌ڕه‌تیانه‌یه‌ که‌ پاساوه‌ بۆ هۆی وجودی ته‌رح له‌ چیرۆکدا. ململانه‌ی ده‌روونی چیرۆک ده‌بێته‌ هۆی به‌رده‌وام بوونی داستان. تا ده‌مایه‌کی ئه‌م ململانه‌ ده‌روونییه‌ له‌ فه‌زای چیرۆکدا هه‌بێت ده‌لیلێکه‌ بۆ به‌رده‌وامبوونی و به‌ کۆتایی هاتنی ئه‌م گێره‌وکێشه‌ ده‌روونییه‌ش‌، چیرۆک ده‌لیلێک بۆ درێژه‌ی خۆی نابینێ. ئه‌م کێشه‌ وململانه‌یه‌ له‌ چیرۆکی؛”عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ” هه‌ر له‌ یه‌که‌م دێڕه‌کانه‌وه‌ ده‌ست پێده‌کا و هه‌تا دوایین دێڕه‌کانی ئه‌م چیرۆکه‌ درێژه‌ی ده‌بێ. به‌ڵام ئه‌م ناپه‌یه‌دارییه‌ ته‌نیا له‌ ڕووکاری چیرۆکه‌که‌دا نییه‌ و ئه‌م کێشه‌یه‌ ده‌کێشرێته‌ نێو زه‌ینی که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی چیرۆکه‌وه‌ و له‌ ڕاستیدا ئه‌وه‌ ململانه‌ی زه‌ینی که‌سایه‌تی چیرۆک و یاده‌وه‌ریه‌کانی ئه‌ون که‌ بوونه‌ هۆی ناپه‌یه‌داری زه‌ینی ئه‌و و هه‌ر به‌و پێیه‌ش ده‌قی داستانه‌که‌. هه‌روه‌ها ئه‌و به‌ربه‌ره‌کانێ زه‌ینییه‌ی که‌سایه‌تی چیرۆک له‌گه‌ڵ خۆی و بیره‌وه‌ریه‌کانی، به‌ خۆش و ناخۆشه‌وه‌، ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ پله‌ی ململانه‌ی ناوه‌کی ده‌ق بچته‌ سه‌ر و خوێنه‌ر پتر به‌ دوای خۆیدا ڕاکێشێ.

په‌ره‌سه‌ندن:

دوابه‌دوای سازبوونی ململانه‌ له‌ چیرۆکدا، چه‌ندین و چه‌ند پرسیار له‌م پێوه‌ندییه‌دا ساز ده‌بن که‌ حه‌ول بۆ دیتنه‌وه‌ی وڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ له‌ لایه‌ن ڕاوییه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی په‌ره‌سه‌ندنی چیرۆک له‌ به‌ستێنی ڕیوایی خۆیدا. ئه‌وه‌ی که‌ که‌سایه‌تی چیرۆک بۆچ ده‌یهه‌وێ ئاوڵه‌که‌ی بکوژێ و هۆکاری وه‌ها بڕیارێک له‌ لایه‌ن ئه‌وه‌وه‌ چییه و چۆنه‌؟ وڵام دانه‌وه‌ به‌م پرسیارانه‌، ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ چیرۆک لق و پۆپی لێ ببێته‌وه‌ و به‌ شێوه‌یه‌کی سروشتی خوێنه‌ر له‌ درێژه‌ی زه‌ماندا به‌ وڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ بگات. سه‌رجه‌می ئه‌م ڕه‌وته‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ وه‌دواکه‌وتنێکی مانایی و ته‌علیقێک له‌ چیرۆکه‌که‌دا به‌دی بێ که‌ خوێنه‌ر هان ده‌دا به‌ پشوویه‌کی درێژتره‌وه‌ پاشماوه‌ی داستانه‌که‌ بخوێنێته‌وه‌.

وه‌دواخستن(ته‌علیق):

وه‌دواخستن به‌رهه‌می ململانه‌ی نێوان بگێڕه‌وه‌ و خوێنه‌ری چیرۆکه‌ له‌ به‌ ئاکام گه‌یشتنی چیرۆک و ئه‌و ڕاستییه‌ی که‌ ده‌بێ له‌ کۆتاییدا چ ڕوو بدات. هه‌ر کاتێک چیرۆک نوس بتوانێ به‌ شێوه‌یه‌کی سروشتی خوێنه‌ر به‌ دوای خۆیدا په‌لکێش بکا و هانی بدا بۆ درێژه‌دانی خوێندنه‌وه‌، بێگومان توانیویه‌تی به‌ باشی که‌ڵک له‌م ته‌مهیده‌ وه‌رگرێ. له‌ چیرۆکی “عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ”دا ته‌علیق هه‌ر به‌ یه‌که‌م دێڕه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دا و خوێنه‌ر پێی خوشه‌ ئاکامی ئه‌م ململانه‌ ده‌روونیه‌ی که‌سایه‌تی چیرۆکه‌که‌ هه‌ڵنێ و به‌ بێ ویستی خۆی ئه‌و ئاکامانه‌ له‌ زه‌ینی خۆیدا لێکداته‌وه‌ که‌ له‌ وه‌ها حاڵه‌تێکدا بۆی هه‌یه‌ ڕوو بدا. ئه‌م ته‌علیقه‌ یانی ساغ بوونه‌وه‌ی که‌سایه‌تی چیرۆک له‌گه‌ڵ خۆی بۆ کوشتنی هاوڕێکه‌ی هه‌تا ئه‌و جێیه‌ی به‌سه‌ریدا ده‌خوڕێنن:”کێ کوتویه‌ تۆ ئیزنی تیرت هه‌یه‌؟” درێژه‌ په‌یدا ده‌کا و لێره‌دا خوێنه‌ر یه‌کێک له‌ پێشبینییه‌کانی وه‌ڕاست ده‌گه‌ڕێ و بۆی مه‌علوم ده‌بێ په‌له‌پیتکه‌ی ژێ سێکه‌ی ترازاندووه‌. به‌ڵام دوابه‌ دوای کرانه‌وه‌ی ئه‌م گرێیه‌ له‌ چیرۆکدا ته‌علیقێکی دیکه‌ ده‌ست پێده‌کا و ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ چاره‌نووسی که‌سایه‌تی چیرۆک و خانمی بۆن خۆش، له‌ پاش ئه‌م ڕووداوه‌ چی لێ دێ و به‌ کوێ ده‌گا؟ به‌م چه‌شنه‌ سه‌ر له‌نوێ ته‌علیقێکی تازه‌ له‌ سازمانی ڕیوایی داستاندا سه‌ر هه‌ڵده‌داته‌وه‌ و هه‌تا دواین ساته‌کانی چیرۆک به‌رده‌وام ده‌بێت.

ته‌شقی چێرۆک:

ته‌شقی چیرۆک ئه‌و وه‌خته‌یه‌ که‌ ململانه‌ی ده‌روونی چیرۆک به‌و په‌ڕی خۆی ده‌گا و وه‌رچه‌رخانی گه‌وره‌ له‌ که‌سایه‌تی و زه‌مینه‌ی ڕیوایی داستاندا به‌دی دێ و له‌ ڕستیدا دڵه‌ڕاوکێی ناوه‌کی ده‌ق به‌و په‌ڕی خۆی ده‌گا. ڕووداوه‌ لاوه‌کییه‌کانی چیرۆک له‌ حاند ئه‌م وه‌رچه‌ه‌رخان و ئا‌ڵ و گۆڕه‌ ئاستی گرینگایه‌تییان داده‌کشێ. له‌ چیرۆکی “عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ”دا ته‌شقی له‌وێوه‌ ده‌ست پێده‌کا که‌ ڕاوی داستان و که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی چیرۆک پاش بێنه‌ و به‌ره‌یه‌کی زه‌ینی به‌م ئاکامه‌ ده‌گات که‌ هه‌ستی ده‌روونی خۆی به‌ ئاکام بگه‌یه‌نێ و ئه‌و ئیحساسانه‌ بکات به‌ کرده‌وه‌.

“ئه‌و شه‌وه‌ لێگه‌ڕام، لێم بگه‌ڕی. لێگه‌ڕام بترسێ. لێگه‌ڕام گۆره‌وییه‌که‌ی له‌ ده‌م ه‌ چاودا بمێنێ.

نه‌مده‌ویست بمرێ به‌ڵام دڵی هاتبووه‌ نێو بازنه‌ی ژێسێکه‌مه‌وه‌.

گه‌وره‌ترین بازنه‌ی دنیا.

تێل دڕوه‌کان لێم ده‌پاڕانه‌وه‌. کراسی په‌ڕی مێشی دایکی له‌ پێش چاوم له‌ سه‌مادا بوو.”

لێره‌دا چیرۆک و کێشه‌ی ده‌روونی چیرۆک ده‌گاته‌ ته‌شقی خۆی. ساختاری ڕسته‌کان به‌ جۆرێکن که‌ ئه‌و ململانه‌یه‌ به‌ باشی ده‌رده‌بڕن و ئاهه‌نگێکی خێراتر و سوکییه‌کی تایبه‌ت به‌ ریوایه‌ت ده‌ده‌ن. ته‌واوی ئه‌و هێمایانه‌ی پێشتر له‌ زه‌ینی خوێنه‌ردا جێگیر بوون جارێکی دیکه‌ش دووپات ده‌بنه‌وه‌. گۆره‌وی ژنانه‌، که‌ هێمایه‌که له‌‌ عوقده‌ی جنسی ڕاوی، بازنه‌ی ژێ سێ، که‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ کوشتن و کراسی په‌ڕی مێش که‌ هێمایه‌که‌ له‌ عشقی به‌ ئاکام نه‌گه‌یشتووی ڕاوی سه‌باره‌ت به‌ دایکی ئاوه‌ڵه‌که‌ی، هه‌ر هه‌مویان به‌ شێوه‌یه‌کی زیندوو له‌ پاڵ یه‌کدا ڕیز ده‌بن هه‌تا له‌ کۆی ئه‌وان بڕیارێک شکڵ بگرێ. به‌م‌ چه‌شنه گێڕانه‌وه‌ی چیرۆک وه‌رچه‌رخانێکی بنه‌ڕه‌تی به‌سه‌ردا دێ و چاره‌نوسی که‌سایه‌تییه‌کان تووشی قه‌یران ده‌بێ.‌

خاوبوونه‌وه‌ و سوکنایی:

سوکنایی له‌ چیرۆکدا زه‌مانێکه‌ که‌ لایه‌نه‌ تاریکه‌کانی چیرۆک تیشکیان ده‌خرێته‌ سه‌ر و ڕوانگه‌یه‌ک به‌ ڕووی خوێنه‌ردا ده‌کرێته‌وه‌ و چیرۆک له‌و حاڵه‌ته‌ ناپایه‌دار و که‌ڵکه‌ڵه‌یه‌ ده‌خڵه‌سێ. له‌ چیرۆکی”عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ”دا ئه‌م سوکناییه‌ زه‌مانێکه‌ که‌ ڕاوی له‌ دوو دڵی ڕه‌ها ده‌بێ و گولله‌ی ژێ سێکه‌ی به‌ خوێنی هاوڕێکه‌ی گه‌رم ده‌کاته‌وه‌ و پاش شه‌ش مانگ زیندانی و ئیزافه‌ خزمه‌ت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ماڵێ.

کۆتایی:

کۆتایی ئه‌و چرکه‌ساته‌یه‌ که‌ سازمانی ڕیوایی چیرۆک به‌ ئاکام و نیهایه‌تی خۆی ده‌گا و په‌نجه‌ره‌ی داستان پێوه‌ ده‌درێ. کۆتایی به‌ هێز و کاریگه‌ر ده‌بێته‌ هۆی به‌رده‌وامبوونی ده‌قی داستانی. کۆتایی سه‌رکه‌وتوو کۆتاییه‌که‌ که‌ زه‌ینی خوێنه‌ر به‌ دوای خۆیدا ڕاده‌کێشێ و ده‌ست به‌رداری نابێ و ده‌یخاته‌ بیره‌وه‌. ئه‌و شته‌ی که‌ نوسه‌ری” عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ” به‌ باشی ئه‌نجامی دابوو. له‌ ڕاستیدا کۆتایی ئه‌م چیرۆکه‌ یه‌کێک له‌ کۆتاییه‌ هه‌رماوه‌کانی چیرۆکی کوردییه‌. ڕاوی له‌ کۆتایی چیرۆکه‌که‌یدا به‌ چوار چه‌شن که‌ به‌رهه‌مهاتووی زه‌ینی که‌سانێکی دییه‌ له‌‌ کوژرانی هاوڕێکه‌ی ده‌دوێ. ئه‌م ڕیوایه‌تانه‌ دژایه‌تییان هه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ واقعی داستانه‌که‌ و ئه‌و شته‌ی که‌ له‌ واقعدا ڕووی داوه‌، ده‌ر و دراوسێ و دایکی ڕاوی و دایکی ‌هاوڕێکه‌ی هه‌موویان ئه‌و چوار ڕیوایه‌ته‌یان قه‌بووڵ کردووه‌ و پێیان وایه‌ به‌و جۆره‌ کوژراوه‌. به‌م چه‌شنه‌ ده‌قی داستانی درێژه‌ به‌ ژیانی خۆی ده‌دا له‌ ناخوداگا و زه‌ینی خوێنه‌ردا. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ئه‌و هێما داستانیانه‌ی له‌ چیرۆکه‌که‌دا باسیان لێ کرابوو وه‌ک “هه‌زاری” “کراسی په‌ڕی مێش” عه‌تری تیرۆز” “تێل دڕوو” خانمی بۆن خۆش” هه‌رهه‌موویان وه‌ک گرێیه‌ک له‌ زه‌ین و ڕووحی ڕاویدا به‌ نه‌کراوه‌یی ده‌مێننه‌وه‌ و ژیانی ئه‌و ده‌که‌ن به‌ تراژێدییه‌کی بێ کۆتایی و قاره‌مانی چیرۆک له‌ نێو هه‌ستێکی نۆستالۆژیکدا ده‌که‌وێته‌ ئاویلکه‌.

( توخمه‌کانی چیرۆک)

بابه‌ت و تێمی چیرۆک:

هه‌روه‌ک پێشتریش باسی لێکرا تێمی سه‌ره‌کی ئه‌م داستانه‌ش خیانه‌ت و به‌غیلی و چاوچنۆکی ئینسانه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئینسانێکی دیکه‌دا که‌ به‌ هۆی هێندێک فاکتۆر زاڵه‌ به‌سه‌ر فه‌زای گشتی چیرۆکه‌که‌دا.  که‌ڵکه‌ڵه‌ی ده‌روونی که‌سایه‌تی داستانه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ناعه‌داڵه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی‌. خیانه‌تی ڕفیقه‌ له‌ گه‌ڵ ڕفیق. خیانه‌تی کۆمه‌ڵگایه‌ ده‌رحه‌ق به‌ ئینسانه‌کان. ئه‌و ئینسانانه‌ی توانایی گۆڕینی چاره‌نوسی خۆیان نییه‌ و ئه‌و کاته‌ی که‌ هه‌ست ده‌که‌ن چ ده‌ره‌تانێکیان نییه‌ قامک له‌سه‌ر په‌له‌پیتکه‌ی ژێسێکه‌یان داده‌نێن و هاوڕێی منداڵی و جیرانی دیوار به‌ دیواری خۆیان سللار ده‌که‌نه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌و شته‌ی که‌ تێمێ  ئه‌م چیرۆکه‌ی هه‌ڵکێشاوه‌ و لا‌یه‌نێکی تڕاژیکی پێ به‌خشیوه‌ ئه‌و ته‌نزه‌ ڕه‌ش و دڵ ڕووخێنه‌ی پاش کاره‌ساته‌. ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌م تراژێدییه‌ به‌ بێ ئه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری ده‌ردی ڕاوی و که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی داستان بکات به‌دیهێنه‌ری تراژێدییه‌کی قوڵتر و ترسێنه‌رتر ده‌بێت بۆ فاعیلی خۆی و به‌ بنبه‌ستێکی فکری ده‌گه‌یه‌نێت.  بار و دۆخی ژیانی که‌سایه‌تی چیرۆکه‌‌که‌ به‌رهه‌می ڕه‌وتێکی مێژوویی و زه‌مانییه‌ که‌ به‌ره‌به‌ره‌ ئه‌وی هانداوه‌ به‌ وه‌ها ئاکامێک بگا. به‌ پێی ئه‌و ده‌لاله‌ت و کۆدانه‌ی له‌ ده‌قی چیرۆکه‌که‌دا هاتوون سه‌ره‌تای ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ مێژووی منداڵی ڕاوی:

“له‌ قه‌راخ سه‌ربانه‌که‌ ڕاوه‌ستا و بزه‌ی هاتێ. به‌فرێکی زۆر و پڕ ئاو. ئه‌و هه‌روا که‌ له‌گه‌ڵم پاڵ به‌ وه‌روه‌ره‌که‌وه‌ ده‌نێ، ده‌ڵێ:دایکم ده‌ڵێ چاوم لێت بێ نه‌کا به‌ربییه‌وه‌! من پاڵده‌نێم به‌ وه‌روه‌ره‌که‌مه‌وه‌‌‌ و ئه‌و به‌ منه‌وه‌. پێده‌که‌نێ و ده‌ڵێ یاریده‌ت ده‌ده‌م. ده‌توێمه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ به‌فره‌کان.”

لێره‌وه‌یه‌ که‌ که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی چیرۆک هه‌ست به‌و که‌له‌به‌ره‌ی ژیانی خۆی و هاوڕێکه‌ی ده‌کا. ئه‌م وێنه‌ زه‌ینییه‌ که‌ بێگومان سه‌ره‌داوێکی بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ چیرۆکه‌که‌دا که‌سایه‌تی داستانی به‌و قه‌ناعه‌ته‌ گه‌یاندووه‌ که‌ ده‌بێ له‌ جێیه‌کدا ئه‌م هه‌ودایه‌ هه‌ڵ قرتێنێ خۆی له‌ کۆڵ ئه‌م وێنه‌ زه‌ینییه و ته‌واوه‌تی ئه‌و مه‌ودا گورچوبڕانه‌ی نێوان خۆی و به‌رامبه‌ره‌که‌ی به‌دیهاتووه‌‌ بکاته‌وه‌. ته‌نانه‌ت له‌ سه‌ربازیش که‌ ده‌بوو هه‌رتک که‌سایه‌تییه‌که‌ له‌ هه‌ل و مه‌رجێکی یه‌کساندا بن ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ خۆی نیشان ده‌داته‌وه‌ و ڕاوی هه‌ست به‌ سوکایه‌تییه‌ک له‌ به‌رامبه‌ر هاوڕێکه‌یدا ده‌کات و هه‌ر ئه‌وه‌ش هانی ده‌دا له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م دۆخه‌دا هه‌ڵوێست بگرێ و هیچ شتێک ته‌نانه‌ت ئه‌و ئه‌وینه‌ بێ خه‌وشه‌ی سه‌باره‌ت به‌ دایکی ئه‌و که‌سه‌ی وا له‌ بازنه‌ی ژێسێکه‌یدایه‌ نه‌توانن له‌ بڕیاره‌که‌ی په‌ژیوانی که‌نه‌وه‌. له‌ زه‌ینی خۆیدا ده‌که‌وێته‌ ململانه‌ و ته‌واوی ئه‌و سوکایه‌تیانه‌ی له‌ منداڵیڕا و له‌ ئێستایدا پێی کراوه‌ دێته‌وه‌ یاد و له‌ نوخته‌یه‌کدا کۆ ده‌بێته‌وه‌، ماشه‌ی ژێسێکه‌ی. چاو له‌سه‌ر یه‌ک داده‌نێ و ته‌واوی ئه‌و یاده‌وه‌ریانه‌ هه‌پروون به‌ هه‌پروون ده‌کا. ئاواڵه‌که‌ی پێش ئه‌وه‌ی بگاته‌ ئه‌م به‌ری سیمی خارداره‌که‌ و بۆی له‌ ژوانی ئه‌و شه‌وه‌ی بدوێ به‌لادا دێ. له‌ ئاکامدا ئه‌م قاتڵه‌ که‌ بۆ قه‌تڵه‌که‌ی که‌ڵکی له‌ گه‌ڵاڵه‌ و نه‌خشه‌یه‌کی تایبه‌ت و پێشینه‌یه‌کی زه‌ینی و ده‌روونی وه‌رگرتووه‌، به‌ چه‌ن مانگ ئیزافه‌ خزمه‌ت مه‌حکوم ده‌بێ و پاشان که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ماڵێ بۆی ده‌ر ده‌که‌وێ ماڵی خانمی جیرانیان که‌ کوڕه‌که‌یان به‌و ئه‌سپاردبوو له‌وێ نه‌ماون و که‌سیش به‌و کاره‌ی ئه‌وی نه‌زانیوه‌. به‌ڵام‌ ئه‌و له‌ ناخی خۆیدا ئاگاداری خه‌یانه‌تی خۆی ده‌رحه‌ق به‌ خانم، ئه‌و که‌سه‌ی بۆ یه‌که‌م جار تۆوی خۆشه‌ویستی له‌ ده‌روونیدا چه‌قاند، هه‌یه‌ و هه‌ستێکی نۆستالۆژیک ئارامی لێ هه‌ڵده‌گرێ. هه‌ستێک که‌ ئه‌و ڕۆژه‌ به‌فرییانه‌ی دێنێته‌وه‌ یاد که‌ خانمێکی کراس په‌ڕی مێشی بۆنخۆش له‌ په‌نجێره‌ڕا گه‌ردنی هێناوه‌ته‌ ده‌رێ و داوای لێده‌کا بێت سه‌ربانه‌که‌یان بۆ بماڵێ. لێره‌وه‌ قۆناغێکی دیکه‌ی ژیانی که‌سایه‌تی چیرۆک ‌ خۆده‌نوێنێ و دیارده‌یه‌ک که‌ ده‌بوو ئۆقره‌یی و ئارامی ڕوحی بۆ ئه‌و به‌ دیاری هێنابا، درگای ویشومویه‌کی تازه‌ی به‌ ڕوودا ده‌کاته‌وه‌. نائارامی و بێ ئۆقره‌یی ڕوحی. ئه‌م ناره‌حه‌تییه‌ ڕوحییه‌ وه‌ختایه‌ک پتر خۆ ده‌نوێنێ که‌ ده‌بینین که‌سایه‌تی داستان به‌ بێ ئه‌وه‌ی توانیبێتی که‌ڵک له‌و هه‌زاریانه‌ی له‌ ئاواڵه‌که‌ی وه‌ریگرتبوو وه‌ربگرێ، له‌ لینگه‌ گۆره‌وییه‌کی ژنانه‌وه‌ی پێچاون و به‌ دیتنیان بایه‌کی نادیار دیانبا و ده‌یانبا هه‌تا به‌ تێل دڕووی پادگانیان داده‌دا. ئه‌م هێمایانه‌ له‌ زه‌ینی که‌سایه‌تی چیرۆکدا هه‌موو ڕۆژێک زیندوو ده‌بنه‌وه‌ و ئاوێته‌ی عه‌تری تیرۆز ده‌بن و ژیانی لێ ژاراوی ده‌که‌ن.

ناوه‌ڕۆک:

ناوه‌ڕۆک ڕوانگه‌ و هه‌لووێستی چیرۆکنوسه‌ سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تی چیرۆک . خوێنه‌ر له‌ ڕوانگه‌ی چیرۆکنوس و به‌ پێی ئه‌و پیوانانه‌ی که‌ چیرۆکنوس بانگه‌شه‌یان بۆ ده‌کا ده‌ڕوانێته‌ ژیان و هه‌ڵسوکه‌وتی ئینسانی. که‌شفی ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ مه‌عناییانه‌ی ده‌ق له‌ ئه‌ستۆی خوێنه‌ر و ئه‌وه‌ که‌ که‌شفی ده‌کات نوسه‌ر کاکڵ و ناوه‌ڕۆکی ژیانێکی تایبه‌تی چلۆن پێ ناساندووه‌. چیرۆکنوس هه‌ست و ئیحساسی خۆی سه‌باره‌ت به‌ ژیان و ئه‌و که‌سایه‌تیانه‌ی له‌و هه‌ل و مه‌رجه‌دا ده‌ژین ده‌ربڕیوه‌ و ئه‌وه‌ خوێنه‌ره‌ که‌ ده‌بێ به‌ پێی ئه‌و کۆدانه‌ی له‌ لایه‌ن نوسه‌ره‌وه‌ وه‌ک ئاردی نێو دڕوان به‌ سازمانی ڕیوایه‌تی ده‌قه‌که‌دا بڵاو بۆته‌وه‌ که‌شف کات و بۆ چرکه‌یه‌ک له‌ گه‌ڵ ڕاوی هاو ئیحساس بێت. له‌ چیرۆکی “عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ”دا چیرۆکنوس به‌ بێ ئه‌وه‌ی بیهه‌وێ به‌ شێوه‌یه‌کی زه‌ق کاکڵ و ناوه‌ڕکی چیرۆکه‌که‌ی به‌ گوێی خوێنه‌ردا بچه‌پێنێ، ناڕاسته‌وخۆ حه‌ولی داوه‌ خوێنه‌ر بکاته‌ لایه‌نێکی سه‌ره‌کی له‌ به‌ئاکام گه‌یاندنی ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ی سه‌باره‌ت به‌ ژیان و مه‌وقعیه‌تی ئینسانی هه‌یه‌تی. له‌ کۆی ئه‌و ورده‌ ڕاوێژانه‌ی چیرۆکنوس به‌ره‌به‌ره‌ ده‌رخوادی خوێنه‌ری ده‌دا کاکڵ و ناوڕۆکی چیرۆک له‌ زه‌ینی ئه‌ودا ده‌گورێ و په‌ی به‌ جیهانبینی نوسه‌ر ده‌بات سه‌باره‌ت به‌ ژیان و هه‌ڵسوکه‌وتی ئینسانی. ڕوانگه‌یه‌ک که‌ وێناچێ ڕوانگه‌یه‌کی خۆشبینانه‌ بێت.

که‌سایه‌تی:

یه‌کێک له‌ به‌هێزترین لایه‌نه‌کانی چیرۆکی “عه‌تری تیرۆز و بیانوویه‌کی نامۆ” چۆنیه‌تی داڕشتنی که‌سایه‌تییه‌کانیه‌تی. چۆنیه‌تی مامڵه‌ کردنی چیرۆکنوس له‌گه‌ڵ که‌سایه‌تی چیرۆکه‌کانی بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ ڕۆڵێکی کارا له‌ به‌ڕێوه‌چوونی ڕیوایه‌ت ببینن و له‌ حاند لایه‌نه‌کانی دیدا به‌رجه‌سته‌ ببێته‌وه‌. له‌م چیرۆکه‌دا له‌ بابه‌ت داڕشتن و په‌رداخت که‌سایه‌تییه‌وه‌ هێندێک ورده‌کاری و ته‌مهید له‌ کار کراون که‌ ته‌نانه‌ت له‌ چیرۆکی فارسه‌کانیشدا، که‌ پێشینه‌یه‌کی دوور و درێژتری گێڕانه‌وه‌یان هه‌یه‌، نه‌کراوه‌ و ئه‌وه‌ش پێش ئه‌وه‌ی شانازییه‌ک بێت بۆ چیرۆکنوس ده‌سکه‌وتێکی به‌ نرخه‌ بۆ چیرۆکی کوردی. له‌م چیرۆکه‌دا دوو که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی و چه‌ندین که‌سایه‌تی لاوه‌کی هه‌ن. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌م دوو که‌سایه‌تییه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی لێهاتووانه‌ په‌رداخت کراون، که‌سایه‌تییه‌ لاوه‌کییه‌کانیش به‌ شێوه‌یه‌کی سه‌رنج ڕاکێش ئاوڕیان وێدراوه‌ته‌وه‌ و  به‌ شێوه‌یه‌کی زیندوو له‌ چیرۆکه‌که‌دا بوونیان هه‌یه‌. هه‌رچه‌ند نوسه‌ر جاری وایه‌ ته‌نیا به‌ یه‌ک ڕسته‌ له‌ که‌سایه‌تییه‌ک ده‌دوێ، به‌ڵام هه‌ر ئه‌و یه‌ک ڕسته‌یه‌ به‌سه‌ هه‌تا شه‌خسییه‌تی که‌سایه‌تییه‌که‌‌ له‌ زه‌ینی خوێنه‌ردا شکڵ بگرێ. یه‌کێک له‌و ته‌مهیدانه‌ی چیرۆکنوس بۆ داڕشتنی که‌سایه‌تییه‌ لاوه‌کییه‌کان که‌ڵکی لێوه‌رگرتووه‌ دیالۆگه‌ که‌ تا ئێستا پێم شک نایه‌ هیچ چیرۆکنوسێکی کورد به‌و شێوه‌یه‌ که‌سایه‌تییه‌کانی داڕشتبێ. بۆ وێنه‌ له‌ جێیه‌کدا که‌ که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی چیرۆک به‌ هۆی کوشتنی هاوڕێکه‌یه‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ زیندانی سه‌ربازخانه‌وه‌، له‌وێدا چوار که‌سی دیشی لێیه‌ که‌ به‌ بێ ئه‌وه‌ی به‌ شێوه‌یه‌کی ڕاسته‌وخۆ باس له‌ کرده‌وه‌ و ده‌روونیاتیان بکردرێ، ته‌نیا به‌م چوار ڕسته‌ له‌ قاڵبی چوار دیالۆگدا باسیان لێده‌کرێ:

– دایکی حه‌ڕاج ده‌که‌م بزانم کێ ڕاپۆتی جێگه‌ی گڕاسه‌کانی لێداوم! ئه‌مجاره‌ش دیتیانه‌وه‌، ئه‌ی جارێکی دیکه‌ چ ده‌که‌ن؟”

– چۆن گروبانێکی حیز به‌ ته‌نیا له‌ گه‌ڵ ئه‌و لوسکه‌یه‌ بچێته‌ مه‌باله‌وه‌، ئه‌ویش پاش سێی شه‌وێ! نه‌کا بیانه‌وێ بڵێن له‌وێ دوعا ده‌که‌ن بۆ دایک و بابی گه‌وادیان! شه‌ڕه‌فی هه‌موو سه‌ربازێ شه‌ڕه‌فی منه‌! بۆ دایکیم کرده‌ بنیاده‌م!”

– ده‌ڵێن شمـشاڵ لێدان له‌ سه‌ربازخانه‌ قه‌ده‌غه‌یه‌! تۆ خودا دڵت بگیرێ تفه‌نگ به‌ کارت دێ یان شمشاڵ؟ ئاخر تفه‌نگ به‌ کاری چی من دێ!”

“که‌سی چواره‌میشیان له‌ ڕێژه‌ی پێنج شه‌ممه‌ی سه‌ربازخانه‌دا، کوت و پڕ له‌ به‌رامبه‌ر ئاڵا، دوو لینگه‌که‌ی داکێشاوه‌ و ده‌ستی کردووه‌ به‌ میزکردن و یه‌ک به‌ خۆی نه‌ڕاندوویه‌تی:”سارده‌ نۆشابه‌ی حه‌مام!”

ئه‌م شێوه‌ ناسندن و داڕشتنی که‌سایه‌تی شێوه‌یه‌کی نوێیه‌ و به‌ بڕوای نوسه‌ری ئه‌م وتاره‌ خاڵێکی گه‌شه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی کوردیدا.

سه‌باره‌ت به‌ داڕشتنی که‌سایه‌تییه‌ سه‌ره‌کییه‌کان ده‌بێ بکوترێ که‌ له‌ ڕوانگه‌یه‌کی ته‌واو مۆدێڕنه‌وه‌ په‌رداخت کراون و پێ به‌ پێی به‌ره‌و پێش چوونی ریوایه‌ت گه‌شه‌ده‌که‌ن. له‌ ڕاستیدا له‌ گه‌ڵ ئه‌و هه‌ل و مه‌رجه‌ داستانییه‌ی نوسه‌ر خوڵقاندوویه‌تی و ئه‌و ڕووداوانه‌ی به‌سه‌ر فه‌زای گشتی چیرۆکه‌که‌دا دێن ئه‌م که‌سایه‌تییانه‌ فۆرم ده‌گرن و لایه‌نه‌ نادیاره‌کانی روحی و ده‌روونیان خۆیا ده‌بێت. هاوکات له‌ گه‌ڵ ئاڵ و گۆڕی فه‌زای داستانی ئاڵ و گۆڕیان به‌سه‌ردادێ و خوێنه‌ریش هه‌ست به‌م گۆڕانه‌ ده‌کات. به‌ به‌رو پێش چوونی گێڕانه‌وه‌ ژیانی ده‌روونی ئه‌و که‌سایه‌تییانه‌ ڕوون ده‌بێته‌وه‌ و هه‌ر ئه‌م ژیانه‌ ده‌روونییه‌ش بیچمی شه‌خسییه‌تییان پێک دێنێ. نموونه‌ی هه‌ره‌ باشی دیکه‌ له‌م کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکه‌دا ئه‌و حه‌وله‌یه‌ که‌ بۆ داڕشتنی که‌سایه‌تییه‌کانی چیرۆکی “ئێواره‌یه‌ک وه‌ک خه‌ونی مه‌یموون” دراوه‌ و بێ گومان حه‌ولێکی که‌م وێنه‌یه‌ له‌م بواره‌دا.

ڕوانگه‌:

ڕوانگه‌ ئه‌و فۆرمه‌ ریوایه‌تیه‌یه‌ که‌ چیرۆکنوس چیرۆکی پێ ده‌گێڕێته‌وه‌ و شێوازی ده‌ربڕین و ڕاوێژی چیرۆکنوسه بۆ گێڕانه‌وه‌ی چیرۆکه‌که‌ی. چیرۆکنوس له‌ ده‌لاقه‌ و ڕواننگه‌ی تایبه‌ت به‌ خۆی ده‌ڕوانێته‌ جیهان و ڕاڤه‌ کردنی، هه‌ر بۆیه‌ گۆشه‌ نیگا له‌ چیرۆکدا لایه‌نێکی گرینگ و بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ پێکهاته‌ و ساختاری چیرۆکدا و به‌ بێ هه‌ست پێکردن و هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕوانگه‌ و گۆشه‌نیگا له‌ چیرۆکێکدا نالوێ په‌ی به‌ پێکهاته‌ و هۆنه‌ی ئه‌و چیرۆکه‌ ببه‌ی. ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ی که‌ چیرۆکی “عه‌تری تیرۆز و بیانویه‌کی نامۆ”ی پێ گێڕدراوه‌ته‌وه‌ ڕوانگه‌ی یه‌که‌م که‌سی تاکه‌، به‌ڵام له‌ چه‌ن جێدا ده‌بێته‌ ده‌بێته‌ یه‌که‌م که‌سێک که‌ نه‌ک ده‌ربڕ و ڕیوایه‌تگه‌ری ده‌رونیاتی خۆی بێت به‌ڵکو ئه‌رکی زانای گشتێکی پاواندار له‌ ئه‌ستۆ ده‌گرێت که‌ له‌ دوورڕا گوزارش له‌ قاره‌مانه‌کانی ده‌کات، وه‌ک ئه‌و گوزارشه‌ی ڕاوی له‌و چه‌ن نه‌فه‌ره‌ی زیندانی ده‌کات یان ئه‌و دیالۆگ و ده‌نگۆیانه‌ی سه‌باره‌ت به‌ کوژرانی ئاواڵه‌که‌ی له‌ ئارادان و ئه‌و ده‌یانگێڕێته‌وه‌. به‌ڵام له‌سه‌رجه‌مدا گشتییه‌تی چیرۆکه‌که‌ له‌ ڕوانگه‌ی یه‌که‌مکه‌سی تاکه‌وه‌ و به‌ شێوازێکی ده‌روونی و ڕاسته‌وخۆ ده‌گێڕدرێته‌وه‌. له‌م شێوازه‌دا که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی سه‌باره‌ت به‌ ئه‌زموونی شه‌خسی و ئیحساسی خۆی و بیره‌وه‌رییه‌کانی خۆی ده‌دوێ و بۆخۆی ته‌وه‌ر و ناوه‌ندی پێوه‌ندییه‌کان و هه‌ڵسوکه‌وته‌کانه‌. هه‌ر بۆیه‌ش له‌ فۆڕمی “من”دا خۆیا ده‌بێت و به‌ شێوه‌یه‌کی ڕاسته‌وخۆ دێته‌ دوان و گێڕانه‌وه‌. ڕاست ئه‌و شێوازه‌ی بۆ گێڕانه‌وه‌ی چیرۆکی “عه‌تری تیرۆز و …” له‌ کار کراوه‌. له‌م شێوازه‌دا پێوه‌ندی نێوان زه‌ین و زمان پێوه‌ندییه‌کی پته‌و و تۆکمه‌یه‌. هه‌روه‌ها پێوه‌ندییه‌کی ئۆرگانیک له‌ نێوان که‌سایه‌تی و ڕسته‌کاندا به‌دی ده‌کرێ، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و شێوازه‌ی وا بۆ نوسینی بۆ وێنه‌ چیرۆکی “۰=هه‌نگاو۱۲۰ +چرکه‌۱۳۷″ که‌ڵکی لێ وه‌رگیراوه‌، له‌م چیرۆکه‌دا که‌ ئه‌ویش به‌ شێوازی یه‌که‌مکه‌سی تاکه‌وه‌ گێڕدراوه‌ته‌وه‌ که‌چی به‌ پێچه‌وانه‌ خاوه‌نی ئه‌و توخمانه‌ نییه‌ که‌ چیرۆکی “عه‌تری تیرۆز و …” خاوه‌نیه‌تی. هه‌ر به‌و پێیه‌ش سازمانی ڕیواییی و چۆنیه‌تی ماـڵه‌کردنی خوێنه‌ر له‌ گه‌ڵ ئه‌م ده‌قه‌دا جیاوازتر ده‌بێت. لێره‌دا شێوازی گێڕانه‌وه‌ نامه‌فهوم و لێڵه‌. پێوه‌ندی زمانی و زه‌ینی کزه‌ڵۆکه‌ و ڕسته‌کان و ڕوداوه‌کان حاڵه‌تێکی سه‌ییال و ڕه‌وه‌کیان به‌ خۆوه‌ گرتووه‌. هه‌ر بۆیه‌ش نالوێ له‌ کۆی ڕسته‌کان به‌ یه‌کپاره‌یی و یه‌کگرتووییه‌کی مانایی بگه‌ین. نوسه‌ر یان ڕاوی به‌ بێ ده‌ستکاری کردن  ئه‌و شته‌ی به‌ زه‌ینیدا هاتووه‌ ده‌ریبڕیوه و پێکهاته‌یه‌کی زه‌ینی له‌ ئێستا و ڕابردوو و داهاتوو پێک هێناوه‌ که‌ له‌ بیره‌وه‌ری و هه‌ست و ڕوداوه‌کانی ژیانی ڕاوی جمه‌ی دێ و ناگونجێ پێوه‌ندی نێوانیان ده‌سنیشان بکه‌ی. به‌ڵام ئه‌م دۆخه‌ سه‌ییال و خزۆکه‌ به‌سه‌ر چیرۆکی “عه‌تری تیرۆز و …”دا زاڵ نییه‌ و خوێنه‌ر ده‌توانێ به‌ سانایی پێوه‌ندی نێوان زه‌مان و مه‌کان و ڕوداوه‌کانی نێو چیرۆکه‌که‌ ده‌ست نیشان بکا و په‌ی به‌ یه‌کگرتوویی مانایی ده‌ق و پێوه‌ندییه‌ ناوه‌کییه‌کانی ده‌ق ببات.

له‌حن:

چۆنیه‌تی و که‌یفییه‌تی گێڕانه‌وه‌ یان گێڕانه‌وه‌کانی نێو چیرۆکه‌ سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تێک. چیرۆکنوس به‌ پێی ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ داستانییه‌ی که‌ ده‌یڕه‌خسێنێ و به‌ پێی ئه‌و فه‌زا ڕیواییه‌ی به‌دی دێنێ، له‌حنی چیرۆکه‌که‌ی خۆی له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ ڕێک ده‌خا. بۆ وێنه‌ له‌ چیرۆکی “عه‌تری تیرۆز و …”دا چیرۆکنوس به‌ پێی ئه‌وه‌ی که‌ چ فه‌زایه‌ک زاڵه‌ به‌ سه‌ر چیرۆکه‌که‌ و که‌سایه‌تییه‌کانیدا ئاهه‌نگێکی خێراتر یان ئارامتر ده‌دا به‌ گێڕنه‌وه‌ و ساختاری ڕسته‌کانی. یان ئه‌و وه‌ختانه‌ی که‌ که‌سایه‌تییه‌کان ده‌گۆڕدرێن له‌حنی گێڕانه‌وه‌ش ده‌گۆڕدرێ. به‌ تایبه‌ت ئه‌م شته‌ له‌ چیرۆکی “ئێواره‌یه‌ک وه‌ک خه‌ونی مه‌یموون به‌ باشی نمودی په‌یدا کردووه‌. له‌م چیرۆکه‌دا هه‌ر که‌سایه‌تییه‌ک ده‌نگ و له‌حنی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌ که‌ جیای ده‌کاته‌وه‌ له‌ ده‌نگه‌کانی دی.

فه‌زا:

فه‌زا له‌ داستاندا ئه‌و سێبه‌ره‌یه‌ که‌ باڵی ده‌کشێنێ به‌سه‌ر گشتییه‌تی داستاندا و له‌ ئاکامدا له‌سه‌ر زه‌ینی خوێنه‌ر کاریگه‌ر ده‌بێ و ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌. ئه‌م فه‌زا داستانییه‌ به‌ حوکمی ئه‌وه‌ی نوسه‌ر چلۆن هه‌ڵسوکه‌وتی له‌گه‌ڵ توخمه‌ داستانییه‌کان و چۆنیه‌تی گێڕانه‌وه‌ی داستان کردبێ بابه‌تێکی موته‌غه‌یره‌. بۆ وێنه‌ له‌ چیرۆکی “عه‌تری تیرۆز و …”دا فه‌زای زاڵ به‌سه‌ر ئه‌م چیرۆکه‌دا فه‌زایه‌کی پڕ له‌ دڵه‌ڕاوکێ و خوشونه‌تباره‌. خوشونه‌تێک که‌ هه‌رچه‌ند به‌ شێوه‌یه‌کی زه‌ق باسی لێ نه‌کراوه‌ به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌کی خه‌ست ته‌واوی توێژه‌ نادیاره‌کانی ده‌قه‌که‌ی ته‌نیوه‌ته‌وه‌ و خوێنه‌ر به‌ سانایی ده‌توانێ ئه‌م فه‌زا سامناکه‌ هه‌ست پێ بکات.

زمان:

ئاخر شتێک که‌ پێم خۆشه‌ لێی بدوێم زمانه‌. زمان له‌ چیرۆکی”عه‌تری تیرۆز و بیانویه‌کی نامۆ”دا ڕۆڵێکی سه‌ره‌کی ده‌گێڕێ و یه‌کێک له‌ خاڵه‌ پڕ ڕه‌نگ و به‌ هێزه‌کانی ئه‌م چیرۆکه‌یه‌. به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م چئرۆکه‌ و سه‌رجه‌می کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکه‌که‌ به‌م قه‌ناعه‌ته‌ ده‌گه‌ین که‌ نوسه‌ر پێگه‌یه‌کی تایبه‌تی بۆ ئه‌م لایه‌نه‌ داناوه‌ و حه‌ولێکی زۆری داوه‌ هه‌تا زمانێک بدۆزێته‌وه‌ که‌ شیاوی ئه‌و ئه‌زموونه‌ داستانیانه‌ی ئه‌و بن و ده‌روه‌ستی گێڕانه‌وه‌یان بێن. ڕه‌نگه‌‌ سه‌یر بێ، به‌ڵام ئه‌م کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکه‌ له‌وانه‌یه‌ یه‌که‌م کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکێک بێ که‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵات چاپ ده‌بێ و به‌ ته‌واوه‌ت ڕوداوه‌کانی له‌ فه‌زای شاردا تێده‌په‌ڕێ. هه‌ر ئه‌وه‌ش بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ نوسه‌ر له‌ حه‌ولی دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و زمانه‌ شارستانییه‌ دابێ که‌ بتوانێ ئه‌و فه‌زایه‌ ده‌رببڕێ. ئه‌و زمانه‌ی که‌ نوسه‌ر که‌ڵکی لێ وه‌رگرتووه‌ خاوه‌نی ڕه‌سه‌نایه‌تییه‌کی شارستانانه‌یه‌ که‌ پشت ئه‌ستووره‌ به‌ سونه‌تێکی شارنشینی و ورده‌ ڕاوێژی تایبه‌ت به‌ چینه‌ جیاوازه‌کانی نێو کۆمه‌ڵگای شار نشین. لێره‌شدا ئاماژه‌ به‌ دیالۆگی ئه‌و چوار سه‌ربازه‌ ده‌که‌ین که‌ له‌ زینداندا له‌ گه‌ڵ ڕاوی داستاندا بوون. یان ئه‌و ده‌سته‌ واژانه‌ی له‌ لایه‌ن که‌سایه‌تییه‌کانی چیرۆکی”ئێواره‌یه‌ک وه‌ک خه‌ونی مه‌یمون” ده‌رده‌بڕدرێن. زمانی ئه‌و که‌سایه‌تییانه‌ نیشان ده‌ده‌ن نوسه‌ر زه‌مانێکی زۆری بۆ سه‌رف کردوون هه‌تا که‌سایه‌تی تایبه‌تیان پێ ببه‌خشێ له‌ سۆنگه‌ی زمانه‌که‌یانه‌وه‌.

 وه‌ک ئاخر قسه‌ ده‌بێ بڵێین که‌ به‌ چاپ بوونی ئه‌م کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکه‌ په‌نجه‌ره‌یه‌کی دیکه‌ به‌ سه‌ر گێڕانه‌وه‌ی کوردیدا کرایه‌وه‌ که‌ نیشانده‌ری پێتانسییله‌کانی چیرۆکی کوردییه‌ بۆ به‌ تاقی کردنه‌وه‌ی بواری نوێ و ئه‌وه‌ی که‌ ئێستا زۆر لایه‌ن و بواری مۆر و شه‌قڵ نه‌شکاو ماون که‌ گێڕانه‌وه‌ی کوردی زه‌فه‌ریان پێ به‌رێ و بۆ گوێگرانی خۆی بگێڕێته‌وه‌.

 

 

انتشار توسط 8 تم

یەک بۆچوون

  1. لیکدانه وه یه کی زور عالی بوو

بۆچوون بنووسە

ئیمەیلەکەتان نیشان نادرێت.خانە داواکراوەکان نیشانە کراون. *

*

*

دەتوانی ئەو تاگ و خەسڵەتانە HTML بەکاربێنیت: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>