هەواڵ

چەند تێبینییەك لەسەر كۆڕی خەسارناسی چیرۆكی كوردی

سەید قادر هیدایەتی

چەند تێبینییەك لەسەر كۆڕی خەسارناسی چیرۆكی كوردی

سەیدقادر هیدایەتی

١- خەسارناسی(آسیب شناسی) یان پاتۆلۆژی شێوازێكی تایبەتی زانستی پزیشكی و تەجروبییە، كە هاتۆتە نێو زانستە ئینسانییەكانەوە. بە هۆی ئەوەی شێوازێكی پۆزێتویستی و تاقیگەیی(آزمایشگاهی)یە لە لایەن زۆرێك لە بیرمەندانەوە بە هێند وەرنەگیراوە و لانیكەم لە بە كاربردنی وەها سەردێڕێك خۆ دەبوێرن. بە گشتی كەسانێكی وەك ئاگامبێن، ژیژەك، ئالێن بەدیۆ و… پێیانوایە لە ئاكامی دابەشكاریی بورژواییانەدا “ڕەخنە” جێگای خۆی داوە بە كۆمەڵێك خەسارناسی و كاری كارناسانەی خەساو و نەزۆك و ڕەخنە لە كاری كارناسی و خەسارناسیدا كورت كراوەتەوە؛ واتە بارودۆخی ئێستا(وضع موجود) بۆ پاراستنی دەسەڵاتی خۆی ڕەخنەی كردۆتە كۆمەڵێك كاری كارناسی و خەسارناسی! كاری كارناسانە و خەسارناسی‌كردن بە هۆی  گشتی بوون و گشتگیر(تعمیم) كردنی بابەتەكانی بەسەر كۆمەڵێكی زۆر لە دیاردە و بابەت و بەرهەمەكاندا، دەبێتە هۆی هەڵماسین و با كردن و گشتی بوون، وەك ئادۆرنۆ دەڵێ بابەتێك كە ئەوەندە هەڵبماسێ و گشتی ببێتەوە لە ڕاستیدا بێ مانا و بەتاڵ دەبێ. گشتگیركردن یان تەعمیم دان كە كارێكی زۆر سادە و ساكارە شایەد بۆ دیاردە كۆمەڵایەتییەكان و بە تایبەت بابەتە زانستی و تاقیگەییەكان كارێكی شیاو و پێویست بێ بەڵام بۆ ئەدەبیات و كاری داهێنان كە كاری تاكەكەسی و تاقانە( منحصر بە فرد)یە زۆر جار مەترسیدارە.

بەڵام ئێمە بە چاوپۆشی لەو باسەی سەرەوە، وای دادەنێن نەخێر خەسارناسی بۆ ئەدەبیات و بارودۆخی ئێستا پێویستە! تەنانەت ئەگەر قەبووڵیشی بكەین كە خەسارناسی چیرۆكی كوردی زۆر پێویستە، دەبێ ئەوە بزانین كە خەسارناسی‌كردن خۆی مێتۆدێكی تایبەت بە خۆی هەیە و ناكرێ بە شێوەیەكی ڕەمەكی هەر جۆرە دەربڕینی بیروڕایەكی تاكەكەسی لەسەر دیاردەیەك یان بابەتێك نێوی خەسارناسی لێ بنرێ. سەرەكیترین بنەمای خەسارناسی ئەوەیە كە خەسارناس لە چییەتی و چۆنیەتی و هۆكارەكانی بەدی هاتنی خەسارێك یان نەخۆشییەك (بۆ وێنە لە چیرۆكدا كە بوونە پەتا و ئیپیدیمی ) بكۆڵێتەوە و لەگەڵ بەستێن و زەمینە كۆمەڵایەتی و ئەدەبییەكانی هەڵیانسەنگێنێ و بەراوردیان بكا.

ئەوەی ئێمە لەو كۆڕەدا لە بەڕێز كاك ڕەحیمی عەبدولڕەحیمزادەمان بیست تەنیا هەڵبژاردنی چوار ماكی چیرۆك بوو بۆ دەرسدانەوە، لەگەڵ دەست‌نیشان‌كردنی لاوازی چەند بەرهەم لەو چوار زەمینەیەدا و گشتگیركردنی ئەو لاوازییانە بەسەر بیست و چوارساڵ مێژووی چیرۆك نووسیدا! تەنانەت ئەگەر ئەو لاوازییانەی ئەو دەست‌نیشانی كردن وەك خەسار و پەتای چیرۆكی كوردی وەرگرین، بەڕێز عەبدولڕەحیمزادە لە هیچ جێگایەكدا باسی هۆكارەكانی سەرهەڵدان و بەستێنە كۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەكانی ئەو شتانەی بۆ خۆی پێی وابوو خەسارن، نەكرد. كەوابوو یان دەبوو بەڕێزیان بڕێك زیاتر خۆی زەحمەت دایە و لەو بارەوە توێژینەوە و شیكارییەكی باشتری بدایە و شێواز و مێتۆدی خەسارناسی و كاری كارناسانەی لەبەر چاو بگرتبایە یان نەدەبوو نێوی خەسارناسی لەو كۆڕە بنرایە و بچوایەتە چوارچێوەی كارێكی كارگایی و فێركاری چیرۆكەوە. بە ڕای من ئەوەی كە ئێمە سەرلەبەری مێژووی چیرۆك‌نووسیی بیست و ئەوەندە ساڵەی ناوچەیەك یان وڵاتێك بە ڕبەیەك بپێوین و وەك فارس دەڵێن هەموویان “هاو كاسە” بكەین، تەنانەت زوڵمێكی گەورەیە دەرحەق بە خەسارناسیش، چ بگا بە ڕەخنە!

٢-  سەرەتا كاك ڕەحیم باسی پلات یان گەڵاڵەی چیرۆكیان كرد و بە گشتی پێی وابوو كە زۆربەی ڕۆمان و چیرۆكە كوردییەكانی ئەو بیست و چوارساڵەی ڕۆژهەڵاتی كوردستان تەرح و گەڵاڵەیەكی سادەی هێڵییان هەیە و ئەوەی پێ خەسار و پەتا بوو. وەك نموونە باسی گوڵی شۆڕانی بەڕێز عەتا نەهایی و چیرۆكێكی بەڕێز سولەیمان عەبدولڕەحیمزادەی كرد. یەكەم: هەر وەك باس كرا بە هیچ جۆرێك لە هۆكارەكانی ئەو شتەی بۆخۆی پێی وابوو خەسار و نەخۆشییە نەدوا، كە ئەركی سەرەكی خەسارناسییە! دووهەم: هەڵبژاردنی گەڵاڵە و چوارچێوەی پێچەڵاوپێچ بە هیچ جۆرێك ئەرزش و بایەخ نییە، تاكوو پێچەوانەكەی خەسار بێ! زۆربەی هەرە زۆری شاكارە جیهانییەكان گەڵاڵەیەكی ساكار و هێڵییان هەیە. سەیر لەوەدایە كە لە ئەدەبی جیهانیدا ڕێژەی ئەو شاكارانەی كە گەڵاڵەیەكی پێچەڵاوپێچیان هەیە لەوانی دیكە كەمترە. سێهەم: وەختێك دەڵێن پەتا و خەسار دەبێ گشتگیر بێ یانی دەبێ لە زۆربەی بەرهەمەكانی ئەو بیست ساڵەی كە بەڕێزیان هەڵیبژاردبوو وابێ، كە وانییە. زۆربەی بەرهەمەكانی كاك عەتا نەهایی وەكوو ڕۆمانەكانی گوڵی شۆڕان و باڵندەكانی دەم با و بە تایبەت گرەوی بەختی هەڵاڵە، گەڵاڵەی هێڵییان نییە. زۆربەی چیرۆكەكانی پادشای تەنیایی عەلی غوڵامعەلی، چیرۆكەكانی مانگ، حەشری ڕەنگەكان و گەڕیان و خەونی پەپوولە پاییزەی عەزیز مەحموودپوور، تاقمێك لە كورتە چیرۆكەكانی سەدیق ڕەسووڵی، چیرۆكی چوارچێوە و شەو و دوایین وێنەی پیاوێكی نامۆ و… گەڵاڵەیەكی هێڵی و سادەیان نییە. بە وتەیەكی دیكە تەنانەت ئەگەر ڕێژە و ئەژماریش لەنەزەر بگرین، لەوانەیە ئەژماری ئەو چیرۆكانەی گەڵاڵەی پێچەڵاوپێچیان هەیە زۆر لە گەڵاڵە سادەكان كەمتر نەبێ. بەرچاوترین و دیارترین دەنگی چیرۆك و ڕۆمانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بەڕێز عەتا نەهاییە كە زۆربەی كارەكانی خاوەنی گەڵاڵەی سادە نیین، ئەی كەوابوو بەڕێزیان لە چ نەخۆشی و ئێپێدێمی و خەسارێك دەدوێ؟ بەڵام تەنانەت ئەگەر وای دانێین واش بێ، هیچ لە هێز و توانای چیرۆكی كوردی كەم نابێتەوە و ناكرێ ئەوە وەك خەسار لەبەر چاو بگیرێ. چونكە ئەگەر وابێ زۆرێك لە شاكارە جیهانییەكان دەكەونە ژێر پرسیارەوە. بۆ نموونە گەڵاڵە و چوارچێوەی زۆربەی ڕۆمانەكانی فلۆبێر، تۆلۆستۆی، داستایووفسكی، گۆگۆل، هێمینگوێی و زۆربەی كورتە چیرۆكەكانی تۆرگینێف، گۆگۆل، چێخۆف، كاروێر و پۆل ئاستێر و … سادە و هێڵین. ئەوەی كە گەڵاڵەی ڕۆمان یان چیرۆكێك هەڵدەبژێرێ نابێ بڕیاری پێشوەختی نووسەر بێ بەڵكوو ئەوە دارشتە و مەنتقی دەروونی بەرهەمە كە دیاری دەكا چ تەرح و گەڵاڵەیەكی هەبێ. پلات و گڵاڵەی سادە خۆی لە خۆیدا نیشانەی بێ‌هێزی و لاوازی چیرۆك نییە تاكوو بكرێ ئاوا بە ئاسانی حوكم و بڕیەی خەساری بەسەردا بسەپێنین، گەڵاڵەی پێچەڵاوپێچیش نیشانەی بەهێزی چیرۆك نییە.

٣- دووهەمین تەوەری خەسار ناسییەكەی كاك ڕەحیم باسی كەسایەتی بوو: ئەو پێی وابوو چیرۆكی كوردی ئەو بیست و چەند ساڵە لە بەستێنی كەسایەتی داڕشتندا سەركەوتوو نەبووە و ئەوەی بە خەسار دانا و لەو بوارەشدا وەك نموونە باسی چیرۆكی هەشتەمین ڕۆژی حەوتووی بەڕێز محەممەد ڕەمەزانی كرد. یەكەم: ئەوەی كە تەنانەت ئەگەر وەك ئەو كوتیان پێشمانوابێ، بە هیچ جۆرێك ئەوە ناتوانین بەسەر هەمووی مێژووی چیرۆكنووسی بیست و چوار ساڵی ڕۆژهەڵاتدا داسەپێنین. بە وتەیەكی دیكە لاوازی چیرۆكێك و دوو چیرۆك ناكرێ بەسەر هەموو مێژووی چیرۆكنووسیدا گشتگیر بكەین. دووهەم: باسی كەسایەتی و چۆنیەتی داڕشتنی كەسایەتی باسێكی بەروبوو درێژە و لێرەدا ناگونجێ. بەڵام پێویستە ئەوە بڵێن كە ئەزقەزا ئەو ڕەوتە چیرۆكە مۆدێرنەی بەرباسی ئەو، شێوازێكی تایبەتی كەسایەتی تەماوی نادیار و سێبەرئاسا داڕشت كە نەك بە شێوەیەكی كلاسیك و سوننەتی بەڵكوو بە یارمەتی ڕووداو و فەزایەكی تایبەتەوە ئەو شێوازە كەسایەتییە لە چیرۆكەكاندا بەدی هاتن و هاتنە كایەوە؛ من پێموایە ئەو شتەی كاك ڕەحیم لەو بوارەدا لێی دەدوێ، تایبەتمەندیی ئەو چیرۆكانەیە نەك خەسار و پەتا. كەسایەتی بێ نێو و تەماوی و سێبەرئاسا، تایبەتمەندیی ئەو چیرۆكانە بوون؛ یانی ناكرێ لە چیرۆكی “لێشاوی زەینی” وەك ١٢٠هەنگاوی عەلی غوڵامعەلیدا یان چیرۆكی سیاسووتی بریا كاكەسووریدا یان لە چیرۆكی هەشتەمین ڕۆژی حەوتووی محەممەد ڕەمەزانیدا یان لە چیرۆكی سەگوەڕی سولەیمان عەبدول ڕەحیمزادەدا، یان لە چیرۆكی گەڕیانی عەزیز مەحموودپووردا، چاوەڕوانی داڕشتنی كەسایەتی بە شێوەیەكی رێئال یان سوننەتی و كلاسیكمان هەبێ، ئەودەم مەنتقی دەروونی چیرۆك دەشێوا. سێهەم: كاك ڕەحیم لە لایەكەوە دەڵێ هەشتەمین ڕۆژی حەوتوو یەكێك لە بەهێزترین چیرۆكەكانی كوردییە و لە لایەكی دیكەوە دەڵێ نزیكی بیست كەسایەتی زیادی و دانەڕژاوی تێدایە!! زۆر سەیرە كورتە چیرۆكێك چۆن دەتوانێ هاوكات زۆر بەهێز بێ و یەكێك لە چیرۆكە باشەكانی كوردی بێ و بیست كەسایەتی دانەڕژاویشی تێدابێ؟! یان دەبێ زۆر چیرۆكێكی لاواز و سەقەت و بەرهەمی چیرۆكنووسێكی ئاماتۆر و تازەكار بێ یان ئەوەی كە كاك ڕەحیم لەو چیرۆكەدا بە هەڵە چووە و ئەو نێوانە لەو چیرۆكە چەند لاپەڕەییەدا وەك زەروورەتێكی داستانی هاتوونەوە كە پێویست نەبووە داڕژێن و ئەگەر نووسەر ئەو كارەی بكردبایە یان دەبوو ڕۆمان بنووسێ یان ئەودەم هەر كاك ڕەحیم دیسان دەیكوت چۆن دەكرێ لە كورتەچیرۆكێكدا ئەو هەمووە كەسایەتییە هەبن و نووسەر ئیجاز و كورتبڕی چیرۆكی لەبەر چاو نەگرتووە! بە داخەوە زۆر جا ئێمە تووشی ئەو هەڵەیە دەبین كە بە پێوانەی ڕۆمان كورتەچیرۆك هەڵدەسەنگێنین و زۆر جاریش بە پێچەوانەوە بە پێوانەی كورتەچیرۆك ڕۆمان هەڵدەسەنگێنین.

٤- سێهەم تەوەری باسەكەیان ڕووداو بوو. دیسانیش زۆر بوونی ڕووداو لە تاقمێك لە چیرۆكەكانی حەفتاكان نە تەنیا ناكرێ وەك خەسار و پەتا چاوی لێ بكرێ بەڵكوو پێویستە ئەویش هەر وەك تایبەتمەندیی بێتە بەرباس و لە چۆنیەتی و چییەتی ئەو دیاردەیە بكۆڵدرێتەوە. زۆر ئاشكرایە لە چیرۆكی ڕووداو تەوەر و چیرۆكی زەینی و تەماویدا، ڕووداوەكان زۆرن و كەسایەتی تایبەت بەو فەزایەش بەدی دێن، لەبیرمان نەچێتەوە ئەوە خەسڵەت و تایبەتمەندیی ئەو شێوازە لە چیرۆك نووسییە. ناكرێ ئێمە چوارچێوەیەكی دیاریكراو و چیرۆكێكی مێعیار و نموودە لە خەیاڵی خۆماندا هەڵگرین و تەواوی شێوازە جۆربەجۆرەكانی چیرۆكی پێ هەڵسەنگێنین و هەر چیرۆكێك وەك ئەو نەهاتەوە بە لاواز و نەخۆشی بزانین. بۆ خوێندنەوە و هەڵسەنگاندنی چیرۆكێك دەبێ حەتمەن ئەو ستایل و شێوازەی چیرۆكەكەی تێدا بەدی هاتووە لەبەر چاو بگیرێ. بۆ وێنە چیرۆكێكی ڕێئال ناكرێ هەر بە پێوانەی چیرۆكێكی زەینی و دەروونی هەڵسەنگێنین. ئا لێرەدایە دەردەكەوەێ كە خەسارناسی و بە تایبەت ئەو جۆرە خەسارناسییەی كاك‌ڕەحیم چەندە دەتوانێ بۆ كاری داهێنان مەترسیدار بێ. لەو خەسار ناسییەی كاك ڕەحیمدا چیرۆك و ڕۆمان و بەرهەمی ڕێئال و لێشاوی زەین و تەماوی و بەرهەمی چوارچێوە شكێن و سوننەتی و بەرهەمی فانتێزی و خەیاڵی و… هەموویان هەر بە ڕبەیەك و بە پێوانەیەك دەپێوران. لە حاڵێكدا هەركام لەو شێوازانە بە شێوەی تایبەت بە خۆیان لەگەڵ ماكە چیرۆكییەكانی وەك كەسایەتی و ڕووداو و فەزا و دیالۆگ و… هەڵسوكەوت دەكەن. ساختار و داڕشتەی چیرۆك لە هەركام لەو شێوازانەدا بە جۆرێكی دیكەیە. ڕووداو لە چیرۆكێكی زەینیدا جۆرێك دەخوڵقێ كە جیاوازی هەیە لەگەڵ ڕووداوی چیرۆكێكی ڕێئال… لە خوێندنەوەی چیرۆك و ڕۆماندا لەبەرچاونەگرتنی ئەو وردەكارییانە دەبێتە هۆی ئەوەی خوێندنەوە ئەوەندە گشتی بێتەوە و ئەوەندە با بكا و هەڵبماسێ، وەك ئادۆرنۆ دەڵێ لە ڕاستیدا وەها بێ مانا دەبێ وەك ئەوە وایە لە هیچ نەدوا بێ. دەركەوتی كار دەبێتە كۆمەڵێك قسەی گشتی و نەدیتنی جیاوازییەكان كە نە دەكرێ نێوی خەسارناسی لێ بنرێ و نە ڕەخنە و نە خوێندنەوە.

٥- دوایین تەوەری باسەكە ڕاوێژ بوو. ئاشكرایە بە هۆی كەم ئەزموونی زمانی كوردی لە بوارە نوێیە جۆربەجۆرەكاندا، یەكێك لە گرفتەكانی زمانی كوردی، ڕاوێژە. بە هیچ جۆرێك دروست نییە بكوترێ نەبوونی ڕاوێژی تایبەتی كەسایەتییەكان پەتا و نەخۆشی چیرۆكی كوردییە. چونكوو ئەو گرفتە گرفتی زمانی كوردییە و گرفتی چیرۆكی كوردیش هەیە بەڵام خەسار و پەتای چیرۆك نییە! چیرۆكنووس لە بەدی هێنانی ئەو گرفتەدا بەرپرسیار نییە و ئەزقەزا بە پێچەوانەی وتەكانی كاك ڕەحیم چیرۆك‌نووسان زۆرترین هەوڵیان بۆ دروست‌كردن و بەدی هێنانی وردە ڕاوێژەكان بۆ كەسایەتییەكان داوە. بۆ نموونە چیرۆكی مزگێنی محەممەد ڕەمەزانی یەكێك لە شاكارەكانی زمانی كوردی لە بواری ڕاوێژێكی تایبەت و زمانی كتێبە پیرۆزەكانە. ڕاوێژی دیالۆگەكانی چیرۆكەكانی عەلی غوڵامعەلی یەكێك لە بەرچاوترین هەوڵەكانی چیرۆك نووسییە بۆ دەستەبەر كردنی ڕاوێژی كەسایەتییە جۆربەجۆرەكانی شار. یان هەوڵەكانی كاك حەمەدەمین شامحەممەدی بۆ تاقی كردنەوەی ڕاوێژە فۆلكلورییەكان لە بواری چیرۆكدا زۆر جێگای سەرنجە. یان ڕاوێژی كەسایەتییە جیاوازەكانی ڕۆمانی زیندەخەوی بەڕێز فەتاحی ئەمیری كە بەڕاستی جێگای دەرس و شت لێ فێر بوونە… بەڵام وێڕای ئەو هەوڵانەش دیسان ڕاوێژ وەك گرفتێك هەر وجوودی هەیە، نەك وەك خەسار و پەتایەك كە بە هۆی كەمتەرخەمی چیرۆك نووسانەوە ڕووی دابێ. كاك ڕەحیم بۆ ئەوەی نیشان بدا كە ڕاوێژ تا چ ڕادەیەك بۆتە خەساری چیرۆكی كوردی وەك نموونە چیرۆكی پێكەنینی نامۆی پەری عەزیزمەحموودپووری هێناوە، كە چونكە كەسایەتییەكە منداڵە، دەبوو ڕاوێژی گێڕەوەش منداڵانە بوایە و ئەوەی بە خەسار نێو دەبرد! بەڵام بە دڵنیاییەوە ئەوەی لەبەر چاو نەگرتبوو كە ئەو چیرۆكە گێڕەوەیەكی گەورە بە ئێحساس و گۆشەنیگایەكی منداڵانەوە دەیگێڕێتەوە و لە بنەڕەتدا گێڕەوە منداڵ نییە. كاك‌ڕەحیم بۆخۆی دەڵێ ئەو گێڕەوەیە منداڵ نییە، من دەپرسم بەڕێزیان چۆنی زانیوە منداڵ نییە؟! هەر بەو دەلیلەی كە ئەو پێیوایە منداڵ نییە، ئەو گێڕەوەیە منداڵ نییە! ئەوەی كە كەسێكی بەساڵاچوو لە گۆشەنیگای منداڵێكەوە چیرۆك بگێڕێتەوە خۆی یەكێك لە زەرافەت و تیكنیكەكانی گێڕانەوەیە.

٦-  لە نێوان باسی ڕاوێژدا باسی دیالۆگ كرا: بە بڕوای ئەو، زۆربەی كەسایەتییەكان لە دیالۆگەكانی چیرۆكەكاندا بە زمانێكی پەتی و ستاندارد قسە دەكەن و ئەوەش وەك بەش و پاژێك لە خەساری ڕاوێژ باسی كرد. دیتنەوەی دوو سێ وشە لە دیالۆگێكی چیرۆكێكی سەرەتاكانی چیرۆكنووسیی بەڕێز بریا كاكەسووری دەكرێ وەك لاوازییەكی بچووك لەو چیرۆكەدا سەیر بكرێ. بەڵام تەنانەت ناكرێ بەسەر هەموو دیالۆگەكانی بەرهەمەكانی خودی كاك بریاش گشتگیر بكرێ. چونكە بە پەڕ هەڵدانەوەیەكی سادەی كتێبی “دەنگدانەوە” ئەوەمان بۆ دەردەكەوێ كە ئەو كتێبە چیرۆكی زۆر بەهێزی هەر لە بواری دیالۆگدا تێدایە كە ڕاوێژی كەسەكان پێكەوە جیاوازییان هەیە! چ بگا بەوەی كە ئەو هەڵە بچووكە سەرەتاییە بەسەر هەموو مێژووی چیرۆكنووسی بیست ساڵەدا بسەپێنین!! بۆ نموونەكانی بەڕێزان شەپۆل مەجیدپوور و ماپارە ئیبراهیمیش دەبێ بڵێم ئێمە ناتوانین هەڵە و لاوازییەكانی نووسەرێك و دووان لە چیرۆكێكدا بە سەر مێژووی بیست و ئەوەندە ساڵەی چیرۆك‌نووسیدا گشتگیر بكەین و بەو جۆرە پێمانوابێ خەسارناسیمان كردووە! ئەگەر كاك ڕەحیم بهاتبایە لە هۆكارەكانی كەمبوونی دیالۆگ لە چیرۆكەكانی خۆردا(نەك چیرۆكی بیست و چوار ساڵ، چونكە ئەزموونی زۆ جیاوازمان لەو بیست ساڵەدا هەیە) بكۆڵیبایەتەوە و لەگەڵ زەمینە سیاسی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەكەی ئەودەمدا هەڵیسەنگاندبایە و شیكاری بۆ بكردبایە، ئەودەم دەبووە كارێكی خەسارناسانە. تەنانەت كەم بوونی دیالۆگ ناتوانی بەسەر چیرۆكی بیست و ئەوەندە ساڵەی ڕۆژهەڵاتدا گشتگیر بكەین چونكە ڕۆمانەكانی كاك عەتا نەهایی پڕن لە دیالۆگ و تەنانەت كەسانێكی وەكوو عەلی غوڵامعەلی و سولەیمان عەبدول ڕەحیمزادە و بریاكاكەسووری و شەهرام قەوامی و… لە بەرهەمەكانی ئەم دواییانەیاندا هەوڵیان داوە دیالۆگ لە داڕشتە و ساختاری چیرۆكەكانیاندا جێگیر بكەن.

٧- لە كۆتاییدا كاك ڕەحیم باسی تۆقی‌عەزازیلی كرد و فەرمووی ئەو ڕۆمانە گرفتی گێڕەوە(ڕاوی)ی هەیە، چونكوو گێڕەوەكەی هاوكات هەم گێڕەوەی هەمووشت زانە(دانای كل) و هەمیش یەكەم كەسی تاكە و ئەو دوو شتە پێكەوە ناگونجێن و دژایەتییان پێكەوە هەیە؛ بە بۆچوونی بەڕێزیان ئەو ڕاوی و گێڕەوەیە ڕۆمانەكە دەخاتە ژێر مەترسی و پرسیارەوە.

یەكەم: ئەوەی كە چۆن بوو لەو كۆتاییەدا باسی گێڕەوە و ڕاوی كرد كە هیچ پەیوەندییەكی بە باسەكەی ئەوەوە نەبوو و چۆن بوو بە قەڵەمبازێك باسی گێڕەوەی تۆقی‌عەزازیلی لەگەڵ چوار ماكەكەی خۆی تێكهەڵكێش كرد، جێگای سەرسووڕمان و پرسیارە!؟ بەڵام هەروەك باسەكانی دیكە وای دادەنێین ئەو كارە ڕاست لە جێگای خۆیدا بوو مەسەلەن پێویست بوو لە باسی ڕاوێژدا باسێكی ڕاوی و گێڕەوەی تۆقی‌عەزازیلیش بكرێ!! كە ئەزقەزا تۆقی‌عەزازیل یەكێك لە هەوڵەكان بۆ دەستەبەر كردنی ڕاوێژێكی تایبەت لە بواری چیرۆكنووسی دایە. یانی ئەگەر هیچ قسەیەكی پێ نەبێ و زۆر لەڕ و لاواز و سەقەتیش بێ، لانیكەم ئەو هەوڵەی بە ئاشكرایی پێوە دیارە!

دووهەم: بەڵێ؛ گێڕەوە و ڕاوی دەتوانێ هەمووشت زانیش بێ و یەكەم كەسیش بێ! جا ئەو گێڕەوە هەمووشت زانە، جاری وایە تەنیا شاهید و چاوەدێرە و جاری واشە دەتوانێ یەكێك لە كەسایەتییەكان بێ. دەسەڵاتی ئەو گێڕەوە یەكەم‌كەسە هەمووشت‌زانە جاری وایە سنوور دارە،  جاری واشە بێ سنوورە. هەركام لەوانەش لە مێژووی گێڕانەوەدا تاقی كراونەوە و نموونەمان بۆ هەركامیان هەیە. كەوابوو ئەوە یەكەمجار نییە ئەو هەڵە سەیر و سەمەرەیە و ئەو دژوازییە ڕوو دەدا!

ئیدی ئەوەی كە بەڕێز عەبدولڕەحیمزادە ئاگاداری ئەو بابەتە نییە و سەرنجی نەداوەتە وردەكارییەكانی گۆشەنیگا و ئاگاداری ئاڵوگۆڕەكانی گێڕەوە و گۆشەنیگا نییە، نە خەسار و خەتای چیرۆكی كوردییە و نە خەتا و هەڵەی تۆقی عەزازیلە! لێرەشدا وەك زۆر جێگای دیكەی ئەم خەسارناسییە، چیرۆكی كوردی دەبێتە قوربانیی ئاگادارنەبوون یان ناوردبینیی كاك‌ڕەحیم لە بواری گۆڕانكارییەكانی مێژووی ڕۆمان و باسە تێئۆرییەكانی چیرۆك.

لە باسی گۆڕانكاریی و (دگردیسی)یەك كە بەسەر ڕاوی و گێڕەوەدا هاتووە، پێش چاپ‌بوونی تۆقی‌عەزازیل وتارێكم نووسیوە بە نێوی “ڕەوتی گۆڕانی گۆشەنیگای زانای گشتی”. ئەوەی پێویستە بیڵێم ئەوەیە كە سەرەتا باوكی هەموو گێڕەوەكان، گێڕەوەی هەمووشت‌زانی بێ سنوور بوو. هەموو گێڕەوكانی دیكە و گۆشەنیگاكان بەرەبەرە و لە درێژەی چەندین سەدە ڕۆمان‌نووسی و چیرۆكنووسیدا لە پزدانی ئەوەوە لە دایك بوون و بەیداخی سەربەخۆییان هەڵداوە. زۆرێك لە ڕەخنەگران پێیان وایە بەدی هاتنی گێڕەوەكانی دیكەی وەكوو هەمووشت‌زانی سنووردار و یەكەم‌كەسی تاك و دووهەم‌كەس و… هەموو بۆ كەم كردنەوەی دەسەڵاتی بێ سنووری زانای هەمووشت‌زان، بۆ گاڵتەكردن بە دەسەڵاتی سێهەم‌كەس، بۆ كەڵك وەرگرتن لە وزە و پتانسیلە جۆراوجۆرەكانی گێڕانەوە و بۆ ئەوە بوو كە نیشان بدرێ چیرۆك شتێكی دەسكردە و هیچ چوارچێوەیەك پیرۆز و هەتاهەتایی نییە و…

گێڕەوە و ڕاویی تۆقی‌عەزازیل یەكەم‌كەسی هەمووشت‌زانە؛ كە پێشتر ڕۆمانەكانی وەكوو دۆن‌كیشۆتی سێروانتێس و تریسترام شەندی ستێرن، ژاكی قەزاوقەدەری دیدێرۆ و ڕەعیەتە مردووەكانی گۆگۆل و زۆربەی چیرۆكەكانی گۆگۆل بە تایبەت بڵواری نیفیسكی و شێنێل، شەیاتینی داستایووفسكی، مووبی دیكی هێرمان مێلویل، بارۆنی سەردارەكان و شوالییەی نادیاری كالوینۆ و مێژووی مورانتێ و…ی پێ نووسراوە.

لێرەدا دەرفەت نییە كە بە وردی باسی چۆنیەتی ئەو گۆڕانكارییە بكەین، تەنیا ئەوە دەڵێم كە ڕاوی زۆرێك لە ڕۆمانە كلاسیكەكان كە یەكەم‌كەس و هەمووشت‌زانن جاری وایە چاوەدێر و شایەدی ڕووداون و جاری وایە دوای ماوەیەك لە ڕۆمانەكەدا بێ چرپە دەڕۆنە قەراغ و جێگای خۆیان دەدەن بە سێهەم‌كەس، جاری واشە بەردەوام لەگەڵ سێهەم‌كەس لە جێگۆڕكێ دان. لە دۆن‌كیشۆت و  ژاكی قەزاوقەدەریدا منی گێڕەوە هەمان نووسەرە و بەردەوام بە شێوەیەكی پارۆدیك حوزوری هەیە، هەمووشت‌زانە و نووسەر و گێڕەوەیە. لە چیرۆكەكانی شێنێل و بڵواری نیفیسكی گۆگلدا گێڕەوە یەكەم كەسی تاكی هەمووشت زانی بێ‌سنوورە، كە بە ڕواڵەت وێدەچێ جێگای خۆی بدا بە سێ‌هەم‌كەس، بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە هەر یەكەم‌كەسە كە چیرۆك دەگێڕێتەوە چونكە هەر بەو چاویلكە تەنزییە و هەر بەو ڕاوێژ و زمان و ڕوانگەیەوە چیرۆك درێژەی هەیە و هیشتێك ناگۆڕێ، تەنیا كەمڕەنگ بوونەوەی حوزوری فیزیكی گێڕەوە نەبێ.

بەڵام لە تریسترام شەندی، شەیاتینی داستایووفسكی، ڕەعیەتە مردووەكانی گۆگۆل، بارۆنی سەردارەكان و شوالییەی نادیاری كالوینۆ و ڕۆمانی مێژووی مورانتێ و… یەكەم‌كەسی تاكی هەمووشت‌زان بەردەوام وەك گێڕەوە و جاری واشە وەك كەسایەتی حوزوری هەیە و نایەوێ بێ چرپە و بە هێواشی بڕواتە قەراغ، بەردەوام هەیە و جێگای خۆی نادا بە سێهەم‌كەس.

كەوابوو هەڵبژاردنی ئەو گێڕەوە و گۆشەنیگایە لە تۆقی‌عەزازیلدا، نە بۆ یەكەمجار كراوە و نە هەڵە و دژوازییەكی نوێیە و نە ڕەمەكی و لەخۆڕا و نە بە هەڵكەوتیش ئەو كارە كراوە. بەڵكوو هەر وەكوو ڕاوێژ و زمانەكەی تەواو بە ئاگاهی و بە وردبینییەوە كراوە. ئەو ڕاوییە یەكەم‌كەسە هەمووشت‌زانە بە شێوازی جۆربەجۆر لە مێژووی ڕۆمان‌نووسیدا دەبینرێ؛ بە شێوەیەكی زۆر چوارچێوەشكێنانە و ڕادیكاڵ لە تریسترام شەندی و ژاكی قەزاوقەدەریدا هەیە، لە ڕۆمانی گەورە و كلاسیك و شاكاری وەك شەیاتین و ڕەعیەتە مردووەكان و مووبی دیك كەڵكی لێ وەرگیراوە. هەروەها لە بەرهەمێكی نوێی وەك “بارۆنی سەردارەكان”ـیش (كە ئەزقەزا گەڵاڵەیەكی سادەشی هەیە و لە چوار چێوەی رێئالیسمێكی نوێ دایە) گێڕەوەی یەكەم‌كەسی تاكی هەموو شت‌زانی بێ سنوور تاقی كراوەتەوە و دواتریش لە مێژووی ڕۆمان‌نووسی‌دا كەمتاكورت كەڵكی لێ وەرگیراوە؛ چێزارێ گێربۆلی لە پێشەكی ڕۆمانی “مێژوو”دا دەنووسێ “مێژوو” لە هەر دەرفەتێك بۆ بردنە ژێر پرسیاری ڕاویی هەمووشتزان كەڵك وەردەگرێ.

چۆنیەتی و هۆكارەكانی گۆڕان و گووران و بەدی هاتنی ئەو جۆرە گێڕەوەیە خۆی باسێكی زۆر چێژبەخشە كە لێرەدا دەرفەتی هێنانە گۆڕی نییە.

ئێستا ئەو پرسیارە دێتە پێشێ كە بۆچی تۆقی‌عەزازیل ئەو ڕاوییەی هەڵبژاردووە و چ پێویستییەك بۆ ئەو ڕاوییە هەبووە؟ فەزای ڕۆمانەكە فەزایەكی ئایینی و خانەقایی و مرید و مرادییە، فەزای دەسەڵاتێكی باڵادەستی بێ سنوور كە خاوەنی گوتارێكی تایبەت و بیروڕایەكی تایبەتە و تەنیا سەمع و تاعەی لە بەردەنگ و مریدەكانی دەوێ! وەها فەزایەك پێویستی بە گێڕەوەیەكی خاوەن دەسەڵات هەبوو. كە هەم نیشاندەری ئەو دەسەڵات و هێژموونییە بێ و هەم بشتوانێ لەبەرانبەریدا ڕاوەستێ و دەمەلاسكەی بكاتەوە! بەڵام بۆچی یەكەم‌كەس؟ یەكەم: ئەگەر گێڕەوەی ئەو ڕۆمانە جگە لەوە بوایە، ئەو ڕاوێژە و ئەو زمانە خانەقایی و دەروێش‌مەسلەكییە بە هیچ جۆرێك نەیدەتوانی تا سەر بەردەوام بێ و ئەو فەزا و زمانە یەك‌دەست و یەك‌ڕاوێژە قۆرت و گرێی تێدەكەوت. دووهەم : جودا لەوەی زمانێكی دەروێش‌مەسلەكانە و خانەقایی هەیە، تەنز و پارۆدییەكی شاراوە و نهێنیش لە گێڕانەوەی گێڕەوەدا هەیە كە دەیهەوێ بە شێوەیەكی دەروونی لە دەسەڵاتی باڵادەست و زاڵ و یەك‌هەوای خانەقا و گوتارەكەی كەم بكاتەوە و تەنانەت دەمەلاسكەی بكاتەوە و گاڵتەی پێ بكا. كە ئەو ئەركانە (لەلایەكەوە ڕاگرتنی ڕاوێژی دەروێشایەتی و نیشاندانی دەسەڵاتێكی سیستماتیكی سێهەم‌كەس و گاڵتە پێكردنی) تەنیا بە یەكەم‌كەس دەكران و جگە لەوە بە گێڕەوەی دیكە بشكرایە ئەوە نەدەبوو كە دەبێ ببێ.

لە مێژووی ڕۆمان‌نووسیدا بەدی هاتنی ئەو گێڕەوەیە، بە مەبەستی كەم كردنەوەی دەسەڵاتی زاڵ و بێ بڕانەوەی گێڕەوەی سێ‌هەم كەسی هەموو شت زانی بێ سنوور بوو، هەروەها بۆ نیشاندانی ئەوەی كە منی تاك دەتوانێ لە هەنبەر سێهەم‌كەسی باڵادەستدا ڕاوەستێ و تەنانەت تیز و گاڵتەشی پێ بكا. لە تۆقی‌عەزازیلیشدا كە بە دوور نییە ڕاوییە یەكەم‌كەسە هەموو شت‌زانەكە هەمان سەگی بەر درگاكەی شێخ بێ، بە مەبەستی كەم كردنەوەی دەسەڵاتی سیستماتیكی سێهەم كەسێكی هەموو شت‌زان (نەریت، شێخ، دەسەڵات، باوك، سەرۆك و…) كراوە كە هەم لە ناوەوەی ڕۆمانەكەدا هەیە و هەم لە دەرەوەش. هەڵبژاردنی ڕاوی، یەكێك لە سەرەكیترین و گرینگترین ئەركەكانی هەر نووسەرێكە، لە تۆقی‌عەزازیلدا كەڵك وەرگرتن لەو گێڕەوەیە وەك تیكنیكێك كەڵكی لێ وەرگیراوە و پاژێكی هەرە گرینگی ڕۆمانەكەیە…

***

لە كۆتاییدا دەست خۆشی بە هاوڕێیانی ئەنجومەنی ئەدەبی بۆكان دەڵێم كە گوڕ و تینێكی نوێیان بە كۆڕ و كۆبوونەوەكان داوە. هەر وەها دەستخۆشی و ماندوو نەبینی بە كاك ڕەحیم عەبدولڕەحیمزادەش دەڵێم، كە بووە هۆی ئەو باس و بابەتانە. هیوادارم هەموو لایەك سەركەوتوو بن.

انتشار توسط 8 تم