هەواڵ

رەوتی گۆڕانکاریی قاڵب و ناوەڕۆک لە شیعری حاجی قادری کۆیی-دا

29888_1175199438896_770921_n - Copy

رەوتی گۆڕانکاریی قاڵب و ناوەڕۆک لە شیعری حاجی قادری کۆیی-دا

                           عەبدولخالق یەعقووبی (هەولێر/زانکۆی سابیس)

پوختە: لەم وتارەدا هەوڵ دەردرێت ئەوە بسەلمێندرێت کە شیعری حاجی قادری کۆیی سێ قۆناغی جیاوازی لە باری قاڵب و ناوەڕۆکەوە بڕیوە. قۆناغی یەکەم ئەو قۆناغەیە کە حاجی لە قاڵبی شیعریی غەزەل کەڵک وەردەگرێت و تێیدا پتر باسی دڵداری و تەغەزول دەکات. لە قۆناغی دووهەمدا، قەسیدە دەبێتە قاڵبی شیعری حاجی و وردە وردە لە ناوەڕۆکی نیشتمانپەروەرانە و شٶڕشگێڕانە نیزیک دەبێتەوە. دوایین قۆناغ، قۆناغی بە کارهێنانی قاڵبی مەسنەوی یان جووت سەروایە، کە شاعیر لە باس کردنی بابەتی نیشتمانی و رەخنەی شٶرشگێڕانە بە نیسبەت وڵات و گەلی خۆی دەگاتە چڵەپۆپە. ئەم سێ قۆناغە شیعرییە هەڵبەت هاوشانن بەو گۆڕانکارییانەی کە لە شێوە و شوێنی ژیانی حاجیدا رووی دا، واتە جێهێشتنی کوردستان و گیرسانەوە لە غوربەتی ئیستامبۆڵ، کە بوونە هۆی گۆڕینی هزر و فەلسەفەی حاجی لە هەمبەر ژیان و نیشتمانەکەیدا.

وشەگەلی سەرەکی: حاجی قادر، کوردستان، قاڵبی شیعری، غوربەت.

پێشەکی:

زۆربەی شاعیرانی قوتابخانەی شیعریی بابان، بە رێبەرایەتیی نالی، ئاوڕێکی جیددیان لە باسوخواسی نیشتمانپەروەرانە و شۆڕشگێرانە نەدایەوە، و چەمکی نیشتمان و سەرنجدان بە لایەنی مێژووییی گەلی کورد و دۆخی سیاسیی کوردستان لە جیهانی شیعریی ئەواندا جێگە و پێگەیەکی ئەوتۆی نەبوو. لەم نێوانەدا و وەک یەک لە ئەندامانی  بەرەی دووهەمی شاعیرانی ئەم قوتابخانەیە “حاجی قادری کۆیی” (١٨١٥-١٨٩٧؟) توانی ببێتە خاڵێکی وەرسووڕانی بەرچاو، و ئاراستەی شیعریی خۆی لە تەغەزول و دووپاتکردنەوەی تێم و ناوەڕۆکە ئاسایی و ئاشناکانی شیعری کلاسیکی کوردی، کە خۆی بەشێکی زۆری لە شیعری کلاسیکی فارسی وەرگیرابوون، گۆڕی و رووی هێنایە ئەو ناوەڕۆک و بابەتانەی کە راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە گرفتی کورد وەکو گەلێکی ژێرەدەست و بە بندەستی راهاتوووی شایانی رەخنە لێگیران بوو.

بەڵام ئەم ئاراستەیە لە شیعری حاجی قادردا لە کتوپڕ و بە بێ هۆی مێژوویی و کولتووری نەهاتە ئاراوە. لێکترازانی یەکجارەکیی شیرازەی دەسەڵاتی میرنشینیی کوردی و دەستپێکردنی رەوتی مۆدێرنیزاسیۆن و پیشەسازیی رۆژاوایی و دواکەوتووییی کولتووریی گەلی کورد راچەنینێکی هزرییان لە حاجی-دا بەدی هێنا و وایان لێ کرد شیعری خۆی بکاتە بانگەوازی هەست و هەڵوێستە نیشتمانپەروەرانەکەی. شیعری حاجی رەوتێکی گۆڕانکاریی قاڵبی و ماناییی سێ قۆناغەی بڕی تا دواجار شۆڕشگێڕی و نیشتمانپەروەری ببێتە ناوەڕۆکی سەرەکیی زۆربەی شیعرەکانی. بەم جۆرە حاجی رێگای خۆی لە زۆربەی شاعیرانی تری کلاسیکنووسی قوتابخانەی بابان جیا کردەوە. ئەم رەوتە لە شیعری حاجی قادردا لە نووسینی شیعری دڵداری لە قاڵبی غەزەلدا دەستپێدەکات و لە رێگای هۆنینەوە شیعری مەیلەو نیشتمانپەروەرانە لە قاڵبی قەسیدەدا بەردەوام دەبێت و بە گونجاندنی هزری شٶڕشگێڕانە و رەخنەگرانە لە قاڵبی مەسنەوی یان جووت سەروادا کۆتایی پێ دێت.خاڵی شایانی سەرنج لە رەوتی چەندان ساڵەی ئەم گۆڕانکارییانەدا ئەوەیە کە ئەم هەوراز و نشێوانە لە قاڵب و قسە یان فۆرم و فیکری حاجیدا تاووتەئسیری ئەو گۆڕانە گەورەیەی ژیانی ئەوی پێوە دیارە کە تێیدا کوردستانی بە جێ هێشت و ژیانی دوورودرێژی غوربەتی هەڵبژارد. لەم وتارەدا هەوڵ دەدرێت لە رێگای پشت بەستن بە دەقی شیعرەکانی حاجی و لە سەر دەستی میتۆدی لێکدانەوەی ناوەڕۆک (content analysis) و تەتەڵەکردنی بنەباس یان مۆتیفە (motif explanation) شیعرییەکان باس لەم سێ قۆناغە و نیسبەتی نیوان قاڵب و ناوەڕۆکیان بکرێت.

قۆناغی یەکەم: غەزەل

دیوانی حاجی بیست غەزەلی تێدایە و زۆربەی ئەو غەزەلانە لە باری زمان، داڕشتن، مۆتیف، وناوەڕۆکەوە لاسایی کردنەوەی ئەزموونی شیعری کلاسیکی پێش خۆیانن، بە کوردی و فارسییەوە، و چ تازەگەری و تازەکارییەکی ئەوتۆیان تێدا نابینرێت. وێدەچێت بەشێکیبەرچاوی ئەو غەزەلانە ئەزموونی سەردەمی گەنجی و ژیانی بەر لە غوربەتی حاجی بن. ئەو بەشە کەمەی تر (دەوروبەری شەش غەزەل)، کە پاشتر بە نموونە باسیان دەکەین، چەند غەزەلێکن کە تەجرەبەی ژیانی غوربەت و پوختەییی شاعیرانەیان پێوە دیارە، و پێدەچێت ئەزموونی ئەو ساڵانە بن کە حاجی ماوەیەک بووە کوردوستانی جێ هێشتووە و لە غوربەت گیرساوەتەوە و لە حاڵەتی لاوی و خاوی هاتووەتە دەرێ و زمان و هزری گەیشتوونە.

با سەرەتا لە گۆشەنیگای لێکدانەوەی موتیفی شیعرییەوە چاو لە غەزەلەکانی نووسراو لە کوردوستان و سەردەمی گەنجیی دیوانی حاجی بکەین. ئەگەر وشەی “کورد”، وەک هێمایەک بۆ لایەنی نیشتمانپەروەرانە  بە هەموو لقەکانییەوە، واتە “کوردستان، کوردانە، کوردی، ئەکراد، کرمانج، کرمانجی”، وەک موتیفی سەرەکیی شیعری حاجی وەربگرین، دەبینین ئەم موتیفە لە سەرلەبەری غەزەلەکانی سەروبەندی ژیانی کوردوستانی حاجیدا تەنیا یەک جار بە کار دەبرێت؛ئەویش لەم بەیتە شیعرییەی غەزەلی “تا بڵیی فەرقی هەیە”:

لە نوقووشی غەزەلم چین و خەتا داماون

کێ دەڵێ ئەمتیعەیی کوردە کەڵاش و کەپەنک

دیوانی حاجی، ڵ ٧٧

خاڵی سەرنجڕاکێش لێرەدا ئەوەیە کە وشەی “کورد” لەم غەزەلەدا هەڵگری چ بار و بوارێکی نیشتمانپەروەرانە نییە و پتر ئاماژە بۆ داب و دەستوور و کولتووری کوردە تا لایەنی سیاسی و شۆڕشگێڕانە. ئەم خاڵە بە تایبەتی پتر روون دەبێتەوە ئەگەر خوێنەر سەرنج بداتە دێڕە شیعرەکانی پێش و پاش ئەم بەیتە، و مانای وشەی “کورد” لە زەمینە ئەم سێ بەیتە و سەرتاپای غەزەلەکەدا لێکبداتەوە:

ئەی مەهی چاردە سەیری مەهی دوو هەفتە بکە

وەک منی دابنێ چاوی من و تۆ ناگەنە یەک

لە نوقووشی غەزەلم چین و خەتا داماون

کێ دەڵێ ئەمتیعەیی کوردە کەڵاش و کەپەنک

 

بۆ تەماشای بەلەک و زەندی سپی و چاوی بەڵەک

نیشتووە لەم دەرە عاشق وەک حاجی لەک لەک

دیوانی حاجی، ڵ ٧٦-٧٧

خاڵی دووهەم لە سەر ئەو غەزەلانەی کە مۆرکی سەردەمی گەنجی و ژیانی کوردستانی حاجیان پێوە دیارە تەقلیدی بوونی زمان و ناوەڕۆکیانە، بە تایبەتی لاسایی کردنەوە و کەوتنە ژێر تاووتەئسیری پێشەنگی قوتابخانەی بابان، واتە نالی. ئەم قسەیە پتر و وردتر وەڕاست دەگەڕێت ئەگەر بزانین کە حاجی لە نێو ئەو ١٤ غەزەلەی کە بە رای من شیعری قۆناغی لاوی و ژیانی فەقێیەتیی نێو کوردستانن نیزیکەی ١٠ جار ئاماژەی راستەوخۆ بە ناو و شیعری نالی دەکات و زۆربەی جار پەسندیان دەکات و پێیاندا هەڵدەڵێت. بۆ نموونە، سەرنج بگرنە ئەم دێڕە شیعرانە لە چەند غەزەلێکیدا:

نالی و خاکی بەبە، حاجی و کۆیە بە مەسەل

عەینهی حافیز و شیرازە، کەلیم و هەمەدان

دیوانی حاجی، ڵ ٩٣

سولەیمانێکە نالی، خاوەنی دیوان و فەرمانە

نییە کەس بێتە مەیدانی مەگەر حاجی خودئاسایە

دیوانی حاجی، ڵ ١٣٢

بە تەزمین فەردەکی نالی دەهێنم تا رەفیقانم

بزانن فەرقمان زۆرە خەزەف قەت وەک گوهەر نابێ

دیوانی حاجی، ڵ ١٧٧

بە کورتی دەکرێت بگوترێت نالی لەو ١٦ غەزەلەی کە بەر لە ژیانی غوربەتی نووسیونی چ داهێنانێکی شایانی سەرنج و تایبەت بە هزر و زمانی خۆی بەدی نەهیناوە و نەک هەر لە فیکر و فەزای نشتمانپەروەرانە بە دوور بووە، بەڵکو زۆر لە ژێر کاریگەرێتیی شاعیرانی پێش خۆیشی بووە. حاجی لە وێستگەی یەکەمی ئەم قۆناغە، واتە قۆناغی شیعر نووسین لە قاڵبی غەزەلدا، پتر درێژەپێدەری رێگا و رێبازی کەڵە شاعیرانی لە چەشنی نالی و کوردی و سالم بووە و لە داهێنانی زمان و جیهانبینیی شاعیرانەدا لەوانی تێنەپەڕاندووە و سنووری ئەوانی نەبەزاندووە.

ئەم قۆناغە وێستگەی دووهەمیشی هەیە و ئەویش ئەو ٦ شیعرەن، هەر لە قاڵبی غەزەلدا، کە وێدەچێت لە ژیانی ئاوارەیی و غوربەتی حاجیدا نووسرا بن. ئەم چەند غەزەلە لە باری زمان و جیهانبینیی شیعرییەوە لەو ١٤ غەزەلەی کە باسمان کردن جیاوازن، بە جۆرێک کە خوێنەرەوە هەست دەکات حاجی لەم غەزەلانەدا هەوڵ دەدات رێگایەک، هەر چەند بچووک و تەنگەبەر، بۆ هەڵوێستی نیشتمانپەروەرانە و هزری شۆڕشگێڕانە خۆش بکات. بە وتەیەکی تر، حاجی لەم ٦ غەزەلەدا خەریکە مەشقی هەڵاتن لە تەغەزولی شاعیرانەی تاکەکەسی و روو هێنانە تێفکرینی نیشتمانپەروەرانەی نەتەوەیی دەکات. بۆ نموونە، لە غەزەلی “جەبەرووتی کە شکا”، ڵ ٦٤-٦٥، لە لایەکەوە زمان و هزری حاجی لەو حاڵەتە لاسایی کردنەوەیە رووتەی غەزەلەکانی سەردەمی ژیانی کوردوستانی دەرباز بووە، و لە لایەکی تریشەوە ئاماژە شیعرییەکان زێتر روویان لە مرۆڤە، وەک کەسێکی غەریب لەم جیهانەدا، نەک مەعشووقێکی رۆمانسیی شیعری تەغەزولیی تەقلیدی. بە وتەیەکی تر، لەم غەزەلانەدا لایەنی فەلسەفی و هزری بە سەر لایەنی رۆمانسی و عیشقیدا زاڵە، و وێدەچێت حاجی لەم شیعرانەدا تەجرەبەی عێشقی شەخسیی جێ دەهێڵێت و بەرەو ئەزموونی عەقڵی جەمعی دەڕوات:

جەبەرووتی کە شکا دڵ لە حوزووری مەلەکووت

هاتە ئەم عالەمی ناسووتە غەریبێکی نەسووت

 

ناحەقە شەکوە لە بێ عەهدی و بێ پەروایی

کەی وەفایێکی ئەدا کردووە؟ سەد دەفعە زمووت

.

.

.

.

.

.

 

هەرچی لەو لاوە نەیێ من لەوێ نایناسمەوە

ئەوی ناسیوتە مەئموورە بە ئەمری جەبەرووت

 

نانی خۆی تاکوو بە تەندووری گەرم پێوە نەدا

ناڕوا حاجی ئەگەر چاوی دەرێنن بە بزووت

دیوانی حاجی، ڵ ٦٤-٦٥

 

خاڵی دووهەم ئەوەیە کە مۆتیفی “کورد”، بە هەموو لق و پۆپەکانییەوە، لەم غەزەلانەی قۆناغی ژیانی غەریبایەتیی حاجیدا تەنیا دوو جار، ئەویش لە دوابەیتی غەزەلی “زەمانە”دا، ڵ ١١٨، دووپات دەبێتەوە:

لە کوردان غەیری “حاجی” و “شێخی خانی”

ئەساسی نەزمی کوردی دانەناوە

دیوانی حاجی، ڵ ١١٨

بەڵام مۆتیفی “غوربەت” یان “غەریب” ٤ جار لەم شەش غەزەلەدا دووپات دەبنەوە و هەمووشیان هەڵبەت لە زەمینەیەکی مەیلەو وەتەن خوازی و نیشتمانپەروەرانەدا. بۆ پتر روونکردنەوەی جیاوازیی نێوان ئەو دوو جۆر غەزەلەی دوو قۆناغی جیای ژیانی حاجی، دەکرێت بەراوردێک بکرێت لە نێوان دیدی حاجی بۆ “زوڵف”، کە موتیفێکی باوی غەزەلی شیعری کلاسیکییە، لەو دوو جۆر غەزەلەی گۆریندا: غەزەلی تافی گەنجیی و ژیانی کوردستان و غەزەلی سەردەمی پوختەیی و ئەزموونی غەریبایەتی. لە غەزەلی “بەستەیی زوڵفی نیگارێکم”دا، ڵ ٤٩-٥٠، کە غەزەلی سەردەمی ژیانی کوردوستانی حاجییە (لە بەیتی چوارەمدا، حاجی باسی فەقێ بوونی خۆی دەکات )، و لەم دێڕەدا:

بەستەیی زوڵفی نیگارێکم رەسەن بازی دەکا

سەففی موژگانی لە تابووری سوپای غازی دەکا

دیوانی حاجی، ڵ ٤٩

لەم بەیتە شیعرەدا “زوڵف” بە شێوەیەکی زۆر ئاسایی وەسف دەکرێت. لە لایەکەوە، هیچ تایبەتمەندییەکی جوانی ناسانە بە زوڵف نادرێت و زوڵف تەنیا پاژێکە لە جەستەی یارێک کە خەریکی رەسەنبازییە؛ لە لایەکی ترەوە، ئەوەی دەبێتە ناوەندی سەرنجی ئەم دێڕە نەک زوڵفی یار، بەڵکو خودی یارە و تایبەتمەندیی بوێری (رەسەنبازی) و دلێرییەکەی (هاوشێوە بوونی سەففی موژگانی لە تابووری سوپای غازی). پوختەی قسە ئەوەیە “زوڵف” لەم غەزەلەدا دەورێکی جوانی ناسانەی ئەوتۆ ناگێڕێت، و حاجی نەیتوانیوە فۆرم و واتا و کارکردێکی نوێ، لانیکەم لە بازنەی شیعری کلاسیکیدا، بەم مۆتیفە ببەخشێت.

بەڵام لە غەزەلی “بە قسەی بێ سەروپا تاڵی مەکە”، ڵ ٦٢-٦٣، کە غەزەلی سەردەمی پوختەیی و گەیشتووییی هزر و زمانی حاجییە لە هەندەران (لە دوادێڕدا حاجی باسی نەچوونەوەی بۆ وڵات و باس نەکردن لە غوربەتی خۆی دەکات)،موتیفی “زوڵف” بەم شێوەیە بە کار دێت:

زوڵفی سەد دەفعە گوتی: خانە خەراب رووی مەدەرێ!

حەیفە بەربادی مەکە شانی من و شەوکەتی خۆت

دیوانی حاجی، ڵ ٦٣

لەم بەیتەدا کۆمەڵێک جوانکاریی دەربڕینی زۆر ورد و شاعیرانە لە سەر “زوڵف” کراوە کە سەلمێنەری ئەوەن حاجی لەم قۆناغەی شاعیریی خۆیدا بە دیدێکی جوانی ناسانەوە لەم موتیفە باوەی شیعری کلاسیکی روانیوە و بە کاری هانیوە. یەکەم، لەم بەیتەدا، “زوڵف” کەسایەتیی پێ دەدرێت (جوانکاریی تشخیص یان personification) ودەبێتە ناوەندی سەرنجی دەق. دووهەم، “زوڵف” نەک هەر خاوەنی کەسایەتییە، بەڵکو دێتە دەنگ و رەخنەگرانە دەدوێت و لەم رێگەیەوە ناسنامەی سەربەخۆ و تایبەتی خۆی دەسەلمێنێت. سێهەم، حاجی زۆر زمانبازانە توانیویەتی دەستەواژەی “شان و شەوکەت”، بە شێوەی لەف و نەشر، بە سەر “زوڵف” و دەنگە شیعرییەکەدا ببەشێتەوە (شان هەم بە واتای رێز و حورمەت، هەمیش ئەو شوێنەی زوڵف بە سەریدا بڵاو دەبێتەوە).

هەر چۆنێک بێت، ئەوەی لێرەدا خاڵی ناوەندیی باسوخواسی ئەم وتارەیە ئەوەیە کە حاجی لە قۆناغی نووسینی شیعر لە قاڵبی غەزەلدا، بە هەر دوو جۆری ئاماژە پێکراو، هزرێکی نیشتمانپەروارانە و هەستێکی شۆڕشگێڕانەی ئەوتۆی نەبووە کە بخوازێت لەو رێگەیەوە جیهانی شیعریی خۆی لە جیهانی شیعریی شاعیرانی پێش خۆی جوداواز بکات و شەقلێکی تایبەتی فیکری و فۆرمی بە بەرهەمی خۆی بدات. بەڵام، وەک پێشتر سووکە ئاماژەیەکم پێدا، ویدەچێت لە هەندێک شوێنی ئەو ٦ غەزەلەی کە لە دیاری غوربەت نووسیونی سووکە لەنگەرێک لە سەر هەستی وەتەن خوازی و غوربەت نشینی دەگرێت و وردە وردە رێگە بۆ جیهانێکی نوێی هەست و هزری شاعیرانەی خۆی خۆش دەکات. بۆ نموونە، هەر لە دوادیڕی ئەم غەزەلەی بەرباسی سەرەوەماندا دەنگی شیعری روو لە حاجی دەکات و پێی دەڵێت:

بۆچی یارانی وەتەن دڵ دەشکێنی “حاجی”؟

زاهیرەن ناچیەوە تۆ باسی مەکە غوربەتی خۆت

دیوانی حاجی، ڵ ٦٣

لەم دێڕە شیعرەدا، “یارانی وەتەن” و “غوربەت” دوو نیشانەی گرینگی وەرسووڕانی هزری و زمانیی حاجین لە هەمبەر روانین و راڤەی بۆ “یار” و “غوربەت؛ واتە لێرەدا، بە پێچەوانەی ئەو غەزەلانەی کە لە نێو وڵاتدا نووسینی، یار چیتر بۆ حاجی بریتی نییە لە دڵدار، مەعشووق، یان خۆشەویست، بە تایبەت لە رەگەزە مێیەکەی، بەڵکو پتر ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە عیشقی نیشتمانیان لە دڵدایە و پاڵپشتی کێشە نەتەوەییەکانن. بە هەمان پێودانگ، غوربەت لەم شیعرەدا بریتی نییە لە دووریی حاجی لە شوێنی ژیانی دڵداری جیهانی تەغەزول ئاسای، بەڵکو نەگەڕانەوەی بۆ نیشتمان بە ئەنقەست و بە پێی ویست و خواستێکی ناچاری و ناگوزیری.

ئەگەرچی ئەم داگەڕانە رێژەییەی حاجی بۆ لای وەتەنگەرایی و نیشتمانخوازی هەر لە قاڵبی غەزەلدا بووە، بەڵام بە هۆی تایبەتمەندیی غەزەلی کلاسیک کە دەرەتانێکی ئەوتۆ بە هزر و تێفکرین و باسی دەرەوەی عیشق و دڵداری نادات نەیتوانیوە لەوە زیاتر غەزەل بکاتە ئەو بەستێنەی کە ناوەڕۆکی هزری نیشتمانپەروەرانە و شۆڕشگێرانەی تێدا بخاتەگەڕ. حاجی بۆ وەدی هێنانی ئەم مەبەستە رووی کردووەتە قاڵبی قەسیدە.

 قۆناغی دووهەم: قەسیدە

سەرلەبەری دیوانی حاجی قادر شەش قەسیدەی تێدایە، و وێدەچێت حاجی لەم شەش قەسیدەیەدا رێگای خۆی بە یەکجاری لە قاڵبی غەزەلی تەقلیدی و ئەو ناوەڕۆکەی کە لە گەڵ ئەم قاڵبەدادەگونجێت، واتە تەغەزول و باسوخواسی دڵداری و خەون و خولیای ئاشقانەی تاکەکەسی، جیا کردبێتەوە و ئاراستەیەکی نوێی گرتبێتە بەر، کە بریتییە لە وەسفی وەتەن و خۆشەویستی بۆ خاک و رزگاریی وڵات، وبە گشتی نیشتمانپەروەری.

بە رای من، واز هێنان لە غەزەل و هەڵبژاردنی قەسیدە لە رەوتی گۆڕانکاریی قاڵب و ناوەڕۆکی شیعری حاجی-دا ئاکامیواز هێنان لە لاسایی کردنەوەی هزر و پێکهاتەی شیعریی شاعیرانی قوتابخانەی بابانە، بە تایبەتی نالی.دەکرێت قۆناغی نووسینی قەسیدە لە شیعری حاجیدا ناو بنێین”قۆناغی گواستنەوە بەرەو گوتاری نیشتمانپەروەریی و شۆڕشگێڕیی”.ئەگەر لە روانگەی موتیفی شیعرییەوە لەم باسەمان بڕوانین، دەبینین ژمارەی دووپات بوونەوەی موتیفی “کورد”، بە هەموو لقەکانییەوە و بە مانای نیشتمانپەروەرانەی ئەم وشەیەوە، لەم شەش قەسیدەیەدا ٢٣ جارە و ئەمە سەلمێنەری ئەو خاڵەیە کە ئەم گوتارە تا چەندە قووڵ و پتەو لە هزر و پێکهاتە و زمانی شیعریی حاجیدا رەگی داکوتاوە.

هەڵبەت پێویستە ئەم خاڵە مێژووییە وە بیر خوێنەرەوە بهێنینەوەکە لەنیوەی دووهەمی سەدەی نۆزەدەهەم و  لە نێو گەڕیانی شیعریی ئەوکاتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و لە نێو شیعری کلاسیکیی کوردیدا بە تایبەتی گوتاری نیشتمانپەروەری و شۆڕشگێڕیی نەتەوەیی گوتارێکی تازەبابەت و شەقڵ نەشکاو بوو و هەر بۆیە حاجی نەیدەتوانی ئەم گوتارە نوێیە لە نێو قاڵبی تەقلیدیی غەزەلی کلاسیکدا جێ بکاتەوە. کە واتە هەڵبژاردنی قاڵبی قەسیدە لە لایەن حاجییەوە، بە رای من، هەڵبژاردنێکی ناچارەکییە، چ وەک قاڵبی شیعری کلاسیکی، چ وەک پێداویستیی ناوەڕۆک و بابەت.

ئەم قۆناغە پاش مانەوەی چەند ساڵی حاجی لە ژیانی غوربەتی ئیستامبۆڵ-دا دەست پێدەکات و دەتوانین بڵێێن هەر شەش قەسیدەی حاجی بەرهەمی ژیانی تاراوگەیی و غەریبیی ئەون. بۆ نموونە، لە قەسیدەی “گوتم بە بەختی خەواڵوو”دا، ڵ ٣٨-٤٧، حاجی هەر چەندە تا رادەیەکی کەموزۆر بەرهەست هێشتا هەر بە زمانی تەقلیدیی شیعری کلاسیکی نەوەیەکی پێش خۆی وەسفی وەتەن و وێنای دیمەنەکانی نیشتمان دەکات، بەڵام راستەوخۆ پەسندی زمانی کوردی دەکات و لە هەمان کاتیشدا بە دیدێکی رەخنەگرانەوە سەیری پەیوەندیی نێوان زمانی کوردی و کورد، وەک گەلی خودانی ئەو زمانە، دەکات. خاڵی گرینگتر ئەوەیە کە حاجی شان و شەوکەتی زمانی کوردی لە گەڵ زمانی فارسیدا بەراورد دەکات و رەخنە لەو کەسانە دەگرێت کە زمانی کوردی لە بنجوبناوانەوە بە کەمتر لە زمانی فارسی دەزانن و تانەکە لە سەر خاوەنی زمانەکە، کە کورد بێت، هەڵدەگرن. حاجی لەم قەسیدەیەدا سەرەتای گوتاری رەخنەگرانەی خۆی لە هەمبەر میللەتەکەیدا دەخاتە گەڕ، و ئەم حاڵەتە لە زۆربەی قەسیدەکاندا بەرهەست و بەرچاوە:

شەبیهی جۆڵە کە رازی نەبێ بە سەردڕی خۆی

مەڵێن فەساحەتی کوردی بە فارسی ناگات

بەلاغەتێکی هەیە هیچ زوبانێ نایگاتێ

لە بێ تەعەسسوبی کوردانە بێ رەواج و بەها

دیوانی حاجی، ڵ ٤٦

لە قەسیدەی “خاکی جەزیر و بۆتان”، ڵ ٩٣-١٠٠ گوتاری رەخنەگرانەی حاجی لە هەمبەر کورد لە حاڵەتی مەترسی لە سەر زمانی کوردی هەڵدەکشێت بۆ حاڵەتی هەڕەشە لە سەر خاکی کوردوستان و دەسەڵاتی میری کوردی، و لە رەهەندی کولتوورییەوە بەرەو رەهەندێکی سیاسیدەڕوات:

خاکی جەزیر و بۆتان، یەعنی وڵاتی کوردان

سەد حەیف و سەد مخابن دەیکەن بە ئەرمنستان

وا رێگەتان دەبەسرێ عێلاتی جاف و بڵباس

گەر مردوون لە گەرمێن مەمنووعە بچنە کوێستان

.

.

.

.

کوا والیی سەنەندوج، بەگزادەیی رەواندوز

کوا حاکمانی بابان، میری جزیر و بۆتان؟!

.

.

.

.

 

“حاجی” کەسێکە بێکەس بۆ ئێوە قوڕ دەپێوێ

گوێی لێ گرن زەریفە، ناگرن بەڵا لە خۆتان

 

دیوانی حاجی، ڵ ٩٣-١٠٠

هەر لەم قەسیدەیەدا سەرەداوێک لە گوتاری دژە کۆنەپەرەستیی ئاینی و دینداریی خەڵک هەڵخەڵەتێنانەی تاقمێکی ئەوکاتی کۆمەڵی کوردەوارییی لە چەشنی شێخ لە ناوەرۆکی شیعری حاجی-دا دەردەکەوێت:

پاڕانەوە و تەوەککول لەم عەسرە پارە ناکا

تیرە دوعای جەوشەن، پەیکانە حیرزی مەیدان

.

.

هەر شێخێ کەوتە شوێنی یەک دوو کەسی رەش و رووت

خەڵکی بە موور دەزانێ، خۆی حەزرەتی سولەیمان

 

دیوانی حاجی، ڵ ٩٧

هەر لەم قەسیدەیەدا حاجی باس لە کۆمەڵێک وڵات و ناوچەی جیا جیای جیهان و بە تایبەتی ئەورووپا دەکات، کە بوونەتە دەوڵەت و قەوارەی سیاسیی سەربەخۆیان پێک هێناوە، و دواتر ئاماژە بەوە دەکات کە هۆکارەکانی ئەو سەربەخۆییە چین:

 

بنواڕە سەعی و غیرەت ئێستا لە دەوڵەتی رۆم

خۆیان خەزێنەدارن، خۆیان تەبیب و سوڵتان

 

هەر دوێنێ ئەهلی “سوودان” هەستانە پێ وەکوو شێر

ئێستێکە موستەقیللن مەحسوودی کوللی ئەدیان

 

“بولغار” و “سیرب” و “یۆنان”، هەم “ئەرمەن” و “‌قەرەتاغ”

هەر پێنجیان بە تەعداد نابن بە قەددی بابان

 

هەر ئێکە موستەقیللن، کوللێکی دەوڵەتێکن

ساحێبی جەیش و رایەت، ئەرکانی حەرب و مەیدان

 

هەم حەقییانە ئەرمەن، غیرەت کەشی یەکترن

وەک ئێمە نین لە گەڵ یەک دەعوا بکەن بە شیران

 

بۆ فەننی حەرب و سەنعەت، بۆ زەبت و رەبتی  میللەت

دەینێرنە ئورووپا گەورە و بچووکی خۆیان

دیوانی حاجی، ڵ ٩٩

پوختەی باسی ئەم بەشە ئەوەیە کە حاجی ناوەڕۆکی لەم چەشنەی، کە بە تەواوەتی لە ناوەڕۆکی غەزەلەکانی جیاوازە، لە قالبی قەسیدەدا گونجاندووە و ئەمەش پاژێکە لە رەوتی ئەو گۆڕانکارییەی کە لە زمان و پێکهاتە و جیهانبینی و هزری شیعری حاجیدا  هاتووەتە ئاراوە. کە واتە، حاجی دەستبەرداری قاڵبی غەزەل بووە، لە بەر ئەوەی دەستبەرداری تەغەزول و تێڕوانینی عیشقی ئاسمانی و رۆمانسی بووە و رووی کردووەتە خوێندنەوەی واقیعەکانی کۆمەڵگا و نەتەوەکەی، و هەر بۆیە لە قۆناغی دووهەمی گۆڕانکاریی قاڵب و ناوەڕۆکی شیعرەکانیدا لە دەلاقەی قەسیدەوە پەیامی شاعیرانەی خۆی بە گوێی بەردەنگانی دەگەیەنێت. کە واتە، قەسیدەکانی حاجی لە سەروبەندی ژیانی تاراوگەنشینی و غەریبایەتیی ئەستەمبۆڵ-دا نووسراون و یەکەم وێستگەی فۆرمی و فیکری بوونە لە وەرسووڕانی جیهانیبینیی حاجی لە “تەغەزولەوە”بەرەو “تەفەکور”، لە ئیمان بە عیشقی تەقلیدی و دڵداریی رۆمانسیانە بەرەو باوەڕی نیشتمانپەرەستی و وەتەنخوازی.حاجی لە هەمان کاتدا رەخنە لە میللەتی خۆی و بارودۆخی بەردەست دەگرێت و شان بە شانی ئەوەش هان دانیان بۆ دەرباز کردنی خۆیان لەو دۆخە و هەوڵ دان و هیممەت کردن بۆ دروست کردنی کیانێکی نەتەوەیی بە گشتی و دەوڵەتێکی کوردی بە تایبەت. بۆ ئەم مەبەستە دوا قاڵبی شیعری کە تێیدا حاجی هزری نیشتمانپەروەری و باوەڕی شۆڕشگێڕیی خۆی دەگەیەنێتە چڵەپۆپە قاڵبی مەسنەوی یان هەمان جووت سەروایە.

قۆناغی سێهەم: مەسنەوی (جووت سەروا)

لە شیعری کلاسیکیدا تایبەتمەندیی قاڵبی جووت سەروا لەوە دایە، کە بۆی هەیە هزر و پەیامی شاعیر بە پشوودرێژی (قاڵبی جووت سەروا وەک غەزەل و قەسیدە نییە کە ژمارەی بەیتەکان دیاریکراو بێت) و بێ دڵەراوکەی دۆزینەوەی سەروا (بە پێچەوانەی غەزەل و قەسیدە، لە جووت سەروادا هەر بەیتەو سەروای خۆی هەیە) لە خۆیدا بگونجێنێت. حاجی لە دوا قۆناغی رەوتی گۆڕانکاریی جیهانی شیعرەکانیدا قاڵبی جووت سەروای بە کار هێناوە و بە دڵنیاییەوە دەکرێت بگوترێت هەموو جووت سەرواکانی دیوانەکەی بەرهەمی ژیانی تاراوگەنشینی و دواساڵانی ژیانی ئەون. ئەگەر بخوازین بۆ سەلماندنی ئەم قسەیە پشت بە شیعری خودی حاجی ببەستین، دەکرێت ئاماژە بۆ بەیتێک لە جووت سەروای “ئودەبا چاکە”، (ڵ ١٨٨-)١٩٦ بکەین، کە تێیدا باسی “بورجی ئیفل”ی پاریس کراوە:

دەخیل شێخ و مێخ مەبن ئەبەدا

هیچ کەسێ رزقی هیچ کەسێ نادا

 

ئەی خەریکی رمووز و ناز و نیاز

ئەورووپا فەننی گەیوەتە ئیعجاز

 

قوللەیی “ئیفل”ی لە ئەفلاکە

عەکسی ئەو گەردشی لە ژێر خاکە

دیوانی حاجی، ڵ ١٨٩

وەک زۆربەی تۆژەران باسیان کردووە حاجی دەبێت ساڵی ١٨٩٧ کۆچی دوایی کردبێت؛ سازکردنی بورجی بەناوبانگی ئیفل-یش چەند ساڵێکی خایاند و ساڵی ١٨٨٩ کۆتایی پێ هات. کە واتە، ئەم بورجە دەبێت ٨ ساڵ پێش مردنی حاجی دروست کرابێت، و ئەمە نیشاندەری ئەوەیە کە حاجی لە دواساڵانی ژیانی و لە سەردەمانی تاراوگەنشینیدا باسی ئەم بورجە لە جووت سەروای “ئودەبا چاکە”دا کردووە.

 جووت سەرواکانی حاجی دەستپێکی بزوتنەوەی شیعری شۆڕشگێڕانەی کوردین: شۆڕشی دژی دوژمنانی گەل، شۆڕشی دژی کۆنەپەرەستیی ئاینی، شۆڕشی زەق کردنەوەی دروشمی نەتەوەیی و سیاسی، شۆڕشی هزری رەخنەگرانە بە نیسبەت کۆمەڵگای کوردی. حاجی شۆڕش بە هەموو ئەو مانایانەی گۆرین دەکاتە ناوەڕۆکی سەرەکیی شیعرەکانی دواساڵانی تەمەنی خۆی و بۆ ئەم مەبەستەش قاڵبی جووت سەروا هەڵدەبژێرێت. ئەم شیعرانە شیعری وریاکردنەوەن، و وریاکردنەوەش پێویستی بە قاڵبێکی سووک و سانا و خۆبەدەستەوەدەر و ئاشکراکەر و لەهەرادەر هەیە، واتە قاڵبێکی لە چەشنی جووت سەروا.

ئەو تایبەتمەندییەی کە شێوازی تێڕوانین و بیرۆکەکانی حاجی لە جووت سەرواکانیدا لە چاو قەسیدەکانی جیا دەکاتەوە تۆختر کردنی رەخنە و تانەکانێتی لە گەلی خۆی، و ئەم جار نەک بە پارێزەوە، بەڵکو راستەخۆ و بێ سڵەمینەوە و بە زمانێکی زبر و تیژ رمی رەخنەی بە زگی گوتارە باو و بەبرەوەکانی سەردەمی خۆیدا دەکات و هەڵیاندەوەشینێتەوە. بۆ نموونە، لە هەمان جووت سەروای “ئودەبا چاکە”دا، ڵ ١٨٨-١٩٦ حاجی، بە پێچەوانەی قەناعەتی باوی سەردەمی خۆی، پێی وا نییە کورد بە ئیدارک بن، یان قەومێکی شێر سیفەت بن (ئەو دەڵێ “قەومی تۆ هەموو مارن”):

کێ دەڵێ کوردەکان بە ئیدراکن

بەسە ئەم نەقسە گوێ لە من ناکەن

 

لە قسەی ساغی من خەلەل دەگرن

واهیمەی شێخەکان لە دڵ دەگرن

.

.

عیشقبازی و هەوایی دەروێشی

میللەتی خستە فەقر و بێ ئیشی

.

.

ئەو کەسەی دەوڵەمدندێکی چاکە

بەندەیی رۆمیانی ناپاکە

.

.

لێی گەڕێ قەومی تۆ هەموو مارن

دز و حیز و پیاوکوژ و هارن

.

.

بە قسەی چاکە دەستیان دەگرم

تەرکی ناکەم بە لۆمە تا دەمرم

 

دیوانی حاجی، ڵ ١٨٨-١٩٦

حاجی لە سۆنگەی ئەوەی ژیانی ئەستەمبۆڵ دید و تێڕوانینێکی نوێی پێ بەخشیوە تەنانەت کەلامی دینیی باو بە شێوەیەکی تایبەت بە خۆی راڤە دەکات و دژی ئەو باوەڕانە رادەوەستێتەوە کە پیرۆز و جێگیر کراون و لە هەمان کاتدا دژی بەرژەوەندییەکانی مرۆڤ و پێشکەوتنی کۆمەڵن بە کار هاتوون. نموونەی خوارەوە بەڵگەی ئەم بۆچوونەیە:

بۆچی فەرموویەتی نەبیی ئەمین:

“اطلبوا علمکم ولو بالصین”

 

نێر و مێ لەم حەدیسە فەرقی نییە

گەر مەلا نەهیی فەرموو دینی نییە

دیوانی حاجی، ڵ ١٨٩-١٩٠

لەم جووت سەروایەدا حاجی نەک هەر رەخنەگری توندوتیژی هەندێک بنەما تیۆریکەکانی دیانەتی تەقلیدیی سەردەمی خۆیەتی، لە چەشنی تەفسیری زۆرینەی مەلاکانی ئەو سەردەم، و تەنانەت سەردەمی ئێمەش، بۆ ئەو حەدیسەی گۆرین، بەڵکو دژ بە زۆربەی هەرە زۆری ئەو پراکتیک و کردە دینی و بە ناو دینییانە رادەوەستێتەوە کە، بە باوەڕی ئەو، سەرچاوەی سستی و نوشوستیی کۆمەڵگان، وەک لەم نموونانەی خوارەوەدا بە راشکاوی ئەم پەیامە رادەگەیەنرێت:

خانەقا و شێخ و تەکیەکان یەکسەر

پێم بڵێن نەفعیان چییە ئاخەر

 

غەیری تەعلیمی تەنبەڵی کردن

جەمعی ئەملاک و خەزنە کۆ کردن

 

دەفعەیەک ئیمتیحانیان ناکەن

تێبگەن زەهرەیا نە تریاکن

دیوانی حاجی، ڵ ١٨٨

ئەگەر لە گۆشەنیگای دووپات بوونەوەی موتیفی “کورد”،  بە هەموو لقەکانییەوە، لە جووت سەرواکانی شیعری حاجی بڕوانین، دەبینن ئەم موتیفە ٤٥ جار لەم جووت سەروایانەدا، کە ژمارەیان دەگاتە ١٨ جووت سەروا، بە کار هاتووە و بێگومان هەمووشیان لە پاش زەمینەیەکی نیشتمانپەروەرانە و نەتەوەخوازانەدا کەڵکیان لێ وەرگیراوە. ئەم ژمارە زۆرەی موتیفی کورد، کە دوو هێندەی هەمان موتیفە لە قەسیدەکانیدا، ئەوە دەسەلمێنێت کە ناوەڕۆکی نیشتمانخوازی و شۆڕشگێڕانە لە شیعری حاجیدا گەیشتووەتە ئەوپەڕی خۆی. کە واتە، حاجی بۆ گەیاندنی پەیامی خۆی بە راشکاوانەترین شێوە و دروشماویترین حاڵەت رووی کردووەتە قاڵبی جووت سەروا.

لە لایەکی ترەوە حاجی لە جووت سەرواکانیدا لە ژێر رکێفی کاریگەرێتیی شاعیرانی پێشەنگی قوتابخانەی بابان رزگاری هاتووە و ، بە پێچەوانەی غەزەلەکانی، ئاماژەی زۆر و زەق بە ناوەکانیان ناکات. بۆ نموونە، لە هەموو جووت سەرواکانیدا تەنیا چەند جارێکی کەم ناوی نالی دەهێنێت، ئەویش ئەو کاتەی کە لە پەنا ناوی شاعیرانی تر باسی نالی-ش وەک یەک لە شاعیرانی کورد دەکات، وک لە شیعری “شەهسەواری بەلاغەتی کوردان”، ڵ ٢١٧-٢٢٦:

شەهسەواری بەلاغەتی کوردان

یەککەتازی فەساحەتی “بابان”

 

مستەفا تەخەللوسی “کوردی”

غەزەلی کردە بەربوتی کوردی

 

ناوی “ساحێبقران”ی خاسی ئەوە

چونکە لەم عەرسە ئەسپی ئەو بەدەوە

 

ئەو کە نۆشی شەرابەکی تاڵی

“نالی” لەو عەسرەدا بووە تاڵی

 

“نالی” ئوستادەکی گەلێ چا بوو

خزری ئابی حەیاتی مەعنا بوو

دیوانی حاجی، ڵ ٢١٧

وێدەچێت لێرەشدا حاجی پتر مەبەستی پاراستنی لایەنی نەتەوەیی و نیشتمانیی مەسەلەکە بووبێت، و لە رێگای ریز کردنی ناوی شاعیرانی کورد خواستوویەتی میللەتەکەی میراتی ئەدەب و زمانی خۆی لە بیر نەکات و بیپاریزێت، وەک چۆن لە جووت سەروای “لە مەیدانی بەهارا”دا، (ڵ ٢٤٧-٢٥٢) دەڵێت:

وەکو بیستوومە ئەی یاری نکوپەی

لە تەئریخی جەم و ئەسکەندەر و کەی

 

بە شیر و خامە دەوڵەت پایەدارە

ئەمن خامەم هەیە، شیر نادیارە

دیوانی حاجی، ڵ ٢٥١

دوایین خاڵی شایانی باسکردن دەربارەی جووت سەرواکانی حاجی ئەوەیە کە حاجی نەک هەررەخنە لە گوتاری دینداریی تەقلیدی دەگرێت، کە وەک پێشتر ئاماژەمان پێ کرد بە باوەڕی ئەو رەگوڕیشەی هەموو دواکەوتنەکانی کۆمەڵگای کوردییە ، بەڵکو گوتاری دینی بە شێوەیەک دەهێنێتە ئاراوە کە شان بە شانی گوتاری نیشتیمانپەروەرانە لە پێناوی وریا کردنەوەی خەڵکی کوردوستاندا بکەوێتە گەڕ. نموونەی دیاری ئەم شێوە هەڵسوکەوتەی حاجی لە گەڵ ئەم دوو گوتارە لە کورتە جووت سەروای “یا ئیلاهی”دا، ڵ ١٩٦، دەبیرێت:

 

یا ئیلاهی بە ئایەتی مونزەل

بە چوار یاری ئەحمەدی مورسەل

 

بێ نەوایانی موڵکی کوردوستان

هەر لە گاوانی تا دەگاتە شوان

 

لە خەوی جەهل و مەستی و غەفڵەت

بە خەبەر بێن بە نەغمەیی رەحمەت

 

پاکی دەرچن لە کاری نابەمەحەل

رۆمی رافڕێنن بۆ دەری ئەسفەل

 

“حاجی”یە شیعرەکانی وەک کاوە

رۆژێ دەبیێن درەفشی هەڵداوە

دیوانی حاجی، ڵ ١٩٦

لەم شیعرەدا دەبینین کۆمەڵێک نیشانەی گوتاری دینداری لە چەشنی “ئایەتی مونزەل”، ئەحمەدی مورسەل”، “نەغمەیی رەحمەت”، و “دەری ئەسفەل” دەست دەخەنە نێو دەستی هەندێک هێمای گوتاری نیشتیمانپەروەریی وەک “موڵکی کوردوستان” و “درەفشی کاوە” بە مەبەستی زەق کردنەوەی پەیامی شۆڕشگێڕانەی حاجی کە “بە خەبەر هاتنی بێ نەوایانە لە خەوی غەفڵەت” و “رافڕاندنی رۆمی” یە لە خاکی کوردوستان.

بە کورتی، دەتوانین بڵێین حاجی قادر تۆخترین و زەقترین هەڵوێستی نیشتمانپەروەرانە و شۆرشگێڕانەی خۆی لە قاڵبی جووت سەروادا گونجاندووە. هۆکاری ئەم زەقبێژییەش لە جووت سەرواکانیدا دەگەرێتەوە بۆ، لە لایەکەوە، تێگەیشتن لە گرینگیی گوتاری نیشتتیمانپەروەرانە بۆ رزگاریی گەلی ژێرەدەستی خۆی ، واتە کورد، و لە لایەکی ترەوە، قووڵ و چڕ بوونەوەی ئەزموونی غەریبایەتیی دواساڵانی تەمەنی و هاوکات تەشەنە سەندنی عیشقی وڵات و ئەڤینی ئەو خەڵکەی لێیان دوور بووە، وەک چۆن لەم چەند دێڕەی جووت سەروای “لە مەیدانی بەهارا”، (ڵ ٢٤٧-٢٥٢)، ئەم خاڵانە دەردەکەون:

 

مەکەن مەنعم هەموو راستە مەقالەم

بە بورهان و حەدیسی فەخری عالەم

 

وەتەن مەحبووبەیەکە حوجرەئارای

نیشانەی دین و ئیمانە تەمەننای

 

لە “ئادەم” بگرە تا دەورانی ئێستا

یەکێکە حاجی لەو خەڵکە هەڵستا

 

کە غەمخواری بکا بۆ میللەتی خۆی

لە بەینی گەورەکان و شێخی بێ پۆی

 

زەمانە تووشی دەرد و غوربەتی کرد

غەمی کۆیێ پەرێشانی هەمووی کرد

دیوانی حاجی، ڵ ٢٥٠

ئەنجام

لەم وتارەدا باس لە سێ قۆناغی رەوتی گۆڕانکاریی قاڵب و ناوەڕۆک لە شیعری حاجی قادری کۆیی-دا کرا.قۆناغییەکەم ئەو قۆناغەیە کە حاجی هێشتا کوردوستانی جێ نەهێشتووە و غەزەل دەکات بە قاڵبی سەرەکیی شیعرەکانی، و هەر بەم پێیەش، ناوەڕۆکی شیعری ئەم قۆناغەی تەغەزول و دڵداری و باسی مەعشووق و زوڵف و قەد و باڵای یارە. لەم قۆناغەدا حاجی پتر لاساییکەرەوەی شیعری شاعیرانی پێشڕەوی قوتابخانەی بابانە و بابەتی کوردایەتی چ پێگە و جێگەیەکی نییە. قۆناغی دووهەم قۆناغی نووسینە لە قاڵبی قەسیدەدا کە تێیدا حاجی وردە وردە روو دەکاتە بابەتی نەتەوەیی و پەسند کردنی خاک و چیا و چۆڵی نیشتمانەکەی. حاجی لەم قۆناغەدا کوردوستانی جێ هێشتووە و قەسیدەکانی حاجی لە ئەزموونی ژیانی غەریبایەتیی ئەستەمبۆڵ-دا نووسراون. لەم قۆناغەدا حاجی تەفەکور و عەقڵی نەتەوەیی جێنشینی تەغەزول و عیشقی تاکەکەسی دەکات و موتیفی کورد بە فراوانی بە کار دەهێنێت. لە  دوا قۆناغدا، واتە قۆناغی سێهەم، حاجی لە قاڵبی جووت سەرواکەڵک وەردەگرێت و زەقترین هەڵویستگەلی سیاسی و نیشتمانپەروەرانەی لە دوو توێی ئەم قاڵبەدا دەگونجێنێت. جووت سەرواکانی حاجی ئاکامی ئەزموونێکی دوورودرێژی ژیانی ئاوارەیی و تاراوگەنشینیی دواساڵانی تەمەنێتی. موتیفی “کورد”  لەم قۆناغەدا زێترین رێژەی بەکارهێنانی هەیە و شیعر لەم قالبەدا زۆر جار رێڕەوی پەیامی راشکاوانە دەگرێت.

 

                                  پاییزی ٢٠١٣، هەولێر

مختصر

يحاول هذا المقال اثبات ان اشعار الشاعر حاجي قادر كويي قطعت ثلاث مراحل مختلفة من حيث الشكل والمضمون، المرحلة الاولى هي المرحلة التي استفاد منها الشاعر من شعر الغزل ويكتب عن العلاقات العاطفية والغزل، وفي المرحلة الثانية يجعل الشاعر من القصيدة شكلا جديدا لشعره ويبني في داخله الروح الوطنية والثورية، اما المرحلة الثالثة والاخيرة وهي مرحلة الشعر المثنوي التي عرف به الشاعر حاجي قادر كويي في الشعر الوطني والنقد الثوري بالنسبة لوطنه وشعبه. من المؤكد كان للمراحل الثلاث تأثيراً كبيراً على التغييرات التي حصلت في طبيعة اشعار الشاعر كويي ومكان تواجده وطبيعة حياة الشاعر، وغدابعد الشاعر عن الوطن والاستقرار في استنطبول سبباً في تغيير فلسفته تجاه الحياة والوطن.

Abstract

This paper shows how Haji QadirKoyi’s poetry has experienced three different stages in case of form and content. In the first stage, Haji has used “Gazal” (sonnet) in which romantic relations are depicted. The second stage is the stage where Haji leaves “Gazal” and uses “Qasida” (long descriptive poem) to express his nationalistic feelings. The last stage, in which Haji explores another form of poetry named “Masnavi”, enhances nationalism as a political ideology and the only way of Kurdistan liberation. The paper shows that how these stages go hand in hand with changes of Haji’s thought and worldview regarding his life and homeland.

سەرچاوەکان:

١- سەردار حەمید میران، کەریم موستەفا شارەزا(١٣٩٠) دیوانی حاجی قادری کۆیی. سنە: بڵاو کردنەوەی کوردوستان.

٢- کەمال غەمبار (٢٠٠٨) بەرەو جیهانی شیعریی چەند شاعیرێک. هەولێر: دەزگای ئاراس.

۳- Culler, Jonathan (2011)Literary Theory: A Very Short Introduction, 2nd ed. Oxford: University Press.

۴- Perrine, Laurence (1993) Literature: Structure, Sound, Sense. New York: Harcourt.

۵- Brooks, Cleanth (2004) “Irony as a Principle of structure”, in Critical Theory since Plato, 3rd ed., H. Adams. Belmont: Wadsworth Publishing Company.

٦- پایندە، حسین (١٣٩٠) گفتمان نقد: مقالاتی در نقد ادبی. تهران: انتشارات نیلوفر.

 

 

انتشار توسط 8 تم

یەک بۆچوون

  1. کاکە سپاس بۆ لێکدانەوەی بەهێزتان. تەمن درێز بن زۆر زۆر بە نرخە بۆچوونەکانتان.

بۆچوون بنووسە

ئیمەیلەکەتان نیشان نادرێت.خانە داواکراوەکان نیشانە کراون. *

*

*

دەتوانی ئەو تاگ و خەسڵەتانە HTML بەکاربێنیت: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>