هەواڵ

گێڕانەوە له‌ نێوان گه‌شه‌کردن و دابڕان‎دا

seyd qadr

گێڕانەوە له‌ نێوان گه‌شه‌کردن و دابڕان‎دا

سه‌یدقادرهیدایه‌تی

(ته‌کامول‌) یه‌کێکە له‌ تیۆرییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی سه‌رده‌می مۆدێرن؛ عه‌قڵ‎باوه‌ڕه‌کانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌ و پۆزێتڤیسته‌کان و به‌ گشتی زۆربه‌ی مۆدێرنیسته‌کان، پێشکه‌وتن و هه‌موو گۆڕان‎کارییه‌کانی کۆمه‌ڵگا به‌ پێی تەكامول و گه‌شه‌کردن شی ده‌که‌نه‌وه‌.‌ به‌ گوێره‌ی تیۆریی ته‌کامول، هه‌موو گۆڕان‎کارییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی و زانستییە‌کان له‌ گه‌شه‌كردن و پێشکه‌وتن‎ دان.

 ته‌کامول‎باوه‌ڕه‌کان پێیانوایه‌ که‌ هه‌موو ڕووداوه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی و سیاسییە‌کان، پێشینه‌ و مێژووی خۆیان هه‌یه‌ و به‌ ورد و درشتەوە،‌‌ هه‌موو ڕووداوه‌کان ئاخێزگەیان له‌ ڕابوردوو دایە.

 به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی که‌‌ تیۆریی ته‌کامول و گووران، تیۆریی زاڵ و زۆرینه‌ بووه‌، که‌مینه‌یه‌ک هه‌بووه‌ که‌ جۆرێکی دیکه‌ی گۆڕان‎کارییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی و زانستییەکان خوێندووەته‌وه‌ و ته‌فسیرێکی دیکه‌ی بۆ گۆڕان‎کاری و ڕووداوه‌کان خستووەته‌ ڕوو. ئه‌مان له‌ به‌رانبه‌ر ته‌کامول‎باوه‌ڕه‌کان‎دا باوه‌ڕیان به‌ دابڕان(= گسست)هه‌یه‌‌.‌ ڕۆمانتیسته‌کان و دوایی نیچه‌ و دواتریش بێنیامین و فۆکۆ، پێیانوایه‌ مرۆڤ بوونه‌وه‌رێکی پێشبینی‎نه‌کراوه‌ و زۆرێک له‌ گۆڕان‎کارییه‌کان، به‌بێ ئه‌وه‌ی ڕه‌گ و ڕیشه‌یان له‌ ڕابوردوودا هه‌بێ، کوتوپڕ و ڕادیکاڵانه‌ و برووسکه‌ئاسا ڕوو ده‌ده‌ن. یانی زۆر ئاساییە‌ که‌ به‌بێ هیچ پێش‎زه‌مینه‌ و نەریتێك، به‌رهه‌مێک بنووسرێ، یان شۆڕشێکی کۆمه‌ڵایه‌تی، یان گۆڕان‎کارییه‌کی‌ گه‌وره‌، ڕوو بدا.

 تیۆریی دابڕان له‌ لایه‌که‌وه‌ کۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتی تاک‎ده‌نگی و زاڵی ته‌کامول‎باوه‌ڕیی هێنا و‌ نیشانی دا ده‌کرێ دیارده‌ و ڕووداوه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و فه‌رهه‌نگییە‌کان، جۆرێکی دیکه‌ش‌ بخوێندرێنه‌وه. له‌ لایه‌کی دیکه‌‌‌شەوه‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌ی پێیوایه‌ گۆڕان‎کارییە‌کانی کۆمه‌ڵگا به‌سه‌ر هێڵێكی ڕاست‎دا تێناپه‌ڕن و هه‌وراز و نشێوی زۆریان له‌پێشه‌‌،‌ نکووڵی له‌ پێشکه‌وتن ناکا.

   میلان‎کۆندرا له‌ کتێبی ‘هونه‌ری ڕۆمان‎’دا، ده‌ڵێ: “ڕوحی ڕۆمان، ڕوحی درێژه‌ پێدان(ته‌داوم)ـه‌‌، هه‌ر به‌رهه‌مێک وڵامێکه‌ بۆ به‌رهه‌می پێش‎خۆی.” بە وتەیەكی سادەتر یانی ‌ڕۆمان تاکوو هاتووه‌، به‌ره‌‎به‌ره‌ گه‌شه‌ی کردووه‌ و کوت‌وپڕ به‌دی نه‌هاتووه‌. به‌ بڕوای کۆندرا تێمێکی وه‌ک (ئاغا و نۆکه‌ر)، به‌ شێوه‌یه‌کی هه‌نگاوبه‌هه‌نگاو له‌ دوای ‘دۆن‎کیشۆت’ و ‘تریسترام‎شه‌ندی’ و ‘ژاکی قه‌زاوقه‌ده‌ری‎ و ئاغاکه‌ی’ـه‌وه،‌‌ دوو‎ سێ سه‌ده‌ی بڕیوه‌ و زۆر قۆناغی جۆربەجۆری تێپه‌ڕاندووه‌ هه‌تاکوو گه‌یشتووەته‌ “یوولیسزی” جۆیس.

دیاره‌ ئه‌و خوێندنه‌وه‌یه‌، ته‌نیا قامکی له‌سه‌ر تێم و ناوه‌رۆک دانه‌ناوه‌، وه‌ختێک ده‌ڵێ “ڕۆمان به‌رهه‌می ئورووپایه‌. (که‌شف)ـه‌کانی هه‌رچه‌ند له‌ زمانی جۆراوجۆردا بینرابێتنه‌وه‌، هی هه‌مووی ئورووپایه‌”،‌ یانی بە ئاشكرایی لە چوارچێوەی بنه‌مای تیۆری ته‌کامول مێژووی ڕۆمان دەخوێنێته‌وه‌‌‌، که‌ سه‌ر به‌ سه‌رده‌می عه‌قڵ‎باوه‌ڕییه‌.

 لە سەرێكەوە تەكامول‌باوەڕی دەبێتە هۆی ئەوەی كۆمەڵگا وەدواكەوتووەكان هەر وەدواكەوتوو بن و قەت لە هیچ بوارێكی كۆمەڵگادا نەگەنەوە بە كۆمەڵگا پێشكەوتووەكان و لە باش‌ترین حاڵەت‌دا دەتوانن لاساكەرەوەی باش بن؛ لە سەرێكی دیكەوە به‌بێ له‌به‌ر چاو گرتنی دابڕان‌ له‌ هێندێک شوێن‎دا، تیۆریی ته‌کامول و گه‌شه‌کردن به‌ ته‌نیا ناتوانێ مێژووی گۆڕان‎کارییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگییه‌کان، شی بکاته‌وه‌ و بیانخوێنێته‌وه‌. بە وتەیەكی دیكە تەكامول له‌ زۆر جێگادا، ناتوانێ پاساوی ڕاست و دروست بۆ ڕووداو و دیارده‌کان بخاته‌ ڕوو.

بۆ وێنه‌ لە بواری گێڕانەوەدا( كە مەبەستی سەرەكی ئەم نووسراوەیە) بۆ خوێندنه‌وه‌ و شی کردنه‌وه‌ی به‌رهه‌می وه‌کوو دۆن‎کیشۆت و تریسترام‎شه‌ندی و یوولیسز و… تیۆری ته‌کامول‎باوه‌ڕی ناتوانێ وڵام‎ده‌ره‌وه‌ بێ؛ چونكە پێش دۆن‎کیشۆت، فۆرمێک به‌ نێوی ڕۆمان به‌و شێوه‌ مۆدێرنه‌ نه‌بوو، تاکوو دۆن‎کیشۆت درێژەدەری ئه‌و فۆرمه‌ بێ!

دۆن‎کیشۆت گۆڕانێکی بنه‌ڕه‌تی له‌ فۆرمی گێڕانه‌وه‌دا به‌دی هێنا و خاڵێکی وه‌رسووڕانی گه‌وره‌ بوو. ته‌نانه‌ت له‌ باری تێم و ناوه‌رۆکیشه‌وه‌ وه‌ها گاڵته‌ی به‌ که‌سایه‌تی نێو ڕۆمانس و چیرۆکه‌ پاڵه‌وانییەکانی پێش خۆی کرد که‌ کۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتی گێڕانه‌وه‌ی سوننه‌تێکی سه‌قام‌گرتووی سه‌دان‎ساڵه‌ هێنا. که‌وابوو دۆن‎کیشۆت له‌ مێژووی ئه‌ده‌بیات و به‌ تایبه‌ت له‌ مێژووی گێڕانه‌وه‌دا، دابڕانێکی ته‌واو بوو.

یان ئه‌گه‌ر به‌ پێی گه‌شه‌کردن و هه‌نگاوبڕینی قۆناغه‌کانی ڕۆمانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بوایه،‌ نه‌ده‌بوو له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی هه‌ژده‌دا تریسترام‎شه‌ندی بنووسرایه‌؛ ده‌بوو له‌ نیوه‌ی دووهه‌می سه‌ده‌ی بیست‎دا به‌دی بهاتبایه و ‌سه‌ره‌تای ڕۆمانی پۆست‎مۆدێرنیستی بوایه‌! تریسترام‎شه‌ندی، یوولیسز، یان شێعرەكانی حافز، درێژەی كام به‌رهه‌می پێش‌ خۆیان بوون؟!

   ‌له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و به‌رهه‌مانه‌دا که‌ به‌جۆرێک دابڕانیان به‌دی هێناوه‌ و مێژوویه‌کیان وه‌رسووڕاندووه‌ و ڕێبازێکی تایبه‌تیان داهێناوه‌، تاقمێکی دیکه‌ هه‌ن که‌ هه‌ست ده‌کرێ هه‌نگاوه‌کانیان یه‌ک له‌ دوای یه‌ک هه‌ڵێنابێته‌وه‌ و کوت‌وپڕ به‌دی نه‌هاتوون‌. بۆ وێنه‌ رێئالیسمێکی تایبه‌ت که‌ له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌دا له‌ بریتانیا سه‌ری هه‌ڵدا، ته‌نیا ده‌کرێ به‌ تیۆریی گه‌شه‌کردن و گووران پاساوی بۆ بهێنرێته‌وه‌. له‌و سه‌رده‌مه‌دا ڕۆمان‎نووسانێکی وه‌ک دێفۆ، ریچاردسۆن و فێڵدینگ به‌ شێوه‌یه‌کی له‌سه‌ره‌خۆ و هێواش، یه‌ک له‌ دوای‎ یه‌ک ته‌واوکه‌ری کاری یه‌ک‎تر بوون.

وه‌ک ‘یان وات’ له‌ کتێبی ‘سه‌رهه‌ڵدانی رۆمان’دا ئاماژه‌ ده‌کا: “‌تام‌جۆنزی فیڵدینگ به‌ جۆرێک درێژه‌ده‌ر و ته‌واوکه‌ری ڕێگای ڕابینسۆن کرۆزۆئێی دێفۆیه‌”. ده‌کرێ شوێن پێی ئه‌و شێوازه‌ هه‌ڵگرین و ئاسه‌واره‌کانی  له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ش‎دا له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌ده‌بیاتی بریتانیاش ببینین؛ بۆ وێنه‌ که‌سێکی وه‌ک مارک‎تواین ڕۆمانی وه‌ک تام‎سایر و هه‌کێلبێری‎فینی له‌ ژێر کارتێكە‌ریی و شوێن‎دانانی ئه‌و ڕه‌وته‌دا نووسی؛ له‌ سه‌ده‌ی بیستیش‎دا سه‌لینجێر ئه‌و شێوازه‌ی له‌ ڕۆمانی ده‌شته‌وان(ناطوردشت)دا درێژه‌ پێ‎دا؛ چل‎په‌نجا ساڵ دوای ده‌شته‌وانی سه‌لینجێر و سه‌ده‌یه‌کیش دوای به‌رهه‌مه‌کانی مارک‎تواین و چه‌ندین سه‌ده‌ش دوای به‌رهه‌مه‌کانی فیڵدینگ و دێفۆ، فیڵیپ‎ڕاس ڕۆمانی ‘تووڕه‌یی’ ده‌نووسێ، که‌ به‌ ئاشکرایی نوێ‎كراوه‌ی‌ هه‌مان تێم و ناوه‌رۆکه‌ که‌ چه‌ندین سه‌ده‌یه‌ وه‌ڕێ که‌وتووه‌‌ و به‌رده‌وام له‌ گۆڕان و گووران‎ دایه‌‌‌.

یان له‌ شێوازێکی چیرۆک‎نووسی‎دا که‌ له‌ تۆرگینێف و مووپاسان‎ـه‌وه‌ به‌ چێخۆف‎‌ و دواتر به‌ هێمێنگ‎وێی و له‌وه‌وه‌ به‌ که‌سانێکی وه‌ک سه‌لینجێر و کاروێر و جان‎چی‎ووێر و بارتێلمی گه‌یشت، ڕه‌وتی گه‌شه‌کردنی شێوازێکی چیرۆک‎نووسی به‌ ڕوونی و ئاشکرایی له‌و ده‌ست‎به‌ده‌ست کردن و درێژه‌دانی ڕێگا و ڕێبازه‌دا له‌ لایه‌ن چه‌ندین که‌س و ته‌نانه‌ت چه‌ندین به‌ره‌دا ده‌بینرێ؛ وێڕای ئه‌وه‌ی که‌ هه‌رکام له‌و نووسه‌رانه‌ توانیویانه‌ شێوازی خۆیان ببیننه‌وه‌،  ئه‌و شاڕێ و ڕێبازه‌ به‌ هه‌ڵێنانه‌وه‌ی هه‌نگاوی تازه، داههێنه‌رانه‌‌ بەرفراوان‌تر و بەرین‌تر بووه‌. مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌کرێ له‌ وه‌ها ڕێباز و ڕه‌وتێكدا، ئه‌و ته‌واوکاری و گه‌شه‌کردنه به‌ بێ ئه‌وه‌ی دابڕانێکی رادیکاڵانه‌ تێیدا ڕووی دابێ، ببینرێ.

   که‌وابوو ئێمه‌ ده‌توانین دوو جۆری جیاوازی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی، ده‌ست‎نیشان بکه‌ین‌. جۆرێک که‌  زۆر ڕادیکالانه‌ دابڕان و وه‌رسووڕان به‌دی دێنن و کۆتایی به‌ سوننه‌تێکی تایبه‌ت دێنن؛ جۆرێکی دیکه‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ن‌ که‌ له‌ درێژه‌ و به‌ شوێنی ڕێباز و سوننه‌تێکی تایبه‌ت‎دا به‌دی دێن.

ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی به‌ جۆرێک ده‌بنه‌ هۆی دابڕان و کۆتایی به‌ سوننه‌تێک دێنن و ده‌بنه‌ سه‌ره‌تایه‌کی تازه‌، چوارچێوەشکێن و تووڕه‌ و به‌ په‌له‌ و بروسکه‌ئاسا و وێران‎که‌رن، توانایی بازدان و داهێنانی ده‌م‌وده‌ستیان هه‌یه‌ و له‌ ئاکام‎دا به‌ دژواری مل ده‌ده‌نه‌ ژێر پۆل‎به‌ندی وده‌سته‌به‌ندی کردن‌. ‘کونده‌ کوێر’ی هیدایه‌ت نموونه‌یه‌که‌ له‌و جۆره‌ به‌رهه‌مانه‌ی که‌ له‌ ئه‌ده‌بی فارسدا هه‌ڵکه‌وته‌ و تاقانه‌ و چوارچێوەشکێنه‌‌.

   جۆری دووهه‌م ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ن‌ که‌ له‌ درێژه‌ی سوننه‌ت و شێوازێکی تایبه‌ت‎دا ده‌نووسرێن، ‌هێواش و له‌سه‌ره‌خۆن و له‌ چوارچێوه‌یه‌کی تایبه‌ت‎دا ده‌جووڵێنه‌وه‌ و که‌م‎تر وایه‌ ستراکتووره‌کان بشکێنن، هه‌نگاوبه‌هه‌نگاو قۆناغه‌کان ده‌بڕن، خشتێک له‌سه‌ر خشتی پێشوو داده‌نێن و ئاوه‌دان‎که‌ره‌وه‌ن نه‌ک ڕووخێنه‌ر و وڵام‎ده‌ره‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌کانی پێش خۆیانن و له‌ ئاکام‎دا به‌ ئاسانی ڕیزبه‌ندی و ده‌سته‌به‌ندی ده‌کرێن.

له‌‌ هه‌ردوو جۆره‌کان‎دا‌ ده‌کرێ به‌رهه‌می زۆر سه‌رکه‌وتوو و به‌‌هێز و به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ به‌رهه‌می کز و لاواز بخوڵقێ؛ یانی نووسین به‌ یه‌کێک له‌م دوو جۆره‌، گارانتی به‌هێزیی و سه‌رکه‌وتوویی نییه‌.

   ئه‌وه‌ی ئاشکرایه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌ده‌بیاتی جیهانی و ته‌نانه‌ت ئه‌ده‌بیاتی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌کیش هیچ‎کام له‌و دوو تیۆرییه‌ به‌ ته‌نیا ناتوانن ده‌ربڕ و ڕوون‎که‌ره‌وه‌ بن و هیچیان به‌ ته‌نیا ناتوانن ببنه‌ پێوانه‌ بۆ ڕاده‌ی پێش‎که‌وتوویی ئه‌ده‌بیاتی نه‌ته‌وه‌یه‌ک. هه‌روه‌ها ئه‌ده‌بیاتی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ جیهانیی بێ و مه‌وداکان ببڕێ، پێویستی به‌ هه‌ردوو جۆره‌ به‌رهه‌مه‌که‌ هه‌یه‌‌…

   له‌ ئه‌ده‌بیاتی کوردی‌دا چیرۆکه‌کانی حه‌سه‌نی‎قزڵجی، جۆرێک دابڕان بوون له‌ گێڕانه‌وه‌ سه‌ره‌تایییه‌‌ کوردییه‌کان. حه‌سه‌نی‎قزڵجی ئاشکرا و به‌ شێوه‌یه‌کی ئامانج‎دار، له‌ درێژه‌ و له‌ نێو ڕه‌وتی جیهانیی ئه‌ده‌بی کرێکاری‎‎دا چیرۆکه‌کانی به‌رهه‌م دێنا. به‌ڵام ئه‌و گێڕانه‌وه‌ ئامانج‎داره‌ بۆ گێرانه‌وه‌ سه‌ره‌تایییه‌ کوردییه‌کان- به‌ تایبه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان-، خاڵێکی وه‌رسووران بوو.‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا چیرۆکی کوردی، یان زۆر سه‌ره‌تایی بوون و مه‌ودایه‌کی وایان له‌گه‌ڵ نه‌قڵ و نوکته‌ و قسه‌ی‎خۆش نه‌گرتبوو، یان به‌ شێوه‌ی تاک‌وته‌را، گێرانه‌وه‌ کرابووه‌ ئامرازێک بۆ ده‌ربڕینی نه‌خۆشی و ئازاره‌کانی کۆمه‌ڵگای لادێیی ئه‌و سه‌رده‌مه‌. له‌ وه‌ها بارودۆخێک‎دا کورته‌چیرۆکه‌کانی حه‌سه‌نی‎قزڵجی، که‌ بیر و فکرێکی تایبه‌تیان له‌ پشته‌وه‌ بوو، هه‌روه‌ها به‌ زانیاری‎‌ له‌ باره‌ی ئه‌ده‌بی کرێکارییەوه‌، ده‌نووسران؛ به‌جۆرێک دابڕانێک بوو. له‌ نێو چیرۆکه‌کانی حه‌سه‌نی‎قزڵجی‎دا کورته‌چیرۆکی ‘پێکه‌نینی گه‌دا’ هه‌رچه‌ند له‌ باری ناوه‌رۆکه‌وه‌ هه‌ر دەربڕی ئیدئۆلۆژییه‌کی تایبه‌ت‎ بوو، به‌ڵام له‌ باری فۆرمه‌وه‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌ی پێوه‌ دیاره‌ که‌ بیهه‌وێ دابڕانێک بێ له‌ چیرۆکه‌کانی خۆی.

‘حه‌سار و سه‌گه‌کانی باوکم’ی شێرزادحه‌سه‌ن له‌و به‌رهه‌مانه‌یه‌ که‌ ده‌کرێ بۆ‌ چیرۆکی کوردی وه‌ک دابڕانێک چاوی لێ بکرێ. تاکوو پێش شێرزادحه‌سه‌ن هیچ نووسه‌رێکی کورد نه‌یتوانیبوو به‌و بوێری‎ و زانیارییه‌وه‌ بابه‌ته‌ حەرامەكان بخاته‌ چوارتوێی گێڕانه‌وه‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌و بۆ هه‌وه‌ڵ‎جار له‌ باری ناوه‌رۆک و تا ڕاده‌یه‌کیش له‌ باری فۆرمه‌وه،‌ توانی فۆرمی گێڕانه‌وه‌ی ئێرۆتیکی له‌ به‌ستێنی زمانی کوردی‎دا تاقی بکاته‌وه‌‌. به‌ دوای ئه‌ودا کۆمه‌ڵێک به‌رهه‌م نووسران که‌ له‌ هه‌وڵی گێڕانه‌وه‌ی ئیرۆتیکی و ده‌روون‎شیکارانه‌دا بوون.

چیرۆک و ڕۆمانه‌کانی فه‌رهادپیرباڵ له‌ درێژه‌ی سوننه‌تی ئه‌ده‌بی پۆست مۆدێرن‎دا نووسراون و زۆربه‌یان له‌ نێو ئه‌و بازنه‌ تایبه‌ته‌دا ده‌خوێندرێنه‌وه‌.

دابڕانێكی دیكەی فۆڕمیی له‌ ده‌یه‌ی حه‌فتای هەتاوی‎ لە گێڕانەوەدا ڕووی دا كە دەست‌پێكەر و بناغەدانەرەكەی محەمەد ڕەمەزانی بوو؛ ئەو دابڕانە بووە هۆی سەرهەڵدانی شێوازێکی چیرۆک‎نووسی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‎کوردستان که‌ دەتوانین تاڕادەیەك بڵێین پێداگریی لەسەر فۆڕمێكی تایبەتی کورته‌چیرۆک دەكرد؛ کۆمه‌ڵێک چیرۆک‌نووسی لاو- به‌ تایبه‌ت له‌ بۆکان-، لە درێژەی ئەو ڕه‌وته‌ هه‌وڵیان دا و شه‌پۆلێکی کاتیی نوێی ڕادیکاڵ و ئاوان‎گاردی چیرۆک‎نووسییی هەرچەند نەبەكام و ناتەواو وەڕێ كەوت. ‘خۆر’ی ژوماره‌ یه‌ک تا ڕاده‌یه‌کی زۆر، نوێنه‌ر و نیشان‎ده‌ر و درێژەدەری ئه‌و شه‌پۆله‌ بوو.

بەرچاوترین و بەهێزترین دەنگی ئەو تاقمە نووسەرە كە توانیی چیرۆكی زۆر سەركەوتوو لەو شێواز و بوارە تایبەتەدا بخوڵقێنێ عەلی غوڵامعەلی بوو لە كۆمەڵەچیرۆكی پادشای تەنیایی‌دا. زۆربەی ئەو نووسەرانە دوای نووسینی چەند چیرۆك دواتر وازیان لەو شێوازە نووسینە هێنا و ڕێباز و ڕێچكەی دیكەیان گرتەبەر.

   وه‌ک ئاماژه‌ کرا تیۆریی دابڕان، پێی‎وایه‌‌ که‌ تاقمێکی زۆر له‌ ڕووداوه‌کان ده‌کرێ کوت‌وپڕ و بروسکه‌ئاسا بخووڵقێن؛ بیر و هزری مرۆڤ توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ “باز”ی گه‌وره‌ بدا و وه‌رسووڕان و گۆڕان‎کاریی گه‌وره‌ له‌ به‌ستێنی ئه‌ده‌بیات یان سیاسه‌ت یان زانست و… به‌دی بێنێ. لێره‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێ که‌ بۆچی پاوان‌خوازەكان و ده‌سه‌ڵات‎داران و بە گشتی دنیای سەرمایەداری، زۆرتر ته‌کامول‎باوه‌ڕن و تیۆری دابڕان‌ بە هێند وەرناگرن‌! زۆر له‌وانه‌یه‌ وه‌رسووڕان و ڕووداوێکی کوت‎وپڕ، پێگه‌ و به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌وان بخاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌!

‌به‌ پێی تیۆریی گه‌شه‌کردن و گووران، ژێرچه‌پۆکه‌ هه‌ر ژێر چه‌پۆکه‌یه‌ و ده‌سه‌ڵات‎دار هه‌ر ده‌سه‌ڵات‎دار؛ گۆڕانی گەورە و شۆڕش نە دەگونجێ و نە باوی ماوە، دنیای سەرمایەداری هەموو گۆڕانێكی لە چوارچێوەی وشەیەك بە نێوی چاكسازی‌دا قەتیس كردووە. به‌ و‌ته‌یه‌کی دیکه‌ تیۆریی ته‌کامول به‌جۆرێک ده‌توانێ خزمه‌ت به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ‌ده‌سه‌ڵا‎ت‎دار و به‌تایبه‌ت داگیرکه‌ره‌کان بکا. بە پێی تیۆری تەكامول لە باری فەرهەنگیشەوە نووسەران و هونەرمەندانی وڵاتە وەدواكەوتووەكان تەنیا دەتوانن لاساكەرەوەیەكی بێ‌زەڕ و دەستەمۆ بن.

به‌ڵام ئەوانەی باوەڕیان بە دابڕان هەیە پێیان‎وایه‌ که‌‌ مرۆڤ ده‌توانێ باز بدا، ده‌م‎وده‌ست بخولقێنێ، بروسکه‌‎ئاسا به‌دی بێنێ، مه‌وداکان و قۆناغه‌کان تێبپه‌ڕێنێ و شوێن و پێگه‌کان ژێرو ژوور بکا؛ بایه‌خ(ئه‌رزش)ـه‌ کۆنه‌کان بسپێرێته‌ پیشانگا و مووزه‌کان و بایه‌خی نوێ دامه‌زرێنێ. ئه‌وه‌ یانی پێشکه‌وتن له‌ هیچ بوارێکی کۆمه‌ڵگادا تەنیا هێڵیی نییه‌ و ئه‌و بیرۆکه‌یه‌‌ که‌ پێیوایه‌ هه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌ک پێویسته‌ گه‌ز‎ به‌ گه‌ز و هه‌نگاو به ‌هه‌نگاو هه‌موو قۆناغه‌کان ببڕێ، یان مرۆڤی سەردەم تەنیا لە چوارچێوەیەكی تەسك‌دا چاكسازی بۆ ماوەتەوە، لقێکه‌ که‌ به‌ – ڕاست یان هه‌ڵه‌یه‌- له‌ ته‌کامول‎باوه‌ڕی شوێنی وەرگرتووە. ئەو بیرۆكەیە چ لە بواری كۆمەڵایەتی و سیاسییەوە و چ لە بواری فەرهەنگییەوە دەربەست لەخزمەتی دووبارەكردنەوە و درێژكردنەوەی ماوەی دەسەڵات و جاوینەوەی سوننەتە سواوەكان دایە.

انتشار توسط 8 تم

بۆچوون بنووسە

ئیمەیلەکەتان نیشان نادرێت.خانە داواکراوەکان نیشانە کراون. *

*

*

دەتوانی ئەو تاگ و خەسڵەتانە HTML بەکاربێنیت: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>