هەواڵ

ئوستووره؛ یه‌‌كه‌‌م پێگه‌‌ی گێڕانه‌‌وه

ئەمجەد غوڵامی

ئوستووره؛ یه‌‌كه‌‌م پێگه‌‌ی گێڕانه‌‌وه

ئه‌مجه‌د غوڵامی

ده‌‌ڵێن له‌‌ سه‌‌ره‌‌تادا، سروشت وه‌‌ها گه‌‌مارۆی یه‌‌كه‌‌مین مرۆڤه‌‌كانی دابوو، كه‌‌ له ‌‌نێوان لایه‌‌نی خێرو‌‌خۆشی‌هێنه‌‌ر یان چه‌‌وسێنه‌‌ریدا سه‌‌رسام له‌‌یه‌‌كتریان ده‌‌ڕوانی. هه‌‌ندێ‌‌جار به ‌‌باوه‌‌شێكی ئاوه‌‌ڵا و پڕ‌‌ له‌‌ خۆشه‌‌ویستی باوه‌‌شیان بۆ لایه‌‌نی خێرو‌‌خۆشی‌هێنه‌‌ر ده‌‌گرته‌‌وه‌‌ و تاسه‌‌ی باران‌‌ و گه‌‌رما و تیشكی رۆژیان ده‌‌كرد‌‌ و هه‌‌ندێ‌‌جار له‌‌به‌‌ری ده‌‌رده‌‌چوون‌‌ و به‌‌ بێزراوی خۆیان له‌‌ هه‌‌وره‌‌بروسكه‌‌ و  ئاگر یان له ‌‌لایه‌‌نی چه‌‌وسێنه‌‌رانه‌‌ی سروشت ده‌‌پاراست ‌‌و بۆ هێمنه‌جێگایه‌‌ك ده‌‌گه‌‌ڕان ‌‌و، كه‌‌چی هه‌‌ر له‌‌وێ‌‌بوون.

جار ‌‌وابوو هه‌‌ستیان ده‌‌كرد، ده‌‌كرێ به‌‌ خۆڕێکخستن و خۆبه‌‌ده‌‌سته‌‌وه‌‌دانی قوربانی‌ئاسا و ئاكارێكی ریاكارانه لایه‌‌نی چه‌‌وسێنه‌‌ری سروشت بگه‌‌ڕێننه‌‌وه بۆ‌‌لای ئه‌‌ویتریان.

به‌‌ڵام دواجار كه ‌‌هه‌‌ستیان پێ‌‌كرد، ده‌‌ستێكی زاڵتر له‌‌ سروشت، له‌‌ده‌‌ره‌‌وه‌‌ی سروشت، شته‌‌كان به‌‌و جۆره‌‌ی هه‌‌ن، رێك ده‌‌خا، به‌ ناچارییه‌وه‌ ده‌‌سته‌‌وداوێنی ئه‌م ئه‌‌ویتر‌‌ه‌ بوون، ئه‌‌ویترێك كه‌‌ناوی “خودای شته‌‌كان” بوو.

ئێستا یه‌‌كه‌‌م مرۆڤه‌‌كان ئاوا بوون یان ئاوه‌‌ها جووڵاونه‌ته‌وه‌، كه‌‌س نازانێ. ئه‌‌وه‌‌ش كه باسمان لێ‌كرد، ته‌‌نیا کورته ‌گێڕانه‌‌وه‌یه‌کی “مارگرت لۆفلێر‌‌ دێلاشۆ”یه، كه له‌‌ ده‌‌ست‌‌نیشان‌‌كردنی “سه‌‌ره‌‌تایه‌‌كی ئۆستووره‌‌یی”دا ئاراسته‌‌ی ده‌‌كا. به‌‌ڵام به‌‌م نه‌‌زانینه‌‌شه‌‌وه دڵنیام هه‌‌ر هه‌‌موومان ده‌‌زانین كه ئه‌‌وان (مرۆڤه‌‌كانی سه‌‌ره‌‌تا) دوای گه‌‌یشتن به‌‌ زاتی ئه‌‌ویترێكی سه‌‌رتر، چۆناوچۆن ده‌‌سته‌‌ونه‌‌زه‌‌ر وه‌ستان، قوربانیان ‌‌دا و زمانێكیان هه‌‌ڵبژارد؛ لێوان‌لێو له ‌‌ڕه‌مز ‌‌و راز. زمانێك كه هه‌‌ر ئه‌‌و تێی‌ده‌‌گه‌‌یشت ‌‌و وه‌‌ڵامی پێ‌‌ده‌‌داوه، ڕه‌مزێك كه كه‌‌سی‌‌تر بۆی نه‌‌بوو ده‌‌ستی به‌‌سه‌‌ردابگرێ و بیشكێنێته‌‌وه، ده‌‌نا توانسته‌‌كه‌‌ی ده‌‌دۆڕاند و لاڵ ده‌‌بوو. لێره‌‌دایه كه دوو‌‌ لقی جیاواز لێك ده‌‌ترازێن؛ یه‌‌كه‌‌م تاسه‌‌ی گه‌‌یشتن به ‌‌ناوه‌‌ڕۆكی هێمایی ‌‌و ڕه‌مزی زمانی شیاوی ئه‌‌و ئه‌‌ویتره‌‌یه كه ‌‌واده‌‌كات هه‌‌ر‌‌كه‌‌س له‌‌سۆنگه‌‌ی خۆیه‌‌وه به‌‌شی خۆی لێ داببڕێ، هه‌‌تا ده‌‌نگی تازه‌‌ و سه‌‌یر‌‌ و سه‌‌مه‌‌رتر له ‌‌دایك بێ و ز‌‌مانی ڕه‌مزی خۆی له‌‌ چه‌‌ند‌ ئاستی جۆراوجۆردا ئاراسته بكات؛ ڕه‌مزێك له‌‌ ڕواڵه‌‌تدا، ڕه‌مزێك له‌‌ ناوه‌‌ڕۆك ‌‌و ڕه‌مزێك له‌‌ ژماره ‌‌و ڕه‌مزێك له ته‌‌مسیل‌‌ و… هه‌‌ربۆیه یۆنانییه‌‌كان ئۆستووره‌‌یان به میت ‌(mythos)‌ واته: “قسه‌‌و‌‌قسه‌‌لۆك” ناوبرد كردبوو. قسه‌‌یه‌‌ك كه وه‌‌ك هیچ قسه‌‌یه‌‌كی‌‌تر نه‌‌ده‌‌چوو، یان ئه‌‌گه‌‌ر وێكچوونێك بایه ئه‌‌وا ئیتر ئه‌‌و قسه‌‌یه بێ‌‌ڕێز ده‌‌بوو، یان وه‌‌ك ئاگامبن ده‌‌ڵێ؛ “تووشی رێز‌‌سڕینه‌‌وه ده‌‌هات ‌‌و وه‌‌ك شتێكی به‌‌كارنه‌‌هاتوو و فڕی‌‌دراوه‌ ئاراسته‌‌ی خودی مرۆڤ ده‌‌كه‌‌ڕاوه. فڕێ‌‌دانێك که‌ تێكه‌‌ڵ به‌‌ ته‌‌وژمی تووڕه‌‌یی و ڕق ‌‌و عه‌‌زاب بوو”. كه‌‌چی له‌‌ نێوان ئاراسته‌‌كردنی سه‌‌ره‌‌تا‌‌ و‌‌ ئه‌‌م فڕی‌‌دانه‌‌ی دواجار، یان وه‌‌ك جۆزف كه‌‌مپێل ده‌‌ڵێ؛ له‌‌نێوان روێشتنی سه‌‌ره‌‌تا و عه‌‌زابی گه‌‌ڕانه‌‌وه، شتێكی‌‌تر هه‌‌یه‌‌ كه هه‌‌ر خۆی ناوی ده‌‌نێ: دیناو (intuition)، واته ئه‌‌و قسه‌‌یه‌‌ی فڕی دراوه‌‌ته خوارێ تازه ئه‌‌وه‌‌ی پێشوو نییه، ئه‌‌و زۆر شتی له‌‌وێ بینیوه‌‌ و به‌‌ زۆر سێڕی ئه‌‌وانی‌‌تری زانیوه.

هه‌‌ر بۆیه رێزسرینه‌‌وه ته‌‌نیا به‌‌ فڕی‌‌دان كۆتایی پێ‌‌نایه، به‌‌ڵكوو ده‌‌بوو كه‌‌س ‌‌بۆی نه‌‌بێ ده‌ستی بداتێ و هه‌‌ڵی‌گرێته‌‌وه‌‌ و له‌‌ كاری بینێ. ئه‌‌مه‌‌ش واته لقی دووهه‌‌می هه‌‌مان زمانی ڕه‌مزی: لقێك كه دیسان لای یۆنانییه‌‌كان به‌‌ لوگوس  (logoc) یان “قسه‌‌یه‌‌كی بیرلێ‌‌كراوه”‌ و “زمانێكی ده‌‌ست به‌‌سه‌‌رداگیراو” ناوی ده‌‌ركردووه. زمانێك كه ته‌‌ژی ببوو له‌‌ چۆنیه‌‌تی بوون‌‌ و سه‌‌رهه‌‌ڵدانی ئه‌‌ویتری زاڵ؛ ته‌‌ژی ببوو له‌‌گێڕانه‌‌وه‌‌ی پیرۆز.

هه‌‌ر بۆیه ئێستا ئێمه‌‌ش دوای به ‌‌گریمانه‌‌كردنی ڕووداوێكی له‌‌و چه‌‌شنه، ئۆستووره یان ئه‌‌و زمانه ڕه‌مزییه‌‌ی كه له‌‌نێوان دوو لقدا ئه‌‌مباز ده‌دا، ئاوا ده‌‌ناسین؛ “گێڕانه‌‌وه یان ڕواڵه‌تێكی ڕه‌مزی ‌‌و هێمایی سه‌‌باره‌‌ت به‌‌ یه‌‌زدانه‌‌كان، فریشته‌‌كان، بوونه‌‌وه‌‌رانی ئه‌‌وپه‌‌ڕ سروشتی و سه‌‌رجه‌‌م ئاراسته‌‌یه‌‌كی جیهان‌‌ناسانه كه كۆمه‌‌ڵێك یان نه‌‌ته‌‌وه‌‌یه‌‌ك به‌‌ مه‌‌به‌‌ستی تاوتوێ‌‌كردن ‌‌و ڕاڤه‌‌كردنی خۆی له كاری ده‌‌هێنێ”. كه‌‌واته ئۆستووره هه‌‌مان قسه ‌‌و ده‌‌نگێكی سه‌‌ره‌‌تاییه كه ده‌‌وڵه‌‌مه‌‌نده به ‌‌ڕه‌مز ‌‌و تایبه‌‌ت به ‌‌ئه‌‌وانی‌تره‌‌ و ئێستا دوای هه‌‌ڕه‌‌شه‌‌ و گوڕه‌‌شه‌‌یه‌‌كی زۆر که‌وتووه‌ته‌وه‌ ده‌ست مرۆڤ ‌‌و خۆی داوه به‌‌ده‌‌م گێڕانه‌‌وه‌‌وه. كه‌‌چی به‌‌پێی ده‌‌وڵه‌‌مه‌‌ندبوون‌‌ و دیناوی دوای دابڕان‌‌ و به‌‌ر له‌‌ عه‌‌زاب، بووه به‌‌ خاوه‌‌ن ڕه‌مزێكی وه‌‌ها جادوویی كه دوای هه‌‌ر جاره گێڕانه‌‌وه‌‌یه‌‌ك ده‌‌توانێ ڕواڵه‌ت ‌‌و بیچمی ‌خۆی بگۆرێ‌‌ و هه‌‌میشه‌‌ش هه‌‌ر لێره بێ، یان وه‌‌ك ئیشتراوس ده‌‌ڵێ: “ئۆستووره‌‌كان ده‌‌توانن به‌‌رده‌‌وام بیچمی خۆیان بگۆڕن، كه‌‌چی ڕه‌مزی جادوییان هه‌‌روا نه‌‌گۆر ‌‌ِو سه‌‌قامگرتووه”. به‌‌ڵام ناگوێ‌‌‌ڕایه‌‌ڵ‌‌بوونی مرۆڤ له‌‌ هه‌‌مبه‌‌ر هه‌‌ڕه‌‌شه‌‌ی خواكان و ئه‌‌وانیتری زاڵ، كارێ ده‌‌كات كه لێره به‌‌دواوه ئه‌‌وانیتر وێل‌‌ و هه‌‌ڵوه‌‌دای مرۆڤ بن بۆ ئه‌‌ستاندنه‌‌وه‌‌ی دووباره‌‌ی ئه‌‌و شته‌‌ی دۆڕاندوویانه (وه‌‌ك چۆن له‌‌ئایینی مانی‌‌دا ته‌‌واو یه‌‌زدانه‌‌كان وێڵی كۆكردنه‌‌وه‌‌ی كوته‌‌تیشكه‌‌كانن). هه‌‌ر بۆیه له‌‌سه‌‌ر ئه‌‌م مه‌‌رجه ده‌‌توانین په‌‌لێكی‌‌تر به پێناسه‌‌كه‌‌مانه‌‌وه زیاد بكه‌‌ین ‌‌و بنووسین: “ئۆستووره سه‌‌ربه‌‌رده‌‌یه‌‌كی راست ‌‌و پیرۆزه كه له‌‌ زه‌‌مانێكی سه‌‌ره‌‌تایی‌‌دا ڕووی‌داوه‌‌ و به ‌‌شێوه‌‌یه‌‌كی ڕه‌مزی ‌‌و هێمایی ‌‌و فانتێزی ‌‌و له هه‌‌مان كاتدا “وه‌‌هم ئاسا” پێمان ده‌‌ڵێ، چۆن شتێك وه‌‌دی هاتووه، بوونی هه‌‌یه، یان له‌‌ناوچووه‌‌ و له‌‌ئه‌‌نجام‌‌دا، ئوستووره، به ‌‌چه‌‌شنێكی ته‌‌مسیلی دۆزه‌‌ر یان كۆڵه‌‌ری بوون‌‌ و جیهانه”.

بڕوانن، هه‌‌مدیسان دوای پێناسه‌‌ی ئۆستووره‌‌ش هه‌‌ر هاتینه‌‌وه به‌‌ر‌‌خانی پێناسه‌‌ی ئه‌‌رستوویی له گێڕانه‌‌وه. گێرانه‌‌وه‌‌یه‌‌ك له‌‌ گێرانه‌‌وه، له‌‌چۆنیه‌‌تی ئه‌‌م ده‌‌ست ئه‌‌و‌‌ده‌‌ست‌‌كردنی ڕه‌مزه‌‌كان. ئاوا ئۆستووره له‌‌خۆیدا، خۆڵقێنه‌‌ر‌‌ و داهێنه‌‌رێكی مه‌‌زنه بۆ زمان؛ زمانێك كه خۆی بی‌گێڕێته‌‌وه‌‌ و زمانێك كه بی‌گێڕنه‌‌وه. زمانێك كه ببێته گێڕانه‌‌وه‌‌ و زمانێك كه حه‌‌وڵ ده‌‌دا چۆنیه‌‌تی ڕووداوه‌‌كان ‌‌و ئاستی شته‌‌كان بگه‌‌ینێته ئاستی ڕه‌مزی‌‌ و ئه‌‌وپه‌‌ڕ زمانیی “ئۆستووره”.

سەرەتایەک بۆ گێڕانەوە (۱)

سەرەتایەک بۆ گێڕانەوە (۲)

انتشار توسط 8 تم

بۆچوون بنووسە

ئیمەیلەکەتان نیشان نادرێت.خانە داواکراوەکان نیشانە کراون. *

*

*

دەتوانی ئەو تاگ و خەسڵەتانە HTML بەکاربێنیت: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>