هەواڵ

خوێندنه‌وەی ڕۆمانی«هه‌موو ڕێگاكان دەچنه‌وە قڕەجار» / عه‌زیز مه‌حمودپوور

خوێندنەوەی ڕۆمانی«هەموو ڕێگاكان دەچنەوە قڕەجار»

عەزیز مەحمودپوور

سپیلبێرگ لە فیلمی تێرمیناڵدا باس لە دۆخێكی تایبەتی ئێنسانی دەكا. دۆخێك كە لەوێدا ئینسان تووشی قەیرانی بێ دەوڵەتی دەبێ و تەنانەت دادەماڵدرێ لە تەواوەتی ئەو مافانەی وەك بوونێكی ئینسانی هەیەتی.  ئینسان دەبێتە چەرخ دەندەیەكی بچووك لەو ماشێنە گەورەیەی كە نێوی دەوڵەتە و بە وەستانی دەوڵەت وەك هێزێكی ئاڕمانی ئەویش لە بزاڤ و بوون دەكەوێ. فیلمەكە بەسەرهاتی پیاوێكە كە خەڵكی ئورووپای شەرقییە و هاتووە ئاواتێكی بابی كە ئێستا مردووە بە ئاكام بگەیەنێ. بابی ئۆگری گرووهێكی جازە و توانیویەتی عەكسێكی ڕەش و سپی ـ ڕۆژێكی بێ‌وێنە لە هارلێم ـ كە عەكسی پەنجاوحەوت مۆزیسیەنی ئەو گرووپەیە بە تەواویان ئیمزا بكا و تەنیا دەستی بە یەكیان ڕانەگەیشتووە و مردووە. كوڕەكەی بە هیوایە ئاخر كەس ببینێتەوە و كاغەزەكەی پێ ئیمزا بكا و بەم جۆرە ڕووحی بابی بحەسێنێتەوە و ئاواتی وەدی بێنێ. بەڵام ڕاست لەو حەلەدا كە كوڕە دێ بۆ ئامریكا و لە فڕۆكەخانە دادەبەزێ ڕووداوێكی سەیر دێتە گۆڕێ. لە وڵاتەكەی ئینقلابێك ڕوو دەدا و دەوڵەت تێك‌دەڕووخێ و شتێك بە نێوی دەوڵەت نامێنێ. وەختایەك لە فڕۆكەخانە دەیانهەوێ ویزای چوونەژوورێ بۆ ئامریكای بۆ سادر كەن گرفت ساز دەبێ و بەم بیانووە كە دەوڵەتێك لە گۆڕێدا نەماوە هەتا ڕەسمییەت ببەخشێ بە بوونی ئەو وەك هاووڵاتی ئەو دەوڵەتە پێشی پێدەگرن و ناهێڵن لە فڕۆكەخانەوە بچێتە نێو خاكی ئامریكا. سەرلەبەری فیلم دەیهەوێ ئەوە بسەلمێنێ كە ئینسان بوون لە دەرەوەی قەراردادە نووسراوەكانی دەوڵەتێك هەبوونی هەیە. لە سەحنەیەك لە فیلمەكەدا كە هاوزمانێكی كاراكتێری سەرەكی فیلم یەك دوو بەستە حەبی لێدەگرن كە چوونە دەرەوەی بەپێچەوانەی یاساكانی ئامریكایە، كابرا دەست دەكا بە گریان و پاڕانەوە و كەسی لێ‌حاڵی نابێ، بە هۆی ئەوەی زمانەكەی ئسلاوییە، زاتۆریس بانگ دەكەن وەك دیلمانج و وەرگێڕ ببێتە نێونجێك بۆ لێك حاڵیبوون. كابرا دەپاڕێتەوە كە ئەو حەبانە بۆ بابیەتی و بێتوو نەگەنە دەستی بابی دەمرێت. ڕەییسی فڕۆكەخانە گوێی لەم قسانە نییە و تەنیا شتێك كە بۆ ئەو گرینگە بەڕێوەچوونی قانوونە ویشكەكانە. وێك‌چوونێكی كومیك لە نێوان وشەی باب و بزن‌دا هەیە لە زمانی ئێسلاوی‌دا و زاتۆریس لە وەرگێڕانی ئەم وشەیەدا دەڵێ ئەو دەوا و دەرمانانەی بۆ بزن دەوێ نەك بۆ ئینسان و بەمجۆرە كابرا دەتوانێ دەوا و دەرمانەكان بباتەوە بۆ بابی. سەرلەبەری فیلمەكە تەنزێكی تاڵ و ڕەشی تێدایە و بەرهەڵست‌بوونەوەیە لە حاند ئەو یاسا ویشك و مكانیكیانەی ئینسانەكان لێك دادەبڕن. لە ئاكام‌دا هەموو كارمەندەكانی فڕۆكەخانە جگە لە ڕەییسی ئەوێ بە شێوەیەك هەلومەرج بۆ زاتۆریس دەڕەخسێنن كە بچێتە نیویۆرك و عەكسەكە بە كابرای تڕۆمپێت ژەن كە ئاخر نەفەرە ئیمزا بكا و بەم شێوەیە ڕووحی بابی بە ئارامش بگا. ئینسانییەت بەسەر دیوانسالاری و ڕێسا برۆكراتیكەكان‌دا سەر دەكەوێ و ژیان ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆی دەنوێنێ. ئەم بەراییە بۆ دەسپێكی باسی ئێمە كە خوێندنەوەی ڕۆمانی «هەموو ڕێگاكان دەچنەوە قڕەجار» لەم ڕووەوە پێویست بوو كە لەم ڕۆمانەش‌دا قەیرانێكی ئینسانی و هوییەتی دێتە گۆڕێ كە كێشە بۆ كەسایەتییەكانی نێو ڕۆمانەكە ساز دەكا. پێرسۆناژەكانی نێو ئەم ڕۆمانە كە لە جوغرافیایەكی نامۆوە پەڕەوازەی وڵاتێكی دی بوون ناتوانن بوونی ئینسانی خۆیان كە سەر بە وڵاتێكی دیاریكراوە بسەلمێنن و تەنانەت ناتوانن بوونی فیزیكی ئەو شوێنەی لێوەی دەرباز بوون هەتا بڵینگۆی مەینەت و ئازارەكانی ئەو شوێنە لەبیركراو و قەتیسماوە بن، بسەلمێنن. لەوەها حاڵەتێك‌دا تراژێدییەكی گەورەتر لە فیلمەكەی سپیلبێرگ ڕوودەدا، ئەویش تراژێدی بێ‌وڵاتییە. قارەمانەكانی ئەم ڕۆمانە وەختایەك لە مەحكەمەدا حازر دەبن هەتا وەك پەناهەندە وەربگیرێن ناتوانن پێناسەی ئەو وڵاتە بكەن وا لێوەی‌ڕا هاتوون و ئازاریان تێی‌دا چێشتووە. لەم ڕۆمانەش‌دا وەك فیلمەكەی سپیلبێرگ ئینسان بوون بێ‌نرخ دەبێ و تەنانەت مافی پشیلە لە حاند ئینسانەكانی ئەو كۆمەڵگایە پتر بەرجەستە دەبێتەوە. لە كاتی دادگایی كردن‌دا وەختایەك ماسی لە مەینەتەكانی خەڵكی قڕەجار دەدوێ قازی تەنگەتاوی مافی پشیلەكانە و ماسی سەركۆنە دەكا لەسەر ئازاردانی پشیلەكان. ئەم وێكچوونانەی نێوان فیلمەكە و ڕۆمانەكە بۆ ئەوە بوو كە نیشانی بدەین ئازارە ئینسانییەكان جوغرافیا ناناسن و بەردەوام لە نێو ژانرە هونەرییەكان‌دا دووپات و دووپات دەبنەوە.

   ڕۆمانی قڕەجار لە ڕوانگەی چوار كەسایەتییەوە دەگێڕدرێتەوە. كچە ڕۆژنامەنووسە جووەكە، ماسی، شاباز و برای شاباز. ڕۆمان بە گێڕانەوەی كچەڕۆژنامەنووسە جووەكەوە دەست پێدەكا. ئەم كچە هێمای یەهوودییەكی سەرگەردانە كە ئێستا لە هەڵوەدایی خەڵەسیوە و ژیانی داسوكناوە و ئۆقرەی گرتووە و ژیانێكی ئاسایی هەیە. بەڵام هەودایەك چارەنووسی ئەو و كاراكتێرەكانی دی لێك گرێ دەدا و ئەویش ئەو پێوەندییە مێژوویەیە كە لەگەڵ جوغرافیایەك بە نێوی قڕەجاردا هەیەتی. وەختایەك ئیمەیلێكی لە كەسێكی نەناسەوە بۆ دێ و چاوی بە وشەی قڕەجار دەكەوێ تەواوی ئەو بیرەوەریانەی لە دایكی دایكی‌ڕا بیستوویەتی یان دایكی لە زمان ئەوڕا گێڕاونیەوە لە زەیندا زیندوو دەبنەوە. بەم شێوەیە قڕەجار دەبێتە خاڵی پێوەندی لە نێوان ئەو مێژووەی دایكی دایكی ئەم ڕۆژنامەنووسە جووە تێی پەڕاندووە و ئەم مێژووە نوێیەی ماسی و شابازی لێوە هاتووە. تێك‌ئەنگوانی ڕابردووی زەمانی لەگەڵ ئێستادا دەبێتە ناوەندی گێڕانەوە و بە زیندووبوونەوەی بیرەوەری لە زەینی كاراكتێرەكان‌دا هەیكەلی ڕۆمانەكە شكڵ دەگرێ. قڕەجارێك كە لە زەینی كچە ڕۆژنامەنووسە جووەكەدایە قڕەجارێكە كە جیاوازی ئایینی بۆتە هۆی لێك‌دابڕانی ئینسانەكان. لەوێ‌ ماف و بەرژەوەندییەكان بەپێی ڕێسا ئایینییەكان دەست‌نیشان دەكرێن و ئایین دەبێتە هۆی لێك‌ترازانی كۆمەڵایەتی. بە كۆچ و دابڕانی كەمینەی جوو لە قڕەجار مەنتقی ئەوە بوو كە كۆمەڵگا بە ئۆقرەیی و داسەكنان بگا؛ بەڵام دیسانیش سیستمێكی ئیدۆئۆلۆژیك برەو دەدا بە جیاوازی و لێك‌ترازان. ئەو تاكانەی لەو كۆمەڵگایەدا دەژین بە شێوەیەك لە شێوەكان چارەنووسی ئەو كەمینە مەزهەبییەیان بۆ دووپات دەبێتەوە لە حاند دەسەڵاتێكی ئیدۆئۆلۆژیك‌دا. هەموو ماف و ئازادیەكانیان پاوەند دەكرێ و چوارچێوەیان بۆ دادەندرێ. لەم ڕووەوە دەتوانین بڵێن ڕۆمانی قڕەجار تەسەلسول و دەورێكی باتڵی تاریخییە و دووپات بوونەوەی چارەنووسێكی تراژیكە بۆ دانیشتوانی ئەو جوغرافیایەی ڕۆمانەكە لەوێدا دەگێڕدرێتەوە. لە قۆناغی یەكەم‌دا كەمینەی جوو بە كۆمەڵ كۆچ دەكەن و بەرەو چارەنووسێكی نوێ دەڕۆن و پەنایەك و ناوەندێكی نوێ و هیوایەكی نوێ وەك مغناتیسێك بەرەو لای خۆی ڕایاندەكێشێ و لە فۆڕمی دەوڵەتی هیوا كە كۆتایی بە سەرگەردانییەكانیان دێنێ خۆ دەنوێنێ. ئەم كەمینە ئاینییە دەبنە بیرەوەرییەكی ژاكاو لە زەینی دانیشتوانی قڕەجاردا، دانیشتوانێك كە چارەنووسێكی تاڵ چاوەڕێیانە. چونكوو هیچ هیوایەك لە هیچ كوێیەك بەدی ناكەن. تەنانەت دەسەڵات بە گەمارۆدان و شوورە بەستن بە دەوری قڕەجاردا ڕێی دەرباز بوون و كۆچیشیان لێ دەگرێ. لەم دۆخەدا دەسەڵات دەست دەكا بە بەرتەسك كردنەوەی بزاڤە كۆمەڵایەتییەكان و دەست دەكا بە بە سڕینەوەی شوناس و بوونی ئەو جوغرافیا فەرهەنگی و ئینسانییە. لە وەها هەلومەرجێكدا گرووپێكی ئازادیخواز پێكدێ بۆ بەرەنگار بوونەوەی ئەو هێژێمۆنییەی دەسەڵات بەسەر قڕەجاری‌دا سەپاندووە. گرووپێكی شەش كەسی كە هەڵۆ پێشەنگایەتی دەكا. بەڵام هەڵۆ دەگیرێ و لە مەیدانی شار لە سێدارە دەدرێ و دەبێتە هێمای خۆ بە دەستەوەنەدان و ئازادی بۆ خەڵكی قڕەجار.  گوشار و زەختی دەسەڵات لەسەر خەڵكی قڕەجار پەرەدەستێنێ و ئەم گوشارە بە هاتنی پشیلەكان ئەوەندەی دیكەش توندتر دەبێ. پشیلە وەك هێمای بەدشوومی وەك هێمای خۆخۆری و خەیانەت لەم ڕۆمانەدا دەور دەگێڕن. ژیان لە قڕەجاردا ڕۆژ لەگەڵ ڕۆژ بەرتەسك‌تر دەبێ. حكوومەت هەموو مافە ئینسانییەكان قۆرغ دەكا و دار و لەلەیان بۆ دادەنێ. كۆمەڵگا لە بزاڤ و حەرەكەت دەكەوێ و دەبێتە جەستەیەكی نەخۆش و تەنانەت كرمەڕێز. لە وەها بارودۆخێك‌دا شاباز و ماسی بڕیار دەدەن لە قڕەجار دەرباز بن و ڕوو لە شاری پەپووسلێمانی بكەن. ئەم شارە مەكۆی ئازادیخوازانێكە كە لە قڕەجار دابڕاون و ئێستا هیچ پێوەندییەكیان بەوێوە نییە. هەر بۆیەش نە ئاگاداری ڕاستەقینەی قڕەجارن نە كاریگەرییەكیان لەسەر ئەوێ ماوە. تەنیا دڵ‌خۆشی ئەمان ڕابردوویەكە كە لەگەڵ ئێستادا جیاوازی زۆرە. ئێستایەك كە دەستیان پێی ڕاناگا هەتا كارێكی بۆ بكەن. ماسی بیرەوەریەكانی قڕەجار لە زەینی‌دا زیندوو دەبنەوە. ژیانی منداڵی خۆی ئەو وەختەی لەگەڵ دایك و بابی چایان بە قاچاخ دەبرد بۆ تاران بۆ ماڵە مامی. پەرەستووی گزەون. دەرس خوێندن و مامۆستای ریازی. ئاشنا بوونی دووبارەی لەگەڵ شاباز و ئاشق بوونی. هەمووی ئەوانە بەرە بە بەرە خۆ داوێنە سەر بارستایی ڕۆمان و بە زیاد بوونی ئەم بارستاییە ڕۆمان فۆرم و قەوارە دەگرێ. شێوازی گێڕانەوە شێوازێكی خەتتی نییە و تەوژمێكی سەییال هەر جارەی گێڕانەوە بەرەو لایەك و شوێنك لە زەین و بیرەوەری كەسایەتییەكان پەلكێش دەكا. گۆڕانی گێڕانەوە لە هەر فەسڵێك‌دا و لە لایەن كەسایەتییەكی جیاوازەوە دەبێتە هۆی ئەوە ڕۆمان لە حاڵەتی هێڵی و وەستاوی بێتە دەرێ و ببێتە خاوەنی دینامیكێكی تایبەت. هەرچەند لەحنی ڕاوییەكان لە هەر بەشێك‌دا زۆر جیاواز نییە و بێتوو نێوی سەرفەسڵەكان بسڕینەوە دۆزینەوەی لەحنی ماسی و كچەڕۆژنامەنووسەكە و شاباز و برای شاباز لێك هەڵناوێردرێن؛ بەڵام دیسانیش وەك تەمهیدێك بۆ ڕزگار بوون لە هێڵی بوون شتێكی بە كەڵكە. لەسەرجەم‌دا ساختاری گێڕانەوە لەم ڕۆمانەدا لە دوو بەش پێكهاتووە. بەشی یەكەم كە پێكهاتووە لە ژیانی ماسی پێش لە ئاشق بوونی هەتا ئەو شوێنەی بۆ جارێكی دی لەگەڵ شاباز ئاشنا دەبێتەوە و بەشی دووهەم لە پەڕەوازە بوونی ماسی و شابازەوە بۆ هەندەران دەست پێدەكا. گێڕانەوەی بەشی یەكەم لە لایەن ماسی و شابازەوە بە شێوەیەكی زیندوو و پڕ ئێنێرژی و بە شێوەیەكی بە تەواوەت ڕێئاڵ ریوایەت كراوە. بەشی دووهەم بە شێوەیەكی فانتێزیك و تا ڕادەیەك جادوویی دەگێڕدرێتەوە. بەشی یەكەم هەتا لاپەڕەی سەد و یازدە لەخۆ دەگرێ و ئەو زمانەی ئەم بەشە لە ڕۆمان دەگێڕێتەوە زمانێكی ڕێئالە كە لەگەڵ ڕیالیتە و ساختاری واقعگەرایانەی ڕۆمان یەكدەگرێتەوە. زمان حاڵەتێكی پارۆدیك و تەنزئاسای هەیە و شیرناییەكی تایبەتی تێدا دەشنێتەوە. بەم هۆیە كە زمانی گێڕانەوە ئەرك و وەزیفەیەكی تایبەتی نەخراوەتە ئەستۆ بە شێوەیەكی ڕوون و شەففاف ئەركی خۆی ڕادەپەڕێنێ. بەڵام گێڕانەوەی بەشی دووهەم ئەو بەشەیە كە لە لاپەڕەی سەد و یازدە بەو لاوە دەست پێدەكا و نووسەر حەول دەدا گێڕانەوە و بەتایبەت زمانی گێڕانەوە لایەنێكی نمادین بەخۆوە بگرێ. نووسەر بەردەوام لە حەولی چەن ڕەهەند كردنی كاراكتێر و زمانی گێڕانەوەدایە. ئەم شتە لە كەسایەتی هەڵۆدا كە كەسایەتییەكی لاوازە و بە باشی دانەڕێژراوە و كوت و پڕ لە ڕۆمان‌دا قوت دەبێتەوە ڕەنگی داوەتەوە. نووسەر حەول دەدا حاڵەتێكی هێمایین و ڕەمزی بدا بە هەڵۆ. كەسایەتی هەڵۆ بەرهەمی عەمەلێكی داستانی و ڕەوتی ئاسایی گێڕانەوە لە ڕۆمان‌دا نییە؛ بەڵكوو بەرهەمی هەلوومەرجێكی دەستكرد و مەسنووعییە كە نووسەر بۆی ڕەخساندووە. تەنانەت نووسەر بە شێوەیەكی زەق ویستوویەتی بە ئیرجاعدانی خوێنەر بەو ژمارە و ڕووداوە مێژوویانەی بۆ ئەو سەنگ و مانایەكی تایبەتیان هەیە كەسایەتی هەڵۆ وەك ڕەمزی خەبات و بەربەرەكانێیەكی مێژوویی هەڵكێشێ. لە لاپەڕەی سەد و پەنجادا ئاماژە بە ژمارەی ۱۳۲۴كراوە كە وەبیرهێنەوەی كۆمار و كەسایەتی جەنابی پێشەوا و لە سێدارە درانیەتی كە هاوكاتە لەگەڵ لە سێدارەدانی هەڵۆ. یان لە لاپەڕەی سەد و پەنجا و یەك وەختایەك خالەیلێ لە دیمەنی لە سێدارەدانی هەڵۆ دەڕوانێ و سەری هەڵێناوە و فرمێسكی نایەنە خوارێ، وەبیر هێنەوەی زێڕوەشان‌خانمە، ئەو دایكەی كە لە كۆماری كوردستان‌دا سێ كوڕی بە ڕۆژێك لە سەقز لەسێدارە دران و بۆوەی كوڕەكانی لە حاند جەللادەكان ڕەنگ زەرد نەبن بە خوێنی كوڵمەی ڕوویان سوور دەكا. هەڵبەت هەرچەندێكی كەسایەتییەكی داستانی پتر وەبیر هێنەوەی ئەو ڕووداوە مێژوویی و كەسایەتیانە بێت كە مێژوویەكیان لە پشتە و پتر خۆی بەو ڕواداوانەوە گرێ بدا و پتر ئەو زەینییەتانە لە زەینی خوێنەردا زیندووبكاتەوە باشترە و دەبێتە هۆی بەهێز بوونی ئەو كەسایەتییە لە ساختاری ڕۆمان و گێڕانەوەدا، بەڵام ئەم مەزییەتە دەگەڕێتەوە بۆ چۆنیەتی تەعامول و هەڵسوكەوتی نووسەر لەگەڵ كەسایەتییەكانی نێو ڕۆمانەكەی. بێتوو كەسایەتییەكان بە شێوەیەكی ئاسایی و بە پێی مەنتقێكی ساختاری وەها پێگەیەكیان وەدەست هێنابێ و ئەم تایبەتمەندییە لە نێو كەسایەتییەكەدا دەروونی بووبێ دەبێتە خاڵێكی بەهێز نەك بۆ كەسایەتییەكە بەڵكوو بۆ سەرلەبەری گێڕانەوەكەش. بۆ وێنە لە ڕۆمانی پیرەمێرد و دەریای هێمینگوێی‌دا قارەمانی سەرەكی ڕۆمان هەم خودی هێمینگوێیە لە دنیای واقع‌دا كە ڕەخنەگران پێیان وابوو هەڵچۆڕاوە لە داهێنان و هەمیش نموونەیەكی ئەزەلییە لە ڕەنج بەخەساری ئینسان كە لە مەودای ژیانی هەتا مەرگ هیچ شتێكی بە دەستەوە نامێنێ و ئەوەی وەدەستی دێنێ ژان و مەینەتە. لەسەرە مەرگ‌دا بە دەستێكی بەتاڵ و دنیایەك حەسرەت ئەم دنیایە بەجێدێڵێ. ئەم كاراكتێرە هاوكات وەبیرهێنەرەوەی كەسایەتی ئوستوورەیی سیزییەفە و تەنانەت دەتوانین چەندین فایلی تەفسیری دیكەشی بۆ بكەینەوە. بەڵام هێمینگوێی لە هیچ كوێیەك‌دا نەیویستووە وا نیشان بدا كە ئەم مانا لاوەكیانەش لە هەناوی كەسایەتی ڕۆمانەكەی ئەودا خۆی حەشارداوە یان بە خوێنەر بڵێ كە زەینی بەرەو ئەم مانایانەش پەل باوێ. بەڵكوو خوێنەر بە شێوەیەكی سروشتی ئەم دەلالەتە ماناییانە كەشف دەكا، بە بێ ئەوەی هەست بە دەست‌تێوەردانی نووسەر لە سازمان و پێكهاتەی دەقی ڕیوایەتی‌دا بكا.  بەڵام ئەم شتە لە كەسایەتی هەڵۆدا نەدەبیندرا و نووسەر نیشانی نەدابوو كە هەڵۆ بە پێی كام كردەوە و عەمەلی داستانی وەها پێگەیەكی پێبەخشراوە و بە پێی كام كردەی داستانی دەبێ هەڵۆ ئەو هەموو مێژووەی لەخۆ گرتبێ و وەبیر هێنەوەی ئەو كەسایەتیانەبێ. لەسەرجەمدا هەڵۆ بەرهەمیهێنەری كێشەی داستانی نییە لە پێكهاتەی گشتی ڕۆماندا. ئەوە لە حاڵێكدایە كە كەسایەتی ماسی بە باشی داڕێژراوە و كاری لەسەر كراوە. كەسایەتی ماسی بەرهەمی ئەو عەمەلە داستانییەی خۆیەتی لە سازمانی گێڕانەوەدا و هێمای زیندووویەتی و ژیان و نەسرەوتنە. كەسایەتی ماسی ئاوێتەیەكە لە خۆشی و ناخۆشی و عیشق و خۆشەویستی. تەنانەت لە یەك دوو شوێندا ئاماژە بە هێمۆسێكشواڵ بوونی دەكرێ. كەسایەتی ماسی نموونەیەكی بەرچاوە لە كەسایەتییەكی سەركەوتوو لەم ڕۆمانەدا و  ئاوێتەیەكە لە تەواوەتی ئەو ئیحساسە ئینسانیانەی كە هەموو كەسایەتییەك لە ژیانی ئاسایی‌دا هەیەتی.

شتێكی دیكە كە پێویستە باسی بكەین ساختار زمانە لەم ڕۆمانەدا. هەروەك پێشتر ئاماژەی پێكرا ئەم ڕۆمانە لە دوو فەزای ڕیوایەتی پێك هاتووە، فەزایەك كە لە ژیانی ئاسایی ماسی و شاباز و خەڵكی قڕەجار دەدوێ. هەر وەها فەزایەكی فانتێزیك كە لە لاپەڕەی سەد و یازدە بە دواوە لە لایەن ماسی و شابازەوە دەگێڕدرێتەوە. ئەم دوو فەزایە بە دوو زمانی جیاواز گێڕدراونەوە. فەزای یەكەم زمانێكی كەمتاكورت ئیستاندارد و ئاساییەـ تێكەڵاوێك لە ڕاوێژی سەقزی و ئیستلاحاتی باشوورـ و زمانی بەشی دووهەم زمانێكی بەتەواوەت دەسكرد و مەسنووعە. هەڵبەت ئەو فەزا فانتێزیك و جادووییەش هەر هەڵگری ئەو نەوعە زمانەیە. ئەم زمانە جار جار هەتا ئاستی زمانی وتارێكی سیاسی دادەبەزێ. بۆ نموونە دەتوانین ئاماژە بە فەسڵی ماسی لە دادگا لە لاپەڕەی دووسەد و سێ بەولاوە بكەین كە بە تەواوەت شوعاری سیاسییە. ئەم دوو كەرت بوونەی ڕۆمان تەنیا لە سەتحی فەزا و چۆنیەتی گێڕانەوە و زمان‌دا ڕووی نەداوە، بەڵكوو لە سەتحی باوەڕپەزیر كردنی گێڕانەوەش‌دا هەر ڕوویداوە بە شێوەیەك كە خوێنەر تووشی شۆكێكی ڕیوایەتی دێت. وەختایەك ڕاوی شێوازێك بۆ گێڕانەوەی ڕۆمان یان چیرۆك هەڵدەبژێرێ دەبێ هەتا سەر بەو شێوازە ڕیوایەتییەی خۆی پابەند و وەفادار بێ، هەڵبەت گێڕانەوە دەتوانێ تێكەڵاوێك لە چەن شێوازی جیاواز بێت بەو شەرتەی نووسەر مەنتقی خوێنەرانەی بەردەنگ تووشی قەیران نەكا و ئەوندە لێهاتووانە لە فەزایەكەوە بچێت بۆ فەزایەكی دی كە خوێنەر هەست بە سروشتی بوونی ئەم كارە بكا. یانی بتوانێ خوێنەر بەو قەناعەتە بگەیەنێ كە كاری خۆی بە پوختی بەجێ گەیاندووە. نموونەی كلاسیكی گێڕانەوە لەم تێكەڵ‌بوونە چیرۆكی بڵیندی شنێلی گۆگۆلە كە لە سەرەتاوە هەتا تەقریبەن كۆتایی چیرۆك كەسایەتی ئاكاكۆویچ بە شێوازێكی ڕێئاڵ دەگێڕدرێتەوە و دادەڕێژرێت، بەڵام لە كۆتایی چیرۆك‌دا گێڕانەوە شێوازێكی سوورڕێئاڵ بەخۆوە دەگرێ و لە پاش مردنی ئاكاكۆویچ، ڕووحی ئەم كەسایەتییە ـ هەر لەو شەقامەی شنێلە تازەكەیان لەبەر داكەندووە و لێیان دزیوە ـ هەموو شەوێك پێش بە ڕێبواران دەگرێ و شنێلەكانیان لەبەر دادەماڵێ. بەڵام خوێنەر بە ئاسانی ئەم وەرچەرخانە قبووڵ دەكا، چونكوو گۆگۆل پێشتر بە شێوەیەك كەسایەتی ئاكاكۆویچی داڕشتووە كە خوێنەر ئەم وەرچەرخانە قبووڵ دەكا. نموونەیەكی كلاسیكی دیكە بەڵام مۆدێڕن كەسایەتییەكانی نێو سەدساڵ تەنیایین، بۆ نموونە دوو كەسایەتی خۆزێ ئاركادیۆ و ڕێمیدیووس لەو كەسایەتییانەن كە هاوكات هەم كەسایەتییەكی ڕێئاڵ و هەمیش جادوویین، ئەو فەزایەی ئەم كەسایەتیانەش لەوێدا دەور دەگێڕن هەم ڕێئاڵ و هەمیش جادووویین. بەڵام تەلفیقی ئەم دوو فەزایە لە لایەن نووسەرەوە بە شێوەیەكە كە خوێنەر تووشی شۆك نابێ. بەڵام لە ڕۆمانی قڕەجاردا وا نییە و ئەم دوو فەزا ڕێئاڵ و فانتزیكەی ڕۆمان، بە هۆی ئەوەی كە بە باشی پەرداخت نەكراوە خوێنەر تووشی گومان دەكا. ئەو گۆڕانكاریانەی لە زەمینەی هەڵسوكەوتی كاراكتێرەكان‌دا ڕوودەدەن هێندە غەیرەواقعی و دوور لە زەینن كە خوێنەر ناچێتە ژێرباری مەنتقی گێڕانەوە و ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی نووسەر نەیتوانیوە هاوسەنگییەك لە نێو ئەو دوو فەزایەدا بەدی بێنێ. لە لاپەڕەی سەد و نەوەد و پێنج كە فەسڵی كچە ڕۆژنامەنووسە جوویەكەیە فەزای قڕەجار و دەست‌درێژی دەسەڵات بۆ سەر خەڵك بەشێوەكی هێندە تۆخ و دوور لە ڕاستی تەوسیف كراوە كە خوێنەر بۆی هەزم نابێ، چونكوو بمانهەوێ و نەمانهەوێ خوێنەر دەگەرێتەوە بۆ ئەو بیرەوەریە مێژوویانەی كۆمەڵگای خۆی و وەختایەك دەبینێ نووسەر ئەمانەتدارانە دۆخی كۆمەڵایەتی ئەوی ڕیوایەت نەكردووە و خەریكی شوعاردانە قەتعەن دەسڵەمێتەوە و تووشی شڵەژان دەبێ. ڕیوایەتی داستانی بە پێچەوانەی ڕیوایەتی سیاسی و تاریخی شوعار نادا بەڵكوو واقعی تایبەت بەخۆی دەخوڵقێنێ واقعێكی جوانیناسانە و هونەری.

جگە لەم كێشانەی كە باسمان كرد هێندێك كێشەی ورد هەن كە لێرەدا ئاماژەیان پێدەكەین. هەڵبەت ئەوانە بە مانای موچ‌گیری نووسەر نییە بەڵكوو بۆ ئەوەیە كە كە نیشانی بدەین گێڕانەوە ساختارێكی منتقییە كە هەموو پاژەكانی ئەم پێكهاتەیە گرینگییەكی تایبەتیان هەیە و بێتوو وردەكاریەكان وەپشت گوێ بخرێن سازمانی گێڕانەوە دەهاڵۆسكێ. جا بۆیە وردەكاریەكان بە ئەندازەی واتا قەبەكان لە ڕۆمانێك‌دا گرینگن و دەبێ بە یەك ئەندازە لە لایەن نووسەرەوە ئاوڕیان لێ بدرێتەوە.

لە لاپەڕەی سەد و نەود و هەشت‌دا نووسەر شتێكی كە پێشتر بۆخۆی باسی كردووە لەبیر دەچێتەوە و ئەویش ئەوەیە كە ماسی ئینگلیسی نازانێ و بە لەقەلەق ڕستەیەكی بۆ ساغ دەبێتەوە كەچی كوت‌وپڕ دەبێتە بولبول و تەنانەت دەكەوێتە باسی سیاسی و كۆمەڵایەتی لەگەڵ كچە ڕۆژنامەنووسە جووەكە. بە هیچ مەنتقێك ناتوانین لێكی بدەینەوە كە ماسی چۆن لە خۆڕا بە هەڵكەوت لەو ژوورە ئاسمان‌شینەدا لەگەڵ ئەو ڕۆژنامەنووسە ئاشنابووە كە خوداوڕاستان بنەچەكەی دەگەڕێتەوە بۆ قڕەجارێك كە باپیرانی لەوێ ژیاون!! ئەمانە ئەو شتە بچووكانەن كە خوێنەر لە خۆی دەپرسێ و وڵامیان بۆ نابینێتەوە. هەر وەها گرفتێكی دیكەی ئەم ڕۆمانە ئەو هەڵە زۆرە ئیملایی و ئینشاییانەن كە ڕادەیان تەبیعی نییە.

یان لە لاپەڕەی سەد و هەشتا و سێ‌دا كە فەسڵەكە بە گێڕانەوەی ماسی و لە لایەن یەكەم كەسی تاكەوە دەست پێدەكا كوت و پڕ ڕاوی دەبێتە سێهەم كەس و زانای هەموو شت زان. سەرەتای فەسڵ ئاوا دەست پێدەكا: «پێش ئەوەی قڕەجار ئاوا قڕوقەپی لێبكرێت من وا بڕیار بوو كە بچم ئاسكەی دەستە خوشكم ببینم…» بەڵام دوولاپەڕە دواتر ئاوای لێدێ: «ماسی تاقەتی نەما كە ئیتر گوێ بۆ ئەم داستانە خەمبارانە شل بكات…» ئەم وەرچەرخانی گۆشە نیگایە تكنیكێكی داستانی نییە بەڵكوو هەڵەیەكی گێڕانەوەییە.

وەك ئاخر تێبینی دیسانیش ئاماژەیەك بە زمانی ڕۆمانەكە دەكەم. چون پێموایە زمان ئامیانی سەرەكی هەموو نووسەرێكە و چۆنیەتی هەڵسوكەوتی نووسەر لەگەڵ ئەم توخمە سەرەكییە كەسایەتی و شەخسسیەت دەدا بە نووسراوەكەی. زمان لەم ڕۆمانەدا كێشەیەكی ئەوتۆی نییە بەڵام نێونێوە زاراوەی سەقزی ئاوێتەی گێڕانەوە كرابوو كە لە زەوقی دەدا. هەڵبەت ئەم شتە لە دیالۆگەكان‌دا هیچ كێشەیەك سازناكەن بەڵام ئەو دەمەی نووسەر دەچێتە كەوڵی یەكەم كەسەوە و ڕۆمان دەگێڕێتەوە دەبێتە دەستەنداز و خوێنەر هەستی پێدەكا. شتێكی دیكەش ئەو واژە و دەستەواژە باشووریانە بوون كە بە ڕاستی زمانی ڕۆمانەكەی ناخۆش كردبوو.

لە كۆتاییدا دەبێ ئەوە بڵێین كە ئەم ڕۆمانەش وەك زۆربەی ڕۆمانەكانی دیكەی گێڕانەوەی كوردی گرفت و كەم و كووڕی خۆی هەیە و من پێموایە ئەوە شتێكی تەبیعییە. تەبیعییە چونكوو مێژووی گێڕانەوەی ئێمە مێژوویەكی كورتە و قەتعەن زەمان دەبا هەتا ببینە خاوەن ئەزموون لەم بوارەدا و ڕۆمانی ئیستاندارد بخوڵقێنین. هەر وەها مزگێنییەكی خۆشیشە بۆ گێڕانەوەی كوردی لە ڕۆژهەڵات. چونكوو ئەم ڕۆمانە پێمان‌ دەڵێ كە گێڕانەوە تەنیا دەستەمۆی دەستی پیاوان نییە و ژنانیش قسەی خۆیان پێیە لەم بوارەدا. هەر وەها خۆشتر ئەوەیە كە گێڕانەوەی ئێمە تەنیا لە جوفرافیای ئێرەدا قەتیس نەماوە و لە دەرەوەی خۆشمان‌ڕا هەن كەسانێك كە ڕاوی مێژووی كۆمەڵایەتی و ئینسانی ئێمەن.

انتشار توسط 8 تم

بۆچوون بنووسە

ئیمەیلەکەتان نیشان نادرێت.خانە داواکراوەکان نیشانە کراون. *

*

*

دەتوانی ئەو تاگ و خەسڵەتانە HTML بەکاربێنیت: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>