هەواڵ

خوازه (امر) له زمانی کوردی دا / ئارام بایه‌زیدی

ئارام بایزیدی

خوازه (امر) له زمانی کوردی دا

ئارام بایه‌زیدی

خوازه دۆخێکه که بێژەر (گوینده) ڕوودانی فرمان (فعل) به شێوازێکی داخوازی، تکا و دەستوور چاوەڕوانی دەکا. ئەو دۆخه تایبەت به قەوارەی دووهەم کەسی تاک (دوم شخص مفرد) و دووهەم کەسی کۆیه (دوم شخص جمع)؛ که بیسەرن (شنونده). له کتێبەکانی ڕێزمانی زمانی فارسی، (ب) وەکوو مۆڕفیم (تکواژ)‌ـێک دەناسێنن که خوازه ساز دەکات. هێندێک له‌و که‌سانه‌ی که له بواری ڕیزمان کار ده‌که‌ن، له ژێر شوێنی زمانی فارسی تووشی هه‌ڵه ده‌بن و به لێکدانه‌وه‌یه‌کی به په‌له و ئاستی، ساز بوونه‌وه‌ی خوازه له زمانی کوردی وه‌کوو زمانی فارسی لێک‌ ده‌ده‌نه‌وه .بەڵام زمانی کوردی تایبەتمەندی خۆی لەو بواره دا هەیه که دەبێ بدرێته بەر باس، نەک ئەوەی که پێک‌هاتی(ساختار) زمانی فارسی بۆ خوازه بێ هیچ لێکدانەوەیەک بیهێنینه نێو زمانی کوردی!

وەکوو دەزانین له زمانی کوردی دا هیچ وشەیەک به پیتی دەنگدار (مصوت) دەست پێ ناکا و پیتەکانی دەست‌پێکی وشەکان بێدەنگن. کاتێک بمانهەوێ خوازه ساز بکەین مۆڕفیمی “ب” که پیتێکی بێدەنگه (صامت)، دەکەوێته سەر پیتی دەست‌پێکی فرمان که ئەویش پیتێکی بێدەنگه. بەڵام دەزانین که له سیستمی زمانی کوردی دا له دەست‌پێکی وشه، دوو پیتی بێدەنگ به دوای یەکتر دا نایەن؛ مەگەر ئەوەی که پیتێکی دەنگدار له نێوان ئەوان دا جێگر بێ. له سیستمی زمانی کوردی ئەو پیته دەنگداره بزرۆکەیه. لێره دا ڕەنگه له بەر چاو نەگیرانی بزرۆکه له خوازه دا، بگەڕێتەوه سەر ئەوەی که له ڕێنووسی کوردی به ئەلفوبێی عەڕەبی، بزرۆکه نانووسرێ. ئەگه ڕێنووسی لاتین بۆ نووسین هەڵبژێردرابایه به دڵنیایی دەوری له خوازه دا وەدەر دەکەوت.

زمانی فارسی لەو بواره دا بۆخۆی هێندێک کێشەی له سەرە. بۆ وێنه به چاو لێکردن له کتێبی “دستور زبان فارسی ۲/ سال دوم آموزش متوسطه” پێک‌هاتی ساز کردنی خوازه بۆ قەوارەی دووهەم کەسی تاک و دووهەم کەسی کۆ بەو چەشنه دەنووسرێ:

دوم شخص مفرد: بـ + بن مضارع + Ø                                       دوم شخص جمع: بـ + بن مضارع + ید

بەڵام کاتێک بۆ خوازه وێنه دێننەوه، دەنووسن:

بِنویس، بِنویسید، بُرو، بِروید، بِنشین، بِنشینید

ئەو پرسیاره دێته گۆڕ که دەوری ژێر (کسره) و بۆر (ضمه) له فرمانەکانی سەرێ چی‌یه؟

که وابوو ناتوانین لاسایی کردنەوە له پێک‌هاتێک بکەین که خۆی هێندێک کێشه و بابەتی ناڕوونی تێدا ماوه. باسه‌که ده‌هێڵینه‌وه بۆ که‌سانی شاره‌زای ڕێزمانی فارسی.

بۆ ڕوون بوونه و شی‌کردنەوەی زیاتر، دەتوانین بڵێین خوازه له زمانی کوردی دا به چەشنی خوارەوه ساز دەبێ:

۱- خوازه له بنەی ئێستا(بن مضارع) ساز دەبێ

۲- مۆڕفیمی “ده” (که فۆڕفیمی ساز کردنه‌وه‌ی زه‌مانی ئێستایه) ئەگه له فرمان دا هەبێ، لا دەچێ

۳- مۆڕفیمی “bi” له فرمانی یەک بەشی له پێش فرمان و له فرمانێک که خاوەنی پاشگر (پیشوند) بێ دوای پاشگر و پێش بنەی ئێستا ئیزافه دەبێ

۴- دووهەم کەسی کۆ بەو شێوازه ساز دەبێ و پێویستی به گۆڕانکاری دیکه نی‌یه.

۵- له قەوارەی دووهەم کەسی تاک، ناسه (شناسه) لا دەچێ؛ ئەگه پیتی کۆتایی بنەی ئێستا دەنگدار بێ گۆڕانکاری دیکه نایەته گۆڕ. بەڵام ئەگه پیتی کۆتایی بنەی ئێستا بێدەنگ بێ، له کۆتایی فرمان “ە” وەکوو ناسه به فرمانەوه دەلکێ.

بۆ ڕوون بوونەوەی زیاتر، سەرنج دەدەینه وێنەکانی خوارەوه:

  • فرمانێک که بنەی ئێستای به پیتی بێدەنگ کۆتایی بێ:

فرمانی یەک بەشی:

دەنووسی ← بنووسه (binûse)                                    دەنووسن← بنووسن (binûsin)

دەخەوی ← بخەوه (bixewe)                               دەخەون ← بخەون (bixewin)

دەبووری ← ببووره (bibûre)                                دەبوورن ← ببوورن (bibûrin)

دەنێری ← بنێره (binêre)                                   دەنێرن ← بنێرن (binêrin)

وه‌کوو له وێنه‌کان دا ده‌بینین و ده‌رده‌که‌وێ ، موڕفیمی “ده” له ڕه‌وتی ساز کردنی خوازه لاده‌چێ و جێگای خۆی به مۆڕفیمی خوازه‌سازی “ب+بزرۆکه” ده‌دا.دووهه‌م که‌سی کۆ به‌و چه‌شنه ساز ده‌بێت و پێویستی به گۆڕانکاری زۆرتر نی‌یه. به‌ڵام له دووهه‌می که‌سی تاک دا، ناسه‌ی فرمان که پیتی “ی”یه له‌و ڕه‌وته دا لاده‌چێ و پیتی “ه‌” وه‌کوو ناسه خۆی ده‌رده‌خا. بۆ زیاتر ڕوون بوونه‌وه، ده‌وری مۆڕفیمه‌کان له خوازه دا به وردی ئاماژه‌یان پێ‌ده‌کرێ.

بنووسه (binûse):

ب+بزۆکه: مۆڕفیمی خوازه‌ساز

نووس: بنه‌ی ئێستا له چاوگی “نووسین”

ه: ناسه‌ی خوازه بۆ دووهه‌م که‌سی تاک

بنووسن (binûsin):

ب+بزۆکه: مۆڕفیمی خوازه‌ساز

نووس: بنه‌ی ئێستا له چاوگی “نووسین”

بزرۆکه+ن: ناسه‌ی فرمان که له‌و دۆخه دا گۆڕانکاری نایه‌ته ئاراوه و ده‌بێته ناسه‌ی خوازه بۆ دووهه‌م که‌سی کۆ

فرمانی دوو بەشی:

هەڵ دەگری← هەڵ بگره (hebigre)  هەڵ دەگرن ← هەڵ بگرن (hebigrin)

ڕادەکێشی ← ڕابکێشه (abikêşe)   ڕادەکێشن ← ڕابکێشن (abikêşin)

وه‌کوو به هێنانه‌وه‌ی وێنه ده‌رده‌که‌وێ، مۆڕفیمی “ده” جێگای خۆی به مۆڕفیمی “bi” ده‌دا و ئه‌و مۆڕفیمه وه‌کوو مۆڕفیمی “ده” له نێوان به‌شی یه‌که‌می فرمان و بنه‌ی ئێستا جێگر ده‌بێ. له درێژه دا ده‌وری مۆڕفیمه‌کان له خوازه دا به وردی ئاماژه‌یان پێ‌ده‌کرێ

هەڵ بگره (hebigre):

هه‌ڵ: به‌شی یه‌که‌می فرمان

ب +بزۆکه: مۆڕفیمی خوازه‌ساز

گر: به‌شی دووهه‌می فرمان که بنه‌ی ئێستای چاوگی “گرتن”ه

ه: ناسه‌ی خوازه بۆ دووهه‌م که‌سی تاک

هەڵ بگرن (hebigrin):

هه‌ڵ: به‌شی یه‌که‌می فرمان

ب +بزۆکه: مۆڕفیمی خوازه‌ساز

گر: به‌شی دووهه‌می فرمان که بنه‌ی ئێستای چاوگی “گرتن”ه

بزرۆکه+ن: ناسه‌ی فرمان که له‌و دۆخه دا گۆڕانکاری نایه‌ته ئاراوه و ده‌بێته ناسه‌ی خوازه بۆ دووهه‌م که‌سی کۆ

  • فرمانێک که بنەی ئێستای به پیتی دەنگدار کۆتایی بێ:

فرمانی یەک بەشی:

دەڕۆی ← بڕۆ (bio)                                دەڕۆن ← بڕۆن (bion)

دەنووی ← بنوو (binû)                                      دەنوون ← بنوون (binûn)

دەژی ← بژی (bijî)                                             دەژین ← بژین (bijîn)

دەترسێی ← بترسێ (bitirsê)                                     دەترسێن ← بترسێن (bitirsên)

دەڵێی ← بڵێ (biê)                              دەڵێن ← بڵێن (biên)

وه‌کوو به هێنانه‌وه‌ی وێنه‌کان ڕوون ده‌بێته‌وه، له ڕه‌وتی خواز ساز کردن، مۆڕفیمی “ده” لاده‌چێ و مۆڕفیمی “ب+بزرۆکه” وه‌کوو مۆڕفیمی خوازه‌ساز له ده‌سپێکی فرمان دا دێ . خوازه‌ی دووهه‌م که‌سی کۆ به‌و چه‌شنه ساز ده‌بێت و تووشی هیچ گۆڕانکاری‌یه‌ک نابێت، به‌ڵام له دووهه‌م که‌سی تاک ناسه‌ی فرمان که پیتی “ی”یه له ڕه‌وتی خوازه ساز کردن لاده‌چێ و دووهه‌م که‌سی تاک له‌و دۆخه دا خاوه‌نی ناسه نی‌یه. له درێژه دا ده‌وری مۆڕفیمه‌کان له خوازه دا به وردی ئاماژه‌یان پێ‌ده‌کرێ.

بڕۆ (bio):

ب+بزرۆکه: مۆڕفیمی خوازه‌ساز

ڕۆ: بنه‌ی ئێستا له چاوگی ” ڕۆیشتن”

ناسه: دووهه‌م که‌سی تاک له‌و دۆخه دا خاوه‌نی ناسه نی‌یه

بڕۆن (bion):

ب+بزرۆکه: مۆڕفیمی خوازه‌ساز

ڕۆ: بنه‌ی ئێستا له چاوگی ” ڕۆیشتن”

ن: ناسه‌ی فرمان که ده‌شبێته ناسه‌ی خوازه ( جێگای سرنجه له‌و دۆخه دا چونکێن بنه‌ی ئێستا به پیتی ده‌نگدار کۆتایی دێ، بزرۆکه وه‌کوو به‌شێک له ناسه خۆی ده‌رناخا، هه‌ر وه‌کوو ده‌زانین له یه‌ک بڕگه دا دوو پیتی ده‌نگدار جێگر نابن، له کۆتایی دا “ن” ده‌بێته ناسه، بۆ ڕوون بوونه‌وه هه‌ڵ‌سه‌نگاندنی “بنووسن” و “بڕۆن” له ڕووی ناسه‌وه پێویسته)

فرمانی دوو بەشی:

تێ‌دەگەی ← تێ‌بگه (têbige)                                      تێ‌دەگەن ← تێ‌بگەن (têbigen)

تێ‌بگه (têbige):

تێ: به‌شی یه‌که‌م فرمان

ب+بزرۆکه: مۆڕفیمی خوازه‌ساز

گه: به‌شی دووهه‌می فرمان که بنه‌ی ئێستایه له چاوگی “گه‌ییشتن”

ناسه: دووهه‌م که‌سی تاک له‌و دۆخه دا خاوه‌نی ناسه نی‌یه

تێ‌بگەن (têbigen):

تێ: به‌شی یه‌که‌م فرمان

ب+بزرۆکه: مۆڕفیمی خوازه‌ساز

گه: به‌شی دووهه‌می فرمان که بنه‌ی ئێستایه له چاوگی “گه‌ییشتن”

ن: ناسه‌ی فرمان که ده‌شبێته ناسه‌ی خوازه

  • فرمانی بێ‌زاکوون (بی‌قاعده)

دێی ← وەره (were)                                دێن ← وەرەن (werin)

هەڵ دێی ← هەڵێ (heê)                                 هەڵ دێن ← هەڵێن (heên)

وەکوو دەبینین “هاتن” و “هەڵاتن” بێ‌زاکوونن، واته خوازەکەیان لەو پێک هاتەی که له سەرەوه باسمان کرد جێ ناگرێ و به چەشنێکی بێ‌زاکوون خوازەکەیان ساز دەبێ.

انتشار توسط 8 تم

5 بۆچوون

  1. کاکه خوازه به مانای (استعاره)یه نه (امر)!!!

    • ئارام بایه‌زیدی

      به‌ڕێزم تا ئه‌و جێگایه‌ی من خوێندنه‌وه‌م هه‌بێ “خوازتن” که چاوگه، بنه‌ی ڕابردووی ده‌بێته “خوازت” و بنه‌ی ئێستای ده‌بێته “خواز” که له ڕووی واتاته‌وه ویستنێکه که چه‌شنێک له ئیجبار یان تکای تێدا هه‌بێ و مۆڕفیمی “ه” له دوای بنه‌ی ئێستا ده‌توانێ ئیزافه و وشه‌یه‌کی داڕژاو (مشتق) ساز بکا که له ئاکام دا دهه‌گه‌ین به “خوازه”. به‌ڵام “استعاره” له ڕووی واتاوه بریتیه له ” به کرێ گرتنی و عاریه‌ کردنی واتای وشه‌یه‌ک بۆ وشه‌یه‌کی دیکه‌یه”. که وابوو ئه‌گه له کوردی دا بمانهه‌وێ هاوتایه‌ک بۆ “استعاره” بدۆزینه‌وه ده‌بێ به چه‌شنێک واتای به کرێ گرتنی تێ دا هه‌بێ. بۆ وینه به لکاندنی مۆڕفیمێک به “کرێ” ده‌توانین هاوتای بۆ ساز بکه‌ن. بۆ وینه:
      کرێ+وانه= کرێوانه
      کرێ+ واتا= کرێ واته یان کرێ واتا
      …..

      • به‎رێز گیان له ته‎واوی فه‎رهه‎نگه کوردیه‎کان و گشت ڕه‎خنه‎گره ئه‎ده‎بیه‎کانی کوردی خوازه به (استعاره) ده‎ناسن. ئه‎وه‎ی که جه‎نابت بۆ (استعاره) ده‎ت هه‎وێت واتای به‎کرێ گرتنی تێدابێت دیاره له ده‎قی فارسی وه‎رگرتووه که یه‎کجار دووره له مه‎به‎ست و ده‎قی کوردی. به‎ڵام (امر) که جه‎نابت به خوازه داتناوه له کوردی دا ده‎بێت ده‎ستوور، فه‎رمان، بڕیار، یان واتای وه‎کوو سپارده، و … . ئه‎گه‎ر (امر) مه‎به‎ستمان بابه‎ت بێت واته هه‎ر ئه‎و مانایه‎ی که هه‌نووکه له ڕه‎خنه‎ی فه‎لسه‎فه‎ی مۆدێرن مه‎به‎سته هه‎ر ده‎بێته ده‎کرێ بڵێن بابه‎ت. بۆ نموونه :(امر بدیهی: بابه‎تی به‎ڵگه‎نه‎ویست). (امر کلی:بابه‎تی گشتی) (امر مسلط : بابه‎تی زاڵ). له بابه‎ت ئه‎وه‎ی که خوازه (استعاره)یه نه‎ک (امر) ده‎توانم بۆ نموونه له نووسراوه‎کانی مه‎سعوود محه‎مه‎د، ئه‎حمه‎دی مه‎لا یان دوکتۆر محه‎مه‎د که‎ماڵ له فه‎لسه‎فه بێنمه‎وه وه‎کوو (استعاره گسترده: خوازه‎ی به‎ربڵاو). (استعاره‎ی مطلق: خوازه‎ی ره‎ها).( استعاره مرکب: خوازه‎ی تیکه‎ڵاو). (استعاره) یان میتافۆر له ده‎قی کوردی دا چه‎ندها ساڵه که به خوازه ده‎ناسریت و به‎ڵگه‎ی به هێزیش بۆ ئه‎م مه‎به‎سته هه‎یه… جه‎نابت له دێری یه‎که‎م دا نووسیوته:«خوازه دۆخێکه که بێژەر (گوینده) ڕوودانی فرمان (فعل) به شێوازێکی داخوازی، تکا و دەستوور چاوەڕوانی دەکا.» به‎ڵام له (امر) یان ده‎ستوور له هیچ چه‎شنه تکا تێدانیه!. فه‎رمان هیچ ئه‎وه‎ی که تکا و ڕجای تێدانیه به‎ڵکوو خۆی نه‎فی هه‎رچی تکایه واته هه‎ڵگری تکاش نییه. (هه‎ڵبه‎ت ده‎قه‎که‎ت هه‎ڵگری ڕه‎خنه‎ی زۆری مێتۆدی، گریمانه‎ی وه فۆرمییه که لێره بۆباس نابێت).
        سپاس و سه‎رکه‎وتوو بی

  2. ئارام بایه‌زیدی

    له سه‌ره‌تا دا ئێوه فه‌رمووتان “خوازه” به واتای “استعاره”یه نه‌ک “امر”. هه‌ر وشه‌یه‌ک واتایه‌کی هه‌یه که پێویسته شێوازی ساز بوونی وشه له سه‌ره‌تا دا باسێکی له سه‌ر بکه‌ین. وشه‌کان له ڕووی سازبوونه‌وه دابه‌ش ده‌بن به 4 چه‌شن:
    1- وشه‌ی ساکار: ئه‌و وشانانه‌ی که ته‌نیا له یه‌ک مۆڕفیمی واتادار ساز بوون و له ڕووی واتایی‌یه‌وه له زمان دا سه‌قامگیر بوون بۆ وینه:
    چاو، دایک، برۆ،مانگ،شه‌و
    2- وشه‌ی داڕژاو (کلمه مشتق): ئه‌و وشه‌یه‌ی که له1 مۆڕفیمی واتادار و 1 یان چه‌ن مۆڕفیمی واتاده‌ر(خۆیان به ته‌نیایی واتایان نی‌یه) پێک‌دێ و ئه‌و وشه‌یه‌ لانیکه‌م خاوه‌نی 2 مۆڕفیمه. بۆ وێنه:
    وتار = وت + ار (وتن که چاوگه بنه‌ی ئێستای ده‌بێته “وت” که واتای هه‌یه، به‌ڵام “ار” هیچ واتایه‌کی نی‌یه به‌ڵکوو له ئاکامی لکان به “وت” واتایه‌کی دیکه‌ی پێ ده‌دا یان ده‌وه‌ری وشه‌که‌ ده‌گۆڕێ و وشه‌یه‌کی دیکه له دایک ده‌بێ. وت له ڕووی رێزمانه‌وه بنه‌ی ئێستایه که به لکانی “ار” وشه‌ی “وتار” ساز ده‌بێ که نێوه.)
    بێ‌بن= بێ + بن ( لێره دا “بن” واتای هه‌یه و “بێ” که مۆڕفیمێکی بێ‌واتایه پێش “بن” دێت و واتایه‌کی دێکه یان وشه‌یه‌کی دیکه ساز ده‌کا. “بن” له ڕووی ڕێزمانه‌وه نێوه. به لکانی “بێ” وشه‌ی بێ‌بن ساز ده‌بێ که ده‌بێته ئاوه‌ڵنێو (صفت))
    هه‌روه‌ها:
    هاوڕێ (هاو+ڕێ. که‌سێک له له گه‌ڵته)
    بێ‌هاوڕێ (بێ+ هاو+ڕێ. که‌سێک که خاوه‌نی هاوڕێ نی‌یه. لێره دا 2 مۆڕفیمی واتاده‌ر به‌دی ده‌کرێ “بێ” و “هاو”)
    ڕۆژین (ڕۆژ+ین. واته وه‌کوو ڕۆژ)
    به‌فرین (به‌فر+ین. که‌سێک که وه‌کوو به‌فر ده‌چێ و سپی‌یه)
    زانا (زان +ا. که‌سێک که شاره‌زایه و ده‌زانێ. “زان” بنه‌ی ئێستا له چاوگی زانین)
    نه‌زان ( نه+ زان. که‌سێک که تێ‌ناگا و نازانێ)
    شه‌وانه (شه‌و+انه. ئاماژه به‌وه‌ ده‌کا کارێک له شه‌و دا ڕوو ده‌دا)
    جێژنانه (جێژن + انه. دیاری‌یه‌ک که کاتی جێژن به که‌سێک ده‌درێ)
    مه‌له‌وان (مه‌له+وان. که‌سێک که له مه‌له کردن دا شاره‌زایه)

    3- وشه‌ی لێکدراو (کلمه مرکب): وشه‌یه‌که که لانیکه‌م 2 مۆڕفیم له خۆی بگرێ که هه‌موویان خاوه‌نی واتا بن. بۆ وێنه:
    دڵ‌ڕفێن (دڵ + ڕفێن. ڕفێن بنه‌ی ئێستا له چاوگی “ڕفاندن”ه. وه‌کوو ده‌بینین هه‌م “دڵ” و هه‌م “ڕفێن” خاوه‌نی واتان و به لکانی ئه‌و دوو مۆڕفیمه وشه‌یه‌کی تازه به واتایه‌کی تازه له دایک بوووه)
    خه‌م‌ڕه‌وێن (خه‌م + ڕه‌وێن. ڕه‌وێن بنه‌ی ئێستا له چاوگی “ڕه‌واندن”ه)
    سه‌رنج‌ڕاکێش (سه‌رنج + ڕاکێش. ڕاکێش بنه‌ی ئێستا له چاوگی “ڕاکێشان”ه)
    شه‌ونامه (شه‌و+نامه. نامه‌یه‌ک یان بڵاوکراوه‌یه‌ک که به نه‌هێنی بڵاو ده‌بێته‌وه)
    ڕێگر (ڕێ + گر. گر بنه‌ی ئێستا له چاوگی “گرتن”ه)
    ڕه‌شماڵ (ڕه‌ش + ماڵ)
    ڕق‌ئه‌ستوور (ڕق + ئه‌ستوور)
    ڕه‌زاسووک (ڕه‌زا +سووک. ڕه‌زا له هه‌نبانه‌بۆرینه‌ی ماموه‌ستا هه‌ژار به واتای “دیدار- روخسار” هاتوووه، ڕه‌زاسووک که‌سێک که له‌به‌ردڵ و خۆشه‌ویسته‌)
    ڕوومانگ ( ڕوو+ مانگ. واته که‌سێک که ڕووی وه‌کوو مانگ جوانه)
    4- وشه‌ی داڕژاو – لێکدراو: وشه‌یه‌که که تایبه‌تمه‌ندی وشه‌ی داڕژاو و لێکدراوی هاوکات هه‌‌بێ، واته ئه‌و وشه‌یه زیاتر له 2 مۆڕفیمه که لانیکه‌م 2 فۆڕمیمی خاوه‌ن واتان و فۆڕفیمێکی واته‌ده‌ریشی ده‌بێ هه‌بێ. بۆ وێنه:
    واتاده‌ر (واتا+ده‌+ر): “ده‌” بنه‌ی ئێستایه له چاوگی “دان”. “ر” مۆڕفیمێکی بێ‌واتایه که کاتی لکان به وشه‌یه‌ک دۆخی بکه‌ری (فاعلی) پێ ده‌دا. وه‌کوو ده‌بینین “واتا” و “ده‌” خۆیان خاوه‌نی واتان که‌ وابوو تا ئێره وشه‌که وشه‌یه‌کی لێکدراوه. به‌ڵام کاتێک مۆڕفیمی “ر” به کۆتایی نێوه‌وه ده‌لکێ له ئاکام دا به وشه‌ی داڕژاو-لێکدراو ده‌گه‌ین.
    خۆڕاگر (خۆ+ڕا+گر): “خۆ” جێناوه (ضمیر)، “گر” بنه‌ی ئێستایه له چاوگی گرتن، “ڕا” مۆڕفیمێکه که کاتی لکان به گرتن واتایه‌کی نوێ ده‌دا پێی. خۆڕاگر له ڕووی ڕێزمانه‌وه ئاوه‌ڵنێوه.
    خۆڕاگری (خۆ+ ڕا+گر+ی): لێره‌ دا مۆڕفیمی “ی” وشه‌ی‌ خۆڕاگر که ئاوه‌ڵنێوه ده‌یکا به نێو. وه‌کوو ده‌بینین خۆڕاگری له 2 مۆڕفیمی خاوه‌ن‌واتا، واته “خۆ” و “گر” و له 2 مۆڕفیمی واتاده‌ر، واته “ڕا” و “ی” پێک‌هاتوووه.
    کارنه‌زان (کار+نه+زان)
    سه‌رچاوه (سه‌ر+چاو+ه)
    ئێستا وه‌کوو پێشتر ئاماژه‌م پێ کرد وشه‌ی “خوازه” وشه‌یه‌کی داڕژاوه و له (خواز+ه) پێک‌هاتوووه. “خواستن” چاوگه، بنه‌ی ڕابردووی ده‌بێته “خواست” و بنه‌ی ئێستای ده‌بێته “خواز”. به لکاندنی مۆڕفیمی “ه” وشه‌ی “خوازه” ساز ده‌بێ که له ڕووی ڕێزمانه‌وه نێوه و واتای ویستن له خۆی ده‌گرێته‌وه.
    ئه‌وه‌ی که ئێوه ده‌ڵێن ئه‌و وشه‌یه واتای “استعاره” ده‌دا به هیچ شێوازێک پاساوی نی‌یه و ئه‌وه‌ی که چه‌ن که‌س له ده‌قێک دا به‌و مه‌به‌ست و واتایه که‌ڵکیان له “خوازه” وه‌رگرتوووه نابێته به‌ڵگه و پاساوگه‌ڵگر نی‌یه. ئه‌و که‌سه‌ی وشه‌ی “خوازه‌”ی وه‌کوو هاوتایه‌ک بۆ “استعاره” ناساندوووه ده‌بێ وڵام‌ده‌ره‌وه بێ و پێمان بڵێ ئه‌و وشه‌ی چۆن ساز بۆته‌وه که واتای سه‌ره‌کی “استعاره” (که بریتی‌یه له به‌کرێ گرتنی واتای وشه‌یه‌ک بۆ وشه‌یه‌کی دیکه‌ی) له خۆ ده‌گرێ!!! وێنه هێنانه‌وه له‌وه‌ی که چه‌ن که‌س و چه‌ن کتێب ئه‌و وشه‌یه‌یان به‌و واتایه هێناوه‌ته‌وه به‌ڵگه‌یه‌کی هێنده به‌هێز نی‌یه بۆ سه‌لماندنی ئه‌و وته‌یه. ئه‌گه “خوازه” وشه‌یه‌کی ساکار بێ واته له زمانی کوردی دا واتاکه‌ی وه‌کوو وشه‌کانی “دایک – کێو – چاو – برۆ” سه‌قامگیر بووبێت ئه‌وه جێگای باس کردنی نی‌یه (که ئه‌و دۆخه دووره و بوونی نی‌یه). به‌ڵام ئه‌گه “خوازه” وشه‌یه‌کی داڕژاو بێ ئه‌وه زۆر ڕوونه که واتای “ویستن” ده‌دا نه‌ک “استعاره”. ئه‌گه که‌سانێکیش به واتای “استعاره” که‌ڵکی لێ‌وه‌رده‌گرن ئه‌وه هه‌ڵه‌یه.
    له وڵامی قسه‌ی جه‌نابت دا که فه‌رمووتانه ” ئه‌‎وه‎ی که جه‎نابت بۆ (استعاره) ده‎ت هه‎وێت واتای به‎کرێ گرتنی تێدابێت دیاره له ده‎قی فارسی وه‎رگرتووه که یه‎کجار دووره له مه‎به‎ست و ده‎قی کوردی” ده‌بێ بڵێم: استعاره وشه‌یه‌کی عه‌ڕه‌بییه نه‌ک فارسی!!! هه‌م له کوردی و هه‌م له فارسی دا به‌و واتایه‌ی زمانی عه‌ڕه‌بی که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرن. بۆ وێنه له هۆنراوه‌ی “ئه‌مه‌گی گوڵان”ی ماموه‌ستا هێمن:
    منیش به ده‌ردی تۆ گرفتارم
    په‌روه‌رده‌ی خاکی کوردی هه‌ژارم
    که تۆ هه‌ناوت بۆ کورد بوووه ڕه‌ش
    منیش بۆ کوردی سه‌رم نا له هه‌ش
    وه‌کوو ده‌زانین هه‌ناو ئاماژه به جه‌رگ و ناوه‌ی له‌شی مرۆڤ ده‌کا به‌ڵام لێره دا به واتای ناوه‌وه‌ی گوڵی مێلاقه هاتوووه، که وابوو لێره دا “هه‌ناو” استعاره‌ له به‌شی ناوه‌نه‌ی گوڵی مێلاقه‌یه و شاعیر ڕه‌ش‌بوونی ناوه‌وه‌ی گوڵی مێلاقه‌ی ته‌شبیه کردوووه به ڕه‌ش‌بوونه‌وه‌ی جه‌رگ و هه‌ناوی مرۆڤ.
    هه‌روه‌ها هۆنراوه‌ی سه‌ید کامیل ئیمامی که ده‌فه‌رمێ:
    نووری روخسارت وه‌ده‌رخه ده‌رده‌ی بێ‌ده‌رمانه شه‌و
    زوڵمه‌تی زولفت له سه‌ر ڕووته، له ڕۆژ میوانه شه‌و
    لێره دا شاعیر وێنه‌یه‌کی زۆر جوان له استعاره دێنێته‌وه. ” له ڕۆژ میوانه شه‌و” یان به واتایه‌کی دیکه شه‌و میوانی ڕۆژه. لێره دا مه‌به‌ستی شاعیر ئه‌وه‌یه که بڵێ قژی یاره‌که‌ی له سه‌ر ڕوومه‌تی یاره‌که‌یه‌تی ( که له پێشتریش دا ده‌فه‌رمێ: زوڵمه‌تی زولفت له سه‌ر ڕووته). “ڕۆژ” استعاره له ڕوومه‌ت و “شه‌و” استعاره له قژه. وه‌کوو ده‌بینین شاعیر واتای “ڕۆژ” و “شه‌و”ی به کرێ گرتوووه بۆ “ڕوومه‌ت” و “قژ” و پێی وایه ڕوومه‌تی یاره‌که‌ی وه‌کوو ڕۆژ ڕووناک و گه‌شه و قژی یاره‌که‌ی وه‌کوو شه‌و ڕه‌شه.
    له وڵامی قسه‌ی جه‌نابت دا ” به‎ڵام (امر) که جه‎نابت به خوازه داتناوه له کوردی دا ده‎بێت ده‎ستوور، فه‎رمان، بڕیار، یان واتای وه‎کوو سپارده،…” دا ده‌بێ بڵێم وشه‌گه‌لی “ده‌ستوور”، فه‌رمان” عه‌ڕه‌بین و کوردی نین. وشه‌ی “بڕیار” واتای قه‌رار و شه‌رت و په‌یمان ده‌دا نه‌ک ویستنی به‌ڕێوه چوونی کارێک له لایه‌ن که‌سێکی دیکه به چه‌شنێکی داخوازی یان تکا. بۆ وێنه له ڕسته‌ی “بڕیارم دا له ساڵی تازه، کاره‌کانم به جوانی به‌ڕێوه به‌رم”.
    له وڵامی قسه‌ی جه‌نابت دا ” ئه‎گه‎ر (امر) مه‎به‎ستمان بابه‎ت بێت واته…” ده‌بێ بڵێم له ده‌قی پێشکه‌ش کراو دا باس له خوازه کراوه نه‌ک ئیش و کار. هاوتای (امر) که له که‌وانه بۆ خوازه داندراوه له به‌ر ئه‌وه‌یه خوێنه‌ر بزانێ باسی بابه‌ته‌که چی‌یه و مه‌به‌ست له وشه‌ی “امر” واتای ده‌ستوور و ویستنه نه‌ک واتایه‌کی دیکه له امر (امورات) که بریتی‌یه له بابه‌ت و ئیش و کار، هه‌ر که‌سێکیش بابه‌ته‌که بخوێنێته‌وه ده‌زانێ باس له بابه‌تێکی ڕێزمانی ده‌کرێ به واتای “امر” نه‌ک ئیش و کار. سه‌ردێڕی بابه‌ته‌که زۆر ڕوون و ئاشکرایه و ئه‌و باسه‌ی جه‌نابتان هیچ پێوه‌ندی‌یه‌کی به باسه‌که‌وه نی‌یه.
    له وڵامی قسه‌ی جه‌نابت دا ” جه‎نابت له دێری یه‎که‎م دا نووسیوته:«خوازه دۆخێکه که بێژەر (گوینده) ڕوودانی فرمان (فعل) به شێوازێکی داخوازی، تکا و دەستوور چاوەڕوانی دەکا.» به‎ڵام له (امر) یان ده‎ستوور له هیچ چه‎شنه تکا تێدانیه!. فه‎رمان هیچ ئه‎وه‎ی که تکا و ڕجای تێدانیه به‎ڵکوو خۆی نه‎فی هه‎رچی تکایه واته هه‎ڵگری تکاش نییه” دا ده‌بێ بڵێم: جێگای سه‌ر سوڕمانه که پێتان وایه له خوازه دا هیچ چه‌شنێک له تکای تێ دا نی‌یه!!! هه‌ڵبه‌ت ڕه‌نگه ئه‌وه بگه‌ڕێته‌وه سه‌ر لایه‌نی فه‌رهه‌نگی. له خوازه دا بێجگه له لایه‌نی فه‌رمان و ده‌ستوور لایه‌نێکی دیکه هه‌یه وه‌کوو تکا،ته‌نانه‌ت پاڕانه‌وه‌ش. بۆ وێنه ویستنی داخستنی درگایه‌ک ده‌توانین به چه‌شن‌گه‌لی جیاواز به‌یانی بکه‌ین:
    – ئه‌و درگایه داخه ( لێره دا دۆخه‌که به ته‌واوی ده‌ستووری‌یه)
    – ئه‌و درگایه داخه هه‌تیو ( لێره‌ دا چه‌شنێک بێ‌ڕێزیشی تێ دا هه‌یه بێجگه له ویستنی داخستنی درگا له لایه‌ن ئه‌و که‌سه‌وه)
    – تکایه ئه‌و درگایه داخه ( لێره به چه‌شنێکی تکا و حورمه‌ت بێژه‌ر له بیسه‌ر داوا ده‌کا درگا داخا)
    ته‌نانه‌ت پاڕانه‌وه‌ش ده‌توانێ چه‌شنێک له خوازه بێ بۆ وێنه:
    – خودایه گیان من ببووره ( وه‌کوو ده‌بینین بێژه‌ر له بیسه‌ر ده‌پاڕێته‌وه ئه‌و ببوورێ، پرسیار ئه‌وه‌یه ئایا بێژه‌ر ده‌توانێ به خودا ده‌ستوور بدا؟؟؟!!!)
    له وڵامی قسه‌ی جه‌نابت دا ” هه‎ڵبه‎ت ده‎قه‎که‎ت هه‎ڵگری ڕه‎خنه‎ی زۆری مێتۆدی، گریمانه‎ی وه فۆرمییه که لێره بۆباس نابێت” دا پێویسته بڵێم: زۆر به خۆشحاڵییه‌وه من حه‌ز ده‌که‌م ئه‌و ڕه‌خنه زۆرانه‌ی که جه‌نابتان باسی ده‌که‌ن بیبیستم، به داخه‌وه له ڕای جه‌نابتان ته‌نیا شتێک که به‌دی ناکرێ ڕه‌خنه‌گرتن له ناوه‌رۆکی بابه‌ته‌که‌یه!!! ئه‌گه بابه‌ته‌که له ڕووی زانستنی ڕێزمانی‌یه‌وه ڕه‌خنه‌ی له سه‌ره ئه‌وه چوارچێوه‌ی خۆی هه‌یه و ده‌توانن به زمانی زانستی و به ئامرازی ڕێزمان له سه‌ری بدوێن.
    له کۆتایی دا من پێم وایه هاوتای کوردی بۆ وشه‌ی “استعاره” که وشه‌یه‌کی عه‌ڕه‌بی‌یه و به واتای به کرێ وه‌رگرتن و عاریه کردنی واتای وشه‌یه‌ک بۆ وشه‌یه‌کی دیکه ده‌بێ وشه‌یه‌کی داڕژاو یان لێکدراو بێ که ئه‌و واتایه بگه‌یێنی و خوێنه‌ر لێی تێ‌بگا. بۆ وێنه ده‌توانین وشه‌ی “کرێ‌واتا” یان “کرێ‌واته” دابنێین که خوێنه‌ر و بیسه‌ر له هه‌نگاوی یه‌که‌م دا مێشکی ئاماده‌ی ئه‌و چه‌مکه ده‌بێ.
    له کۆتایی دا زۆر سپاس بۆ ئه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌یان خوێندۆته‌وه، سه‌رکه‌وتوو بن

بۆچوون بنووسە

ئیمەیلەکەتان نیشان نادرێت.خانە داواکراوەکان نیشانە کراون. *

*

*

دەتوانی ئەو تاگ و خەسڵەتانە HTML بەکاربێنیت: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>