هەواڵ

دابه‌زینی ئه‌دەبی و ئه‌دەبیاتی دابه‌زیو / بێهنام سه‌در – و: ئه‌رسه‌لان چه‌ڵه‌بی

ئەرسەلان چەڵەبی

ئەرسەلان چەڵەبی

دابەزینی ئەدەبی و ئەدەبیاتی دابەزیو

ن:بێهنام سەدر
و:ئەرسەلان چەڵەبی

بە دڵنیاییەوە سەردەمی ئێمە سەردەمی “باوێشکی فەرهەنگی و هونەرییە”، لەو سۆنگەیەوە ناکرێ باس لە هونەر و ئەدەبیات بکەی بەڵام ئاوڕێک لەو باوێشکە فشانە نەدەیەوە. نابێ وەها باوێشکێک وێڵ بکرێ، بەڵکوو دەبێ رەخنەگرانە لێی بڕوانین. ئەوە یادداشتێکە لەو بارەیەوە.

۱
مژارەکە ئیتر داكشانی ئەدەبیاتی ئێمە نییە، مژاری سەرەکی ئەوەیە کە ئەدەبیاتی ئێمە ئیتر شتێک نییە جگە لەو دابەزینە. رۆمان‌نووسەکان رۆمان دەنووسن و خۆشیان دەیخوێننەوە و هەر خۆشیان خەڵات بە یەکتر دەدەن. شاعیران رەخنەگر و لێکۆڵەری شیعری یەکترین. خەڵاتە ئەدەبییەکان بوونەتە هێمای دابڕانی ئەدەبیاتی ئێمە لە ناو بەستێنی کۆمەڵایەتیدا. تەنیا شتێک کە لە ئەدەبیاتی ئێمەدا گرینگ نییە، ژیانی رۆژانەی مرۆڤەکانە. “ئەمیر ئەحمەدی ئاریان” لە وتارێکدا بە ناوی ” در ستایش دستهای آلودە “”لە پەسنی دەستە پیسەكاندا” بە روانینێکی خوازەیی ئاماژە بە ئامێرەکانی پاڵاوتنی هەوای ماڵی نووسەرانی ئێستا دەکا و دەڵێ کە سییەکانیان بەو ئامێرگەلی پاڵاوتنە ژاراوی بووە.   ئەوان عادەتییان بە ژیانێکی خاوێن و ڕێکوپێکی ماڵەوە گرتووە و لە ئەدەبیاتی ئەوڕۆدا ئیتر هیچ ئاسەوارێک لە کۆمەڵگا، دۆخی کۆمەڵگا و بە گشتی هیچ ئاسەوارێک لە ئامانج‌گەلی مۆدێڕنیتە نامێنێتەوە. وەها پەتایەک کەوتۆتە گیانی هەموو لایەنەکانی فەرهەنگی و هونەری و دۆخی راگەیاندن، موزیک،وێنەکێشی، شانۆ و سینەماش لەوان خاوێنتر نییە. دابەزین و بەقوونداكەوتنی ئەو لایەنە فەرهەنگییانە تەنیا لە یەک رێگاوە لە گەڵمان دەدوێ: ئەدەبیاتی بەقوونداكەوتوو.

۲
ئەدەبیاتی دابەزیو دەڵێ: بۆ راکێشانی بەردەنگ و بزواندنی “خەڵک” دەبێ زۆرتر خۆمانیان لێ نزیک کەینەوە و بە زمانێکی سادە باس لە “کەڵکەڵە راستییەکانی خەڵک” بکەین. بە دڵنیاییەوە بۆ ئەدەبیاتی دابەزیو “خەڵک” هەمان لایەنی کۆک و پۆشتەیە و “کەڵکەڵە راستییەکانی ئەوان” بە دڵنیاییەوە نەک فەزای گشتی، شاری و مۆدێڕن، بەڵکوو فەزایەکی ناوخۆیی نێوان پەیوەندییە تایبەتی و خێزانییەانە. بە ڕاشکاوییەوە دەتوانین بڵێین کە ئەدەبیاتی ئەوڕۆی ئەدەبیاتی ئێمە نییە.

۳
ئەدەبیاتی دابەزیو لە کۆمەڵگای ئێمە هەڵگری هەمان گوتاری کۆنی خۆی واتە “ئەوین/ئایین‌زایە”. لە فەرهەنگی فارسی، ئایین‌زا نەک پرسیار، بەڵکوو وەڵامیشە. جیاوازییەکی قووڵ هەیە لە نێوان “پرسیار و وەڵام” و “داواکاری وەڵام”. ئەوینی فارسیش وەکوو ئایین‌زا وەڵامە نەک پرسیار. ئەو جووتە وەڵامێکن بۆ پرسیارێک کە بوونی نییە. لە بەر ئەو هۆکارەیە کە گوتاری ئایین‌زا لە ئەدەبیاتی ئێمە بەردەوام لە گەڵ گوتاری ئەوین و ئەوینداری یەکسان بووە. هەمووتان ئەو ئەزموونەتان هەیە، بۆ نموونە کاتێک حافزی شیرازی دەڵێ: “دوش می‌آمد و رخسارە برافروختە بود”، فەرهەنگی فارسی بەردەوام لێکدانەوەی ئایین‌زاکەی بە لێکدانەوەی ئەویندارانەوە “تەنانەت لە جۆری زەوینییەکەی” دەهێنێتەوە. تەنانەت پسپۆڕان و مامۆستایانی ئەدەبیات و فەرهەنگی ئێستا پێداگری دەکەن کە حافز نەک مەبەستێکی زەویینی، بەڵکوو مەبەستێکی ئاسمانیی بەرز و واڵای بووە. بەڵام هیچ هۆکارێک بۆ سەلماندنی ئەو مژارە لە دەق دا نابیندرێتەوە. گوتاری عیرفانی مەولاناش لەو باسە بێبەری نییە، باسەکە ئەوەیە کە فەرهەنگی فارسییش نەک لە سەر بنەمای  “پرسیار” بەڵکوو لە سەر بنەمای “وەڵامیک” (ئایین‌زا و ئەوین) چێ بووە. وەڵامێک کە لە دوو جەمسەری ئەوین و ئایین‌زا لە هاتوچۆ دایە. وەها ئەدەبیاتێک بەردەوام چێ‌کەری گوتارێکی عارفانەیە. عارف هیچ پرسیاریکی نییە. عارف بەردەوام داوای وەڵامەکان دەکا و پێواژۆی دەسکردی ئەو وەڵامە نەک لە بەستێنی کۆمەڵگا، بەڵکوو لە فەزای ناوەوە و لە ناخی تاکەوە بەرهەم دێ. ئێستا “وەڵام” بەرهەمی مۆدێڕنیتەیە و لە بەستێنی کۆمەڵگا دا روو دەدا. مۆدێڕنیتە پرسیارە، نەک پرسیارێک کە بە شوێن وەڵامەوە بێ، بەڵکوو پرسیارێک بە شوێن پرسیارێکی دی و لە بەرانبەر پرسیارێکی تر. لە بەر ئەو هۆکارەیە کە ئەدەبیاتی ئێمە هیچ کات پرسیارێکی نەهێناوەتە گۆڕێ، بەڵکوو تەنیا وەڵام‌گەلێک کە وەریگرتووە و (وەکوو ئیلهام بۆ شاعیر و عارف و فیلسووف هاتووە) دووپاتی دەکاتەوە. لە بەر نەبوونی فەرهەنگێکی رەخنەیی لە سەر بنەمای داڕشتنی پرسیار و داڕشتنی جیاوازی، ئێمە هەموو کات لە ئەدەبیاتی ئێران “نوخبە”مان بووە، نەک نووسەرێک کە هەموو پێناسەکانی مۆدێڕنیتەی بووبێ، نیمایووشیج و سادق هیدایەت هەرکامیان بە نۆرەی خۆیان پرسیارێک بوون لە بەرانبەر سوننەتدا، هووشەنگ گولشیری نووسەرێک بوو کە لە ناو فۆڕم و زماندا پرسیاری دادەڕشت و پرسیاری دەکرد. ئەو نموونەگەلە لە ئاستی قامکەکانی دەست دایە و رەنگە زۆرتر نەبن. بەڵام ئەوانە هەموویان بەرهەمی رەوتێکی فەرهەنگی رەخنەیی لە سەر بنەمای داڕشتنی پرسیار نەبوون. ئەوانە تەنیا نوخبەگەلێک بوون کە لە سەردەمێک دا سەریان هەڵدا و لە داهاتووش هەر بەو چەشنە سەر هەڵدەدەن و وەکوو ئەستێرەیەک دەدرەوشێنەوە و دواتر خامۆش دەبنەوە. لەو رۆچنەیەوە، دەتوانین ئەوە بڵێن کە ئەو نووسەرانە هیچ پەیوەندییەکیان بە فەرهەنگی ئێمە (فەرهەنگی عارفانە و خۆئازاری ئێمە) نەبووە، واتە ئەو نوسەرانە بەرهەمی پێگەیشتووی فەرهەنگی فارس و مۆدێرنیتەیەک نین کە هەر لە بنەرەتدا نییە. بەڵکوو ئەوان بە مانای راستەقینە بەرهەمی خودی خۆیان بوون نەک بەرهەمی گوتارێکی فەرهەنگی.

۴

بابەک سەلیمزادە، داوای پرسیار، داوای ئیلهام، و قەیرانی مێژووی ئێمەی لە شیعرێکدا بە ناوی “عشقال” بە جوانی نیشان دەدا. شیعرەکە لە ناکاو حاڵەتێکی خۆئازارانە بە خۆوە دەگرێ و شاعیر دەست دەکا بە پێداهەڵگوتنێک کە روون نییە لە گەڵ مەعشووقەیەتی (ساقی، شاهد و زیباروی) یان پێداهەڵگوتنێکی ئایینی یانەکوو “خۆدامركاندنەوە”: (از بس پر از بخیەام/ جداتر از بقیەام/ صفای صورتت بیا/ یا مرتضا یا مرتضا/ عشق منی، تو دامنی/ من سگ درگاە توام، کجا؟کجا؟/…/کردەام سر توی خیمە/ میخورم خورشت قیمە/ قیمەام من،تو غریبی/ تو غروبی/ تو چە خوبی/ یا غریب الغربا!/ قبلە من قبالە شد/ قد بلند دامن‌ام/ بە قد قدا حوالە شد/ دویدەام تا بخیە/ تو رفتەای با بقیە/ حوالەت بە مابقی/ گذشتەای، تو سابقی/ شفاعتم نمیکنی/ تو راحت‌ام نمیکنی/…هتد)، لەو شیعرەدا قەیرانی گۆشەگیری ئێمە و  تەریكکەوتنەوەی عارفانەی ئەدەبیاتی ئێمە (چ دوێنێ و چ ئەوڕۆ) نیشان دەدرێ. مرۆڤێک کە تەنیا بە شوێن ئیلهام و وەڵامەوەیە. ئەدەبیاتێک کە خودئاگایی نییە، بەڵکوو هەست و ئیلهام‌گەل و دیتنەوە و شهوودگەلی ناخی نووسەرە لە فەزای تایبەتی دا. رۆمانەکانی ئەوڕۆ کەڵەکەبووی ئەندێشەکانی بەر لە مۆدێڕنن. هۆکاری ئەوەی کە ئێمە رۆمانی باشمان نییە هیچ شتیک نییە جگە لەوەی کە ئێمە بەستێنێکی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی رەخنەیی باشمان چێ نەکردووە. رۆمان بەرهەمی ژیانی مۆدێڕن، شار و پەیوەندی کۆمەڵایەتی بەهێز لە نێوان لایەنەکانی خەڵکە. رۆمان بەرهەمی پێگەیشتوویی ژیانی شارە نەک پەیوەندی تایبەتی و ناو ماڵ. ئەدەبیاتی دابەزیو دەیهەوێ سادە بنووسێ کە بە جۆرێک قسەی خەڵکی کردبێ (بۆ وێنە رۆمانەکان زویا پیرزاد و رۆمانە هاوشێوەکانی) یان وەک خۆی دەڵێ: بە دوور لە هەر چەشنە (آرمانهای دهان پر کن)ئامانجگەلی زل و قەبە. بەڵام تەنیا شتیک کە پڕ بە زاری بەرهەمی دێنێ “باوێشکە”. زاری بۆشی ئەو عارفەی ئەوڕۆی ئێرانی کە تەنیا بە یەک وەڵام پڕ دەبێتەوە.

۵
فلیسووفانی ئێمە بەردەوام هەمان عارفانی ئێمەن، و عارفانی ئێمە بەردەوام هەمان فیلسووفانی ئێمە بوون. بڕیار وایە فیلسووفەکان پرسیار داڕێژن، بەڵام هەموو تەمەن وەڵامەکان و ئیلهامەکانییان گێڕاوەتەوە.

۶

ئەدەبیاتی دابەزیو بە زمانی رەشۆک دەدوێ. سەلیقەی رەشۆکی باو بە شۆڕ و شۆقەوە قسە لە هونەری تایبەتی خۆیان دەکەن: (موحسین نامجو) ناوبراو هیمای رەشۆکی فەرهەنگ و هونەری ئێمەیە، ئەو جێیە کە “گۆرانیبێژە پاپەکانی” ئێمە پێشڕەوترین هونەرمەندانن و نوێترین قسەکان دەکەن. باوێشکی فەرهەنگی، بێ‌تاقەتی لە خوێندنەوە و نووسینە و گوێگرتن لە موزیکی پاپ ئاسانترین کارە. مێلۆدییەکان دووپات دەبنەوە، “بداهە نوازی” هەموو دەم دووپاتەتر دەبنەوە، ئاسانترین رێگەی بۆ وەرگرتنی وەڵام، خەڵک لێی بێدەنگن ئێوە دەڵێن چی؟ دەیانهەوێ لە چاو و هۆش و “هێزی پرسیارخوڵفێنیان” کەڵک وەرنەگرن. بەو شێوازە “ئەستێرەیەکی پاپ” دەبێتە “نوخبەیەکی هونەری” و “بیرمەندێکی پێشڕەو”. لێرە دا دەبێ حەق بە “ئادۆڕنۆ” بدەین و جار نا جار لە   رەشۆکی فەرهەنگی جەماوەری دڕدۆنگ بین و بە گومانەوە لێی بڕوانین. وەکی ئەوەی کە دەڵێی چێ‌کردنی فەرهەنگێکی رەخنەیی و پێشڕەو لە سەرەتا دا پێویستی بە وێرانکردنی ئەدەبیاتی دابەزیو و رەشۆکی فەرهەنگی و فیکرییە. لەو بوارەدا من بیرۆکەیەکی کارام پێ‌شک دێ: کاتێک دەگەیە موحسین نامجو، هەوڵ بدە عاشقی شەجەریان بی، کاتیک دەگەیە شەجەریان هەوڵ بدە عاشقی نیروانا بی، کاتیک دەگەیە نیروانا هەوڵ بدە عاشقی بتهۆڤن بی، بەو چەشنە دەتوانی بە بڕیاری دوایینی خۆت، پێشڕەوبوونی ئەدەبیاتێک  کە رەشۆک بە زمانی ئەو دەدوێ، واتە ئەدەبیاتی دابەزیو بخەیتە چەلەحانێوە، ئەدەبیاتی دابەزیو هەرچی زیاتر بیهەوێ پێشرەوتر بێ، رەشۆکیتر دەبێ.

۷
هیچ ئەدەبیاتێکی پێشڕەو جگە لە ناو کۆمەڵدا مانایەکی نییە. جگە لەو داڵانانەی کە کافکا چێی دەکا بوونی نییە. جگە لە بەرهەمی ئەندێشە نییە و جگە لە بیرکردنەوە ناتوانین لێی تێبگەین. بەرهەمی ئیلهام و هەستی نووسەر و هونەرمەند نییە. بەڵکوو جیلوەی خۆناسین و بەئاگایی نووسەرە. نووسەرێک کە دەزانێ بۆچی دەنووسێ، دەزانێ چ شتیک بۆ چی و بۆ کوێ بنووسێ. ئەدەبیاتی مۆدێڕن رادەی توێخی بێ‌مانای  بوارە ناوخۆییەکان و بەستێنەکانی ساختەیی ماڵەوە نییە. ئەدەبیاتی مۆدێڕن “پرسیارە” نەک وەڵام یان داوا، بەڵکوو سەربەخۆیی پرسیاریشە و دەبێتە هۆکاری هاتنی ئەویش، پرسیار شتێکە کە بەرەوڕووی ئێمەیە، هیچ کات نابێ بگەڕێنەوە، بەردەوام بەرەو پێش بڕوانین. پرسیار لێرە دایە.

انتشار توسط 8 تم

بۆچوون بنووسە

ئیمەیلەکەتان نیشان نادرێت.خانە داواکراوەکان نیشانە کراون. *

*

*

دەتوانی ئەو تاگ و خەسڵەتانە HTML بەکاربێنیت: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>