هەواڵ

نوێبوونه‌وه‌ی غه‌زه‌ل و کێشه‌ی به‌رده‌وامی تازه‌کردنه‌وه‌ی فۆڕم/یوونس رەزایی

205711_103904466361966_7776898_n

ده‌قی قسه‌کانی یوونس ره‌زایی

له‌سەر غەزەلەکانی جەلال نەجاری ،لوقمان پیربادینی ،سیروان ئەولازادە

(دابه‌زاندنی قسه‌کان له‌ فایلی ده‌نگییەوه‌:ئه‌رسه‌لان چه‌ڵه‌بی)

ماوه‌یه‌ک له‌وه‌ پێش وتارێکم خوێندەوە لە سەر فیلسووف و بیرمەندێکی هاوچەرخ کە لەو رۆژانە دا ناو و بیر و بۆچوونەکانی هەم لە لایەن فارسەکان و هەمیش لە لایەن تاقمێک لە رەخنەگرانی کوردەوە زۆر دووپات دەبێتەوە، بە ناوی «سڵۆڤی ژیژەک»، ناوبراو وتووێژێکی کردووە، ئەو وتارە، رەخنەیەک بوو لە سەر ئەو وتووێژە بە ناوی «ژێستی شەهامەت» یان «ژێستی تیۆری» که‌ مه‌به‌ستی نووسه‌ر ورووژاندنی باسێکه‌ که‌ زانیارییه‌کی که‌ممان له‌باره‌یه‌وه‌ هه‌یه،‌ یا لانی که‌م له‌و بابه‌تانه‌ نییه‌ که‌ له‌ جه‌غزی بابه‌ته‌ جێی سه‌رنجه‌کانی ئێمه‌ بێ، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ئێمه‌ حه‌ول ده‌ده‌ین رای خۆمان له‌و بواره‌شدا ده‌رببڕین، جا با ئه‌و بیر و ڕا ده‌ربڕینه‌ پشت ئه‌ستوور به‌ زانیاری ده‌قیق و وردیش نه‌بێ و ته‌نانه‌ت با ئه‌و بیر و رایه‌ له‌گه‌ڵ راستی نزیکایه‌تیشی نه‌بێ. ئەو رەخنەگرەی رەخنە لە ژیژەک دەگرێ، دەڵێ: گومان لەوەدا نییە کە ئەو دەروونناس و رەخنەگرێکی ناوازەی «لاکانی»یە و بۆچوونەکانی لە حەوزەی جۆراوجۆر کەڵکی لێ وەردەگیرێ، بەڵام ئەو رەخنەگرە «لاکانی»یە لە شوێنێکدا رەخنەیەک لە کارەکەی دەگیرێ کە بە ناوی «ژێستی شەهامەت» باسی لێ دەکرێ، دەڵێ جاری وایە بە هۆی کەڵەکەبوونی تێئۆری لە زەین و زانستی کەسێکدا، بۆی هه‌یه‌ ئەو کەسە ژێستێک بگرێ کە ئەو ژێستە و ئەو قسەیەی کە بە دوای ئەودا دێ لە گەڵ ئەو شتەی لە دونیای واقیعدا هەیە جیاوازی هەبێت، نموونەش ئەو وتووێژەی ژیژەکە کە لەوێدا باسی رۆژئاوای کوردستانی لێ دەپرسن. دیارە ئەو چەپە و هۆگری بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوین و هەروەها چەپەکانی ئەو ناوچەیەیە، بەڵام وا دیارە کە زۆر ئاگاداری بارودۆخەکە نەبووە، کاتێک لێی دەپرسن کە ئایا تۆ ئامادەی بچی لە رۆژئاوا وتار بخوێنییەوە؟ دەڵێ لەوێ زانستگە هەیە؟ لە وڵامیدا دەڵێن ئەرێ زانستگە هەیە، دەپرسێ ئایا کەس لەوێ هەیە کە زمانی ئینگیزی بزانێ و وتەکانم تەرجومە بکاتەوە؟ پێی دەڵێن ئەوێ خوێندەواری هەیە، رۆشنبیری هەیە، سیاسەتمەداری هەیە، تەنانەت ئەوێ نەتەوەی جۆراوجۆری وەکوو کورد و عەرەب و ئەرمەنی هەیە، دەڵێ تەنانەت ئەرمەنیشی لێیە؟

باسی ئەو رەخنەگرە لێرەدایە کە دەڵێ فیلسووف و بیرمەندێکی ئاوەها ناودار و لێهاتوو لە سەر بابەتێک کە ئاگاداری و زانستی لەسەر نییە رەنگە تووشی هەڵە بێت و دواتر ئەو تووشی هەڵەبوونە لە لایەن تاقمێک لە رەخنەگرانی ئێرانییەوە دووپات دەبێتەوە. واتە کە ئەو زانست و زانیارییەکی هەیە و لە گەڵ دونیای واقیعی ئێمە یەک ناگرێتەوە، دەڵێ ژیژەکه ئێرانییه‌کان ئەو هەڵەیە و ئەو دووربوونەوه‌یه‌ لە واقیعی دونیا دووپات دەکەنەوە، لە بەر ئەوە ئەو باسەم هێنا گۆڕێ کە خراپ تێگەیشتنێک لە نوێبوونەوەی ئەدەبیات لە کوردستانی ئێران و لە ناو نووسەری کورد و شاعیری کورددا هەیە و هەروەها خراپ لێکدانەوەیەکیش لە لایەن هەندێک لە رەخنەگرانەوە هەیە. دیارە ئێمە کاتێک باسی شیعر دەکەین باسی ئەو دەقانە ده‌کەین کە یا لە دونیای ئەدەبی ئەوڕۆدا هه‌ن و یا له‌ رابردوودا خوڵقاون، واته‌ ئێمە باسی دەق دەکەین. بەشێک لە ره‌خنه‌گران و نووسه‌ران ره‌نگه‌ ئاگاداری ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ ده‌قه‌ نه‌بن که‌ وه‌ک به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی له‌ لایه‌ن به‌شێک له‌ ئه‌دیبانی کورده‌وه‌ و له‌ قالبی کۆندا ده‌نووسرێن، – هه‌ڵبه‌ت ژماریشیان که‌م نییه ‌- یان بۆی هه‌یه‌ پێیان وابێ پێویست نییه‌ کە قالبێکی کلاسیک کە هەزاران ساڵ لەوە پیش کەڵکی لێ وەرگیراوە، دیسان کەڵکی لێ وەربگیرێ و نوێ بکرێتەوە. واته‌ بۆ خوڵقاندنی ده‌ق له‌و ده‌لاقه‌یه‌وه‌ هیچ پێویستییەک لە ئارادا نییە و له‌وانه‌یه‌ ئەو کارە به‌ کارێکی بێهودەش له‌ قه‌ڵه‌م بدرێ، چون هەر چەشنە کەڵک وەرگرتن لە قالبێک کە ماوه‌ی به‌سه‌ر چووه‌ لەوڕۆدا تەنیا رازاندنەوەی روخساری ئەو قالبەیە و رەنگە ئەو قالبە کە بە غەزەلی نوێ ناوی دەرکردووە و فارسەکان پێی دەڵێن غەزەلی نێئۆکلاسیک، پێویست نییه‌ بوونی هه‌بێ. ئه‌و تاقمه‌ حوزوور و بوونی ئەو شێوەیە لە شیعر رەت دەکەنەوە. باسەکە لێرەدایە کە ئێمه‌ وەکوو رەخنەگر یان وەکوو شاعیرێک کە کاری مۆدێڕن دەکەین، ئەو قالبە شیعرییە چ لە گەڵ کارمان تەبا بێ و چ که‌لێنێکی هه‌راویش له‌ نێوان گوتارێک که‌ کاری پێده‌که‌ین و ئه‌و گوتاره‌ له‌ ئارا دا بێ، باشتر وایه‌ ئه‌و راستییه‌ بزانین، ئەو قالبە شیعرییە بوونی هەیە و کۆمەڵێک دەقیش لە لایەن شاعیرانی ئەو شێوازە شیعرە بەرهەم هاتووە و لەوە بەولاش دەنووسرێ، منی خوێنەر بە جێی ئەوەی قسە لە سەر پێویست بوون یا ناپێویست بوونی قالبێکی شیعری بکەم، رەنگە باشتر وابێ باسی توانایی و پتانسییەلەکانی ئەو جۆرە ده‌قه‌ بکەم کە له‌ دوو توێی ئه‌و فه‌زا شێعرییه‌‌دا هه‌یه‌‌، یان ئه‌و به‌رته‌سکی و نه‌توانینانه‌ بخه‌مه‌ روو که‌ به‌رۆکی ئه‌و قالبه‌ی گرتووه‌ و شاعیری ئه‌و بواره‌ له‌ ده‌ربڕین‌دا ده‌خاته‌ ته‌نگانه‌وه‌، یا جۆری پێوەندی شیعرێک کە ئەوڕۆ پێی دەڵێین غەزەلی نوێ -کە هەر بە غەزەلەوە نابەسترێتەوە و چوارچێوە کلاسیکەکانی تریش دەگرێتەوە وەکوو مەسنەوی، چوارینە و هەموو ئه‌و قالبە کلاسیکانه‌ی ئەوڕۆ بە شێوەیەکی تر کەڵکی لێ وەردەگیرێ،- له‌گه‌ڵ کێشه‌ نوێیه‌کان و دۆخه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ مودێڕنه‌کان و به‌ گشتی ئینسانی ئه‌وڕۆیی چۆنه‌؟ شاعیران دەیانهەوێ جودا لەوەی کە چوارچێوەی ئەو قالبانە بپارێزن، ناوەڕۆکیان بگۆڕن. کەواتە، بەر لەوەی باسی پێویست بوون یا نەبوون، حاشاکردن له‌ توانایی یان قەبووڵی قورسایی مێژوویی ئەو شێوازە شیعرە، ره‌نگه‌ راست وابێ باسی ئەوە بکرێ کە ئایا ئەو شێوازە شیعرە کە بە شیعری نێئۆکلاسیک نێودێر کراوە لە دونیای ئەوڕۆی ئەدەبیاتی کوردی پێگەی چییە و ریشەی لە کوێدایە؟

 پێشتر لە دوو کۆڕدا هه‌م کۆڕی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی و هه‌م پار زستان له‌ زنجیره‌ سیمیناره‌کانی ئه‌نجومه‌نی مووسیقیدا، توێژینەوەیەکی بەربڵاوم لە سەر ریشەکانی نوێبوونەوەی ئەندێشە لە شیعری کوردیدا پێشکەش کردبوو، که‌ به‌شێکی زۆر له‌ ئێوه‌ی ئازیز به‌شداری سیمینار و کۆڕه‌کان بوون، بۆ ئەو باسەی ئەوڕۆمان پێویستە ئاوڕێکی خێرا لە چه‌ند به‌شێکی ئه‌و توێژینەوەیە بدەمەوە، ئه‌گه‌رچی ته‌نیا راگوزه‌ری چاو به‌ هه‌ندێ خاڵی‌دا ده‌خشێنین.

  هیچ شێوازێک لە نووسین ناتوانێ دابڕاو لە کۆمەڵگا و رووداوە سیاسییەکان بێ، ئەو شاعیر و نووسەرانەی کە سەردەمێک دروشمی هونەر بۆ هونەرییان بەرز کردەوە و پێیان وابوو هونەر دەتوانێ دابڕاو لە بابەتەکانی دیکە بێ و تەنیا دەبێ باسی جوانی بکا، تەنانەت ئەو شێوازە لە ئەدەبیاتیش بێبەری نییە لە کاریگەری وەرگرتن لە رووداوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان کە لە کۆمەڵگەدا روو دەدەن. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ چ ئه‌وانه‌ی باسی «هونه‌ری به‌که‌ڵک» ده‌که‌ن و چ ئه‌وانه‌ی هونه‌ریان له‌به‌ر جوانی ده‌وێ و هیچ هۆکارێکی دیکه‌ی بۆ نابیننه‌وه‌، له‌ راستیدا کاریگه‌ری له‌ کۆمه‌ڵگا و رووداوه‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی و کولتوورییه‌کان وه‌رده‌گرن. ئه‌گه‌ر «مادمازێل دۆرمین» له‌ لایه‌نگرانی به‌ بڕشتی دووره‌ په‌رێزی هونه‌ر له‌ هه‌موو شتێک جگه‌ له‌ جوانی، ده‌ڵێ: ته‌نیا به‌ راستی شتێک‌ جوانه‌ که‌ به‌ کاری هیچ شتێک نه‌یه‌ و شتێک که‌ که‌ڵکێکی هه‌بێ ئه‌وا خراپه،‌ چون له‌ نیازێکه‌وه‌ هاتووه‌ و نیاز له‌ خراپه‌ و ناحه‌زییه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دا. وه‌کی ده‌رده‌که‌وێ دیسانیش ئه‌وانه‌ بۆ هه‌ڵاتن له‌ ناحه‌زییه‌کانی کۆمه‌ڵگایه‌ که‌ روو ده‌که‌نه‌ ئه‌و شێوازه‌ له‌ هونه‌ر به‌ گشتی و شێعر و نووسین به‌ تایبه‌تی، واته‌ دیسان ئه‌وه‌ کاریگه‌ری ده‌ره‌کی له‌ سه‌ر تێگه‌یشتن و روانینی نووسه‌ر و هونه‌رمه‌نده‌ که‌ به‌ره‌و ئه‌و ئاقاره‌ی ده‌با، دوور که‌وێته‌وه‌ له‌ «هونه‌ری به‌که‌ڵک» و روو بکاته‌ «هونه‌ری روو له‌ جوانی» بۆ وه‌ی له‌ ژان و کێشه‌کانی ژیان دوور که‌ونه‌وه‌ و هێور بنه‌وه‌ ته‌نیا هونه‌ری جوان بئافرێنن و بخوێننه‌وه‌ و … بۆیە جاری وایە کۆمەڵگایەک کە کۆمەڵگایەکی وەستاوە و ئاڵوگۆڕ تێیدا کەمە، فۆڕمە هونەرییەکانیش بە پێی وەستان و نەگۆڕبوونی دۆخە سیاسی و کۆمەڵایەتی و فەرهه‌نگییەکان نەگۆڕ دەمێننەوە. بۆ وێنە دەتوانین شیعری فارسی باس بکەین کە لە چەند سەدەدا گۆڕانێکی گه‌وره‌ له‌ فۆڕمیدا به‌دی نه‌هات. شێعری فارسی و شیعری کوردی بە هۆی ئەوەی کە یەک دۆخی یەکسانی سیاسی و کۆمەڵایەتی بووە و شاعیرانی ئێمە بە یەک شێواز شیعریان دەنووسی، واتە کاری شاعیرانی قەسیدەنووس هەر لە سەرەتاوە تا سەردەمی مەشڕووتە بە شێوازێک بووە، دەسپێک جۆرێک بووە، ناوەند جۆرێک بووە، کۆتایی شیعر جۆرێک بووە، جا بە چه‌شنی  جۆراوجۆر نوێکاریشیان تێدا بەدی هێناوە. یه‌ک بە خەزانییە دەستی پێ کردووە، یەک بە بەهارییە دەستی پێ کردووە، یەک بە تلووعیە دەستی پێ کردووە بەڵام فۆڕم و قالب هەر ئەوەی پێشوو بووە و زۆرتریش قەسیدەکان لە خزمەت دەسەڵاتدا بوون، له‌ باسی غه‌زه‌لیشدا ماوه‌ی چه‌ند سه‌ده‌ له‌گه‌ڵ فۆڕمێکی پێناسه‌ کروا و چوار چێوه‌دار رووبه‌روو بوون. غەزەلەکان بە پێی پێناسەگەلێکی زۆر کە بۆ غەزەل کراوە، جگه‌ له‌و گۆڕانانه‌ی له‌ روانگه‌ی شاعیراندا به‌دی ده‌هات گۆڕانێکی دیکه‌ نه‌ده‌کرا له‌ غه‌زه‌لدا پێش‌بینی بکرێ. چ «سەعدی» و چ «حافز» و چ «سه‌نایی» و چ «خاجووی کرمانی» و … هتد، له‌ به‌رهه‌می هه‌موویاندا غەزەل ناوەڕۆکێکی عاشقانە و دواتر عاشقانە- عارفانەی بووە، واتە دەرباز نەبووە لە هەندێک بابه‌تی دیار کە سه‌رچاوه‌کان باسیان کردووه‌ و هه‌ڵبه‌ت له‌ ده‌قه‌ شێعرییه‌کانیشدا خۆیا ده‌بن، بۆ وینە ئەگەر حافز ئاڵوگۆڕیکی بەدی هێناوە دەڵێن ئەو توانی لە دەرفەتەکانی شیعری سەنایی غەزنەوی، خواجوی کرمانی، که‌ماڵه‌دین ئیسماعیلی ئیسفه‌هانی و سه‌عدی کەڵک وەربگرێ و له‌ ئاکامدا به‌ دۆزینه‌وه‌ی رێگای خۆی بێ عیرفان و سیاسەت لێک بدا و جۆرێکی تر بونیات بنێ،(هه‌ر ئه‌و گۆڕانه‌شه‌ حافز له‌وانی دیکه‌ جودا ده‌کاته‌وه‌) حافز خۆشی ئه‌وه‌ی زانیوه‌ خه‌ریکه‌ لانیکه‌م له‌باری روانگه‌ و تێگه‌یشتنی واتایی و زمانی و …ه‌وه‌ لاده‌دا له‌ نۆڕمه‌ باوه‌کانی غه‌زه‌ل، ئه‌و که‌ ده‌ڵێ (بیا تا گل بر افشانیم و می در ساغر اندازیم…..فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم) ده‌زانێ ئه‌و ته‌رحه‌ نوێیه‌ی ئه‌و بڕیاره‌ بیخاته‌ روو جودای ده‌کاته‌وه‌، ئه‌و ته‌رحه‌ نوێیه‌ ئه‌گه‌رچی له‌ ئاستی واتا و گۆڕینی گوتاری شاعیرانه‌دا بووه،‌ بۆ هه‌میشه‌ که‌سێکی وه‌ک حافزی له‌ هه‌موو درێژه‌ده‌رانی ئه‌و ره‌وته‌ که‌ «ته‌رحی نوێیان نه‌خستوه‌ته‌ روو» جودا ده‌کاته‌وه‌.

هه‌ر بۆ ئه‌و جودایی و ته‌رحه‌ نوێیه‌ی که‌ له‌ غه‌زه‌لدا دایڕشتووه‌ بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی جودا له‌ ئێران له‌ دونیادا ناوی وه‌ک داهێنه‌ری گه‌وره‌ بڕوا، «گۆته» شاعیری مه‌زنی ئاڵمانی له‌ دیوانی «رۆژهه‌ڵاتی رۆژئاوایی»دا به‌شێکی به‌ ناوی حافزنامه‌ ته‌رخان کردووه‌، ته‌نانه‌ت من پێم وایه‌ کاریگه‌ری حافز له‌ سه‌ر گۆته‌ له‌ روانگه‌ی ئه‌و بۆ قورئان و ئیسلامیشدا بێ ئه‌سه‌ر نییه‌ و وه‌کی له‌ وتارێکی «کاترینا مه‌مسێن» به‌ وردی ئه‌و باسه‌ دێنێته‌ گۆڕێ و کاتی خۆی ئه‌و وتاره‌م به‌ ناوی “گۆته‌ و پێوه‌ندی به‌ ئیسلامه‌وه‌” کردووه‌ته‌ کوردی و له‌ گۆڤاری سروه‌دا بڵاو کراوه‌ته‌وه‌. «پووشکین» به‌ خوێندنه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌کانی «گۆته‌» و دۆزینه‌وه‌ی هۆگری ئه‌و بۆ حافز ده‌بێته‌ خوێنه‌ر و هۆگری شێعری حافز. له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ «نیچه» فیلسووفی گه‌وره‌ی جیهان له‌ کۆشێعری «ئێستا له‌ نێوان دوو هیچ‌دا» شێعری پێشکه‌ش حافز کردووه‌ و ده‌ڵێ:

ئه‌و مه‌یخانه‌ی ئه‌تۆ بۆ خۆت بنیاتت نا

له‌ هه‌ر ماڵێک مه‌زنتره‌ و

جیهان ناتوانێ ئه‌و مه‌یه‌ بخواته‌وه‌

که‌ ئه‌تۆ ده‌یڕێژییه‌ ناوی.

باڵنده‌یه‌ک

که‌ سه‌رده‌مانێک ناوی قه‌قنه‌س بوو

ئێستاکه‌ میوانی تۆیه‌

ئه‌و مشکه‌ش که‌ ئاوسی شاخ بوو

پێم وابێ ئه‌ویش هه‌ر ئه‌تۆی

تۆ هه‌موو که‌س و هیچ که‌سی

تۆ هه‌م مه‌ی و هه‌م مه‌یخانه‌ی

رۆ ده‌چییه‌ ناخی خۆته‌وه‌…

               چ رۆچوونێکی ئه‌به‌دی

له‌ خۆته‌وه‌ هه‌ڵده‌فڕ فڕی…

                 فڕینێکی ئه‌به‌دی

دره‌وشانه‌وه‌ی هه‌موو قووڵاییه‌کان و

مه‌ستیی هه‌موو مه‌سته‌کانی

ئه‌تۆ و شه‌ڕاب؟

ئه‌و شکۆیه‌ به‌ داهێنه‌رێک ده‌بڕێ که‌ گوتاریکی نوێ و گوته‌یه‌کی نوێ له‌ بواری غه‌زه‌لدا ده‌خاته‌ روو، ئه‌گه‌رچی له‌ هه‌مان فۆڕم و چوارچێوه‌دا که‌ پێشتر کاری پێکرابوو. پاش ئه‌ویش که‌سانی دی و به‌ تایبه‌ت شاعیرانی شێوازی هیندی له‌ جۆری روانینی شاعیرانه‌دا ناوه‌رۆکی غه‌زه‌ل ده‌گۆڕن.

به‌ڵام بۆ یەکەم جار رووداوێکی گەورەی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ئێران روو دەدا، ئەو رووداوەش لە کرانەوەی سنوورەکانی سیاسی بە ڕووی خەڵکدا، بەدی هات. تا کاتێک خەڵکی ئێران لە نیزامی ئیستبدادیدا مابوونەوە، مرۆڤی ئێرانی ئیمکانی ئەوەی نەبوو بە جۆرێکی تر لەو چوارچێوەیەدا بیر بکاتەوە، بەڵام بۆ یەکەم جار کە سنوورەکان دەکرێنەوە بە ڕووی خوێندەوارانی ئێرانیدا و دواتر ئەو خوێندەوارانە دەرەوەی وڵاتیان دی و هەروەها لقەکانی تری هونەرییان دی، بۆ یەکەم جار شانۆ و سه‌مای بالە دەبینن، جۆری پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەوێ گۆڕدراون، نیزامە سیاسییەکان جیاوازن، خەڵکی لە بەستێنی سیاسەتدا بوونیان هەیە، دواتر دێنەوە و ئەو ئەزموونانە -کە ئەگەر بە وردی باسی بکەین خۆی مێژوویەکە-، ئەو ئەزموونانە لە ئێران دەگێڕنەوە. لە رێگەی ئەو سەفەرنامانەی کە دەینووسن و بە جۆرێک ئەو تاقمە کە بۆ یەکەم جار خەریکن ئەندێشەیەکی جیاواز لە ئەندێشەی داخراو له‌ مابه‌ین سنووره‌ کولتووری و کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌کانی  ئێراندا دەبینن، ئەوانە دەگێڕنەوە و وردە وردە بەشێک لەو فۆڕمە هونەرییانە رادەگوێزنە ئێران. قسە لە سەر ئەوەیە کە دەڵێن یەکەم فۆڕمه‌ هونه‌رییه‌کانی جیهان وه‌رگێڕدرانه‌ سه‌ر زمانی فارسی و یه‌کێک له‌و ژانره‌ ئه‌دەبییانه‌ رۆمان بوو. خەڵکی پێیان سەرنجڕاکیش بوو و دواتر تەنانەت نووسەرانی ئێرانی دەستیان کرد بە تاقی کردنەوەی خۆیان لە بواری رۆماندا، ئیتر جیا لەوەی کە بەرهەم گەلێک وەکوو کاره‌کانی «ئەلێکساندێر دۆما» و کتێبی «هەزارویەک شەو» و هتد، لەو سەردەمەدا وه‌رگێڕدران. خەڵکی ئێران لە گەڵ جۆریکی تر لە ئەدەبیات ئاشنا بوون، بەڵام لێرەدا تەنیا ئاشنابوونەکە نییە، ئەو جۆرە لە ئەدەبیات زمانێکی جودای دەوێ، واتە مژاری گرینگ لە ئەدەبیاتدا ئەو زمانەیە، کاتێک تۆ خەریکی فۆڕمیکی تر  یان ژانڕێکی تر لە ئەدەبیاتی نەتەوەیەکی تر رادەگوێزییە ناو زمانی خۆت، دەبێ زمانی تەبا و تایبەت لە گەڵ ئەو ژانڕە لە ناو زمانی نەتەوەی خۆتدا بئه‌زمووی، ئەوان هەوڵیان دا ورده‌ ورده‌ له‌و  فۆڕمانەدا زمانی خۆیان تاقی بکەنەوە، رۆمانیان پێ نووسی، رۆمانی «شەمس و توغرا» له‌ لایه‌ن «محه‌مه‌دباقر میرزای خوسره‌وی کرمانشاهی»یه‌وه‌ نووسرا کە یەکەم رۆماننووسی مێژوویی ئێرانە و دوایی کەسانی دیکەش خۆیان تاقی کردەوە و بەو جۆرە ژانڕی رۆماننووسی لە ئێران بە شێوەیەکی جیا لە شێوەی باوی نووسینه‌وه‌ی به‌سه‌رهاته‌کان و حیکات‌نووسی و حیکایەتخوانی له‌ ئێران جێگای خۆی کرده‌وه‌، بەڵام ئایا ئەو ئاڵ و گۆڕە لە حەوزەی شیعری فارسیدا رووی دا؟ نا، پرسیار ساز بووە، لە مێژووی ئەدەبی فارسدا. دەڵێن: چۆنە رۆشنبیری ئێرانی، خوێندەواری ئێرانی چووە ئه‌ورووپا رۆمان و شانۆنامە و وه‌رگێڕان و دیارده‌ مودێڕنه‌کانی وه‌ک چاپخانه‌ و رۆژنامه‌ و ئەوانەی وه‌رگرت و لەگەڵ خۆی هێنای و دواتر حه‌ولی دا که‌ڵک له‌و که‌ره‌سه‌ نوێیانه‌ وه‌رگرێ و له‌و فۆڕمه‌ تازانه‌دا بنووسێ و به‌و شێوه‌ نوێیانه‌ بیر بکاته‌وه‌، ئەی شیعری فارسی بۆچی ئەو سەردەمە گۆڕانی بە سەردا نەهات؟ هەر ئەو پرسیارەیان ئەو سەردەم کردووە نەک دواتر، ئەو سەردەم «زه‌ینه‌لعابدینی مەراغەیی» وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە. مه‌راغه‌یی زۆر وشیارانه‌ پرسی دابڕانی هونه‌ر و کۆمه‌ڵگا، هونه‌ر و کولتوور، هونه‌ر و ده‌سته‌لات ده‌ورووژێنێ، به‌ بێ ئه‌وه‌ی راسته‌وخۆ باسیان بکا. گێڕانه‌وه‌ی رووداوێک و کۆبوونه‌وه‌یه‌کی شێعر خوێندنه‌وه‌ و ئه‌و تێبینیانه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و شێعر خوێندنه‌وه‌یه‌ بوویه‌تی‌، به‌وردی بناخه‌ی گۆڕانکاری نوێیه‌ له‌ روانگه‌ی مرۆڤی ئێرانی بۆ شێعر و گۆڕانی پێوه‌ندییه‌کانی له‌گه‌ڵ ده‌سته‌ڵات و گرتنه‌ به‌ری ئاقارێکی دیکه‌ بۆ ژیان و بوارێکی دیکه‌ بۆ چالاکی و سووژه‌ی دیکه‌ بۆ بینین.

ئه‌وه‌نده‌ی له‌ بیرم بێ «زه‌ینه‌لعابیدنی مه‌راغه‌یی» ده‌ڵێ:«شه‌مسو شوعه‌ڕا» له‌ مه‌جلیسێک شێعرێکی خوێنده‌وه‌، هه‌موو باره‌قه‌ڵڵایان پێ کوت. رووی له‌ من کرد و کوتی پێت چۆن بوو. کوتم من لێی تێناگه‌م. کۆنه‌. درۆیه‌. به‌ جێگای خاڵی لێو ده‌بێ باسی کانگه‌ی ره‌ژی و به‌ جێگای سینگ و به‌رۆی ژنان ده‌بوو باسی کانزای زێڕ و زێو و به‌ جێگای کۆڕی عه‌یش و نۆش ده‌بوو باسی داری فه‌ڕش و به‌ جێگای ده‌نگی عه‌نده‌لیب ده‌بوو باسی فیکه‌ی شه‌مه‌نده‌فه‌ر بکه‌ی و …

به‌ڵام ئه‌و ئاواته‌ی مه‌راغه‌یی نایه‌ته‌ دی و هه‌ر ئه‌و کات که‌سێکی وه‌ک «یه‌غمای جونده‌قی» که‌ «ئیدوارد بڕوان» به‌ گوته‌ی «شه‌مسی له‌نگروودی» به‌ «رێبمۆی ئێران»ی ناو دێنێ و پێی وایه‌ ریبمۆ له‌ فه‌ڕانسه‌ چه‌نده‌ ناسراوه‌ ئه‌ویش له‌ ئێران پله‌ و پایه‌یه‌کی وای هه‌یه‌، خه‌ریکه‌ به‌شێکی هه‌ره‌ زۆری نووسینی بۆ «هه‌جویه‌ نووسین» ته‌رخان ده‌کا که‌چی رێبمۆ خه‌ریکی داڕشتنی سێمبۆلیزم و نووسینی شێعری له‌و بواره‌دایه‌.

 پرسیار ئه‌وه‌یه‌: چۆنە نووسەری ئێرانی رۆمان و شانۆنامەی قەبووڵ کردووە، به‌ڵام هیج گۆڕانکارییه‌کی له‌ شێعر دا قه‌بووڵ نه‌کردووه‌. زه‌ینه‌لعابدین مەراغەیی لە وەڵامدا دەڵێ: فۆڕمی شیعر لە ئێران فۆڕمێکی پیرۆزە و هەزار ساڵە بەو شێوازە شیعر دەنووسرێ بۆیه‌ که‌س نه‌یوێراوه‌ ده‌ست بۆ ئه‌و بینا پێرۆز و که‌ونه‌ به‌رێ. ئەگەر خەڵکی ئه‌زموونی رۆمانیان پێ چێژبه‌خش و سه‌رنجراکێش بوو، ئه‌گه‌ر شانۆنامە و هتد،که‌وته‌ به‌ر دڵی خه‌ڵک، ئەوانە ئه‌و ژانره‌ نوێیانه‌ بوون که‌ له‌ ئێران تاقی نه‌کرابوونه‌وه‌ و راگوێستنی ئەوانە بۆ ناو نووسەرانی ئێرانی ده‌ستکه‌وتی باشی هەیە بەڵام دەستبردن بۆ بینایەک کە هەزار ساڵ مێژووی هەیە، ریسکێکی گەورەیە و کەس ناوێرێ ئەو ریسکە بکا. ناوێرن دەستی بۆ بەرن، بە هۆی ئەوەی کە شیعر بە شێوەی کێش و قافییەکەی لە درێژەی مێژووی ئەدەبیاتی فارسدا بووە، کە واتە ناوێرن ئەو کارە بکەن، تا دواتر کە بارودۆخ دەگۆڕدرێ و شۆڕشی مەشرووتە روو دەدا، هونەرمەندی راستەقینەش رووداوە سیاسییەکان کاریگەری لە سەر فۆڕمی کارەکەی دادەنێ، کە واتە ناتوانن ئەو رووداوە سیاسیانە هەر بە زەینییەتی پێشوو ده‌رببڕین، بۆیە وردە وردە لە شیعر و نووسینه‌کانی دیکه‌ی ئه‌و شاعیرانه‌دا و بۆ یەکەم جاریش له‌ بواری (شێعر-گۆرانی) واته‌ «ته‌رانه»دا، له‌ هێندێک له‌ رێساکانی پێشوو چ له‌ بواری واتایی و چ له‌ بواری فۆڕمدا لایان دا. چون ئه‌و باسه‌ زۆری به‌ به‌ره‌وه‌یه‌ پێویست ناکا لێره‌ دووپاتی که‌مه‌وه‌. به‌ هه‌ر حاڵ له‌و به‌ستێنه‌دا کەسانی وەکوو «عارفی قەزوینی و …، هاتن ناوەڕۆکیان نوێ کردەوە. بۆ وێنه‌ شێعری وه‌ک «از خون جوانان وطن لالە دمیدە» له‌و یه‌که‌م (شێعر-گۆرانی)یانه‌یه‌ که‌ دژوه‌ستانی هونه‌ر و ده‌سته‌ڵات به‌ شێوه‌یکی به‌رچاو ده‌خاته‌ روو. ئەوە شیعری ئەو سەردەمەیە، دواتر شاعیرانی کورد لە ژێر کاریگەری ئەو شیعرانه‌دا به‌رهه‌میان خوڵقاند که‌ نموونه‌کانیانم پێشتر عه‌رز کردوون. پاش ئه‌وه‌ش کەسانی وەکوو «ملک‌الشعرای بەهار» ده‌یانهه‌وێ دەستکاری ئەو شیعرە بکه‌ن کە خۆیان تێیدا مامۆستا بوون، به‌ڵام چون ویسته‌که‌یان له‌ رووی زه‌رووره‌تی هونه‌رییه‌وه‌ نه‌بووه‌ ته‌نیا له‌ ئاستێکی رووکه‌شدا ده‌مێنێته‌وه‌، «ملک‌الشعرا» شیعرێکی هەیە ده‌ڵێ: «نوترین سبکی کە در دست شماست….از خیال بندە خواست»، دەیهەوێ بڵێ من شاعیرێکی نوێخوازم، لە بەرانبەر بەرەیەکی گەنجتر کە زۆرتر دەستکاری ساختاری شیعریان دەکرد. ئه‌ویش ده‌یهه‌وێ بڵێ له‌و بواره‌دا هه‌نگاوم ناوه‌ و ئەو نوێخوازییە منیش کردوومە، واتە هەرچی رووداوە سیاسییەکان کاریگەری لە سەر مرۆڤ و رۆشنبیر و نووسەر دادەنێ، کاریگەری ئەو رووداوانە لە بەرهەمەکانیاندا رەنگ دەداتەوە و ناوەرۆکی بەرهەمەکانیان ناوەرۆکێکی جیاوازتر دەبێ لە نووسەرانی پێش خۆیان، بۆیە شاعیرانی ئەو سەردەمە کە بە شاعیرانی «بیداری» ناسراون، بە گشتی لە بواری ئەندێشەوە دادەبڕێن، شیعری ئەو سەردەمە دادەبڕێ لە ئەزموونی هەزار ساڵەی پێش خۆی. بە هەزاران نموونە شیعر هەیە کە دەتوانین تایبەتمەندییەکانیان باس بکەین … ئەی کورد چی؟ کوردیش لەو چوارچێوەیە بەدەر و به‌دوور نییە، هەزار ساڵ ئێمەش لە چوارچێوەی ئێراندا ژیاوین و شیعرمان بووە، شیعری فارسی کاریگەری لە سەر شیعری ئێمە بووە و ئێستاش ئەو کاریگەرییانە لە سەر شیعری ئیمە هەر هەیە. بۆیە وەک هەموو شاعیرانی ئیرانی، ئەو بینایە بۆ شاعیرانی ئێمه‌ش پیرۆز بووە. بەڵام ئایا ئاڵوگۆڕی بە سەردا نەهات؟ وڵام ئه‌رێیه. ئه‌ی ره‌نگه‌ پرسیارێکی دیکه‌ بێته‌ گۆڕێ،ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ئەوه‌ ره‌وتی ئاڵوگۆڕ‌ێکه‌ که‌ له‌ شیعری فارسیدا هاتۆته‌ ئارا و به‌په‌له‌ ئاوڕمان لێداوه،‌ شیعری کوردی لە کوێوە ره‌وتی گۆڕانه‌کانی دەستی پێ کرد؟ لە شیعری کوردیشدا وەکی من لەو وتارەدا بە تەسەلی باسی نموونەکانم کردووە، ئەزموونێکی هاوشێوە بوو کە رۆشنبیرانی کورد لە سنوورەکانی ئێران دەچنە دەرەوە و ئەزموونی فەزایەکی نوێ دەکەن و ئەو ئەزموونە دێننەوە و بە شێوەیەک لە شیعری کوردیدا دایدەڕێژن، یەکێک لەوانە دوکتور مستەفا شەوقی قازی‌زادەیە. کە لە تورکییە ژیاوە، بەڵام کە دێتەوە هەم فەزای ئێران ئەو فەزایە نییە کە پێشتر دیتوویەتی، هەم فەزای کوردستانیش ئەو فەزایە نییە کە پێشتر دیتوویەتی، بۆیە شێعری شاعیرانی بیداری و به‌ نموونه‌ شێعر-گۆرانی «از خون جوانان وطن لالە دمیدە» کاریگەری دەکاتە سەر شیعری ئەو،ئه‌ویش ده‌نووسێ: «خه‌مڵیوه‌ له‌سه‌ر قه‌بری جه‌وانان گوڵ و لاله» ئەو شیعرە شیعرێکی زۆر باشیشە کە لە ژێر کاریگەری عارفی قەزوینی دەینووسێ، کەسێکی وەکوو «مەلا مارف کۆکەیی» کاریگەری وەرگرتووە لە فەزای سیاسی کوردستانی سەردەمی رەزا شا، هەرچی فەزا سیاسیتر دەبێ شیعری مەلا مارف زیاتر دادەبڕێ لە شیعری شاعیرانی پێش خۆی و هاوسەردەمی خۆی. یانی مەلا مارف چون کاریگەری لەو رووداوە سیاسی و کۆمەڵایەییانە وەرگرتووە وەکوو «میسباح الدیوان» شیعر نانووسێ. ئەو دوو شاعیرە دەڵێی دوو مرۆڤن لە دوو گۆی زەوی جیاواز. لە دوو جیهانی جیاواز ژیاون، میسباح ئەو چوارچێوە پیرۆزەی خۆی پاراستووە، هەموو تەوەرەکانی شیعری پێش خۆی پاراستووە. بەڵام مەلا مارف وه‌فاداری پێکهاته‌ی ئەندێشەیی شیعری کلاسیک نەبووە، بۆچی؟ چۆن ئەو بە پێی ئەوەی کە کاریگەری وەرگرتووە لە رووداوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان. یانی بزاڤی نوێکردنەوەی ئەندێشە لە شیعری نوێی کوردی، وەکی نموونەکانم هێناوەتەوە لە توێژینەوەکەدا، بە پێچەوانەی ئەوەی کە دەڵێن لە سوارەوە دەستی پێ کردووە، من دەڵێم نا، زۆر پێش سوارە ئەندێشەی شیعری، نوێ بۆتەوە، کەسانی وەکوو مەلا مارف کۆکەیی ،سەیفی قازی، دوکتور مستەفا شەوقی و هتد، جا دەگاتە سەردەمی نوێ، نموونە شیعریان ئەگەر پێویست بێ بیهێنمەوە، بۆ وێنە گوورانی هه‌ندێ بیری سیاسی له‌ به‌رهه‌م و بیری شاعیرانی کورددا ره‌نگ ده‌داته‌وه‌. بۆ یەکەم جار فۆڕم،چوارچێوە و ئەندێشەیەکی سیاسی وه‌ک کۆماریخوازی لە ئیراندا ده‌بێته‌ بابه‌تی به‌ر باسی خوێنده‌وار و سیاسه‌تمه‌داران، بۆ یەکەم جار لە سەردەمی رەزا شا ئەو شتە دێتە ئاراوە، دوو شاعیری ناوداری فارس و کورد دێن لە بەرانبەر ئەوەدا هەڵوێست دەگرن. ئەندێشەی تازە هاتووە، ئیدی ئەو سەردەمیش کە کۆماریخوازی بۆتە باو و بە دەیان رووناکبیر لە سەر ئەو واتایە بە هۆی دژایەتی کردن و پەسەند کردنی ئیعدام کراون.

 به‌ مه‌ودایه‌کی که‌م له‌و رووداوانه‌ و ره‌نگه‌ چه‌ند ده‌یه‌ پێش ئه‌وه‌ «میسباح» دەنووسێ:

دڵبه‌را ئه‌مڕۆ نیگاهت کاری سه‌د خه‌نجه‌ر ده‌کا

یه‌ک به‌ یه‌ک نیشی مژۆڵت کاری سه‌د نه‌شته‌ر ده‌کا

نایره‌ی پشکۆیی کوڵمه‌ت ره‌ونقی میجمه‌ر ده‌با

رایحه‌ی شه‌وبۆیی توڕڕه‌ت لۆمه‌یی عه‌نبه‌ر ده‌کا

ئیلتیهابی عه‌شقی تۆ ئه‌مڕۆ له‌ سینه‌ی ئێمه‌دا

ده‌ستبوردی ئاته‌شی سووزان له‌ نه‌یشه‌ککه‌ر ده‌کا

بەڵام چه‌ند ساڵێک دواتر «مەلا مارف کۆکەیی» چامه‌ی به‌ناوبانگی «چه‌ر‌خی که‌چ‌مه‌دار» له‌ گۆڤاری نیشتماندا بڵاو ده‌کاته‌وه‌. دەی ئیسلاحاتی رەزا شا کە دێتە کایەوە لە سەر ژیانی خەڵک کاریگەری هەیە. ئەویش یەکێکە لەو خەڵکە. هەر له‌و سه‌روبه‌نده‌دا زۆر شاعیر هه‌ن که‌ ئێستاش له‌ جه‌غزی گوتاری شێعری پێش خۆیان ده‌رنه‌چوون و له‌ ئاستی واژه‌ و ده‌ست بردن بۆ ناوه‌رۆکی شێعریش حه‌ولێکی ئه‌وتۆیان نه‌داوه‌ که‌ له‌ جێی خۆیدا نموونه‌م لێ هێناونه‌ته‌وه‌. من ئەوانە کە دەڵێم بەو مانایە نییە ئەوانە شاعیری گەورە نه‌بوون، مەبەستم ئەوەیە کە ئەوان نەیانوێراوە ئەو فەزایە بێننە ناو شیعرەکانیانەوە، شێعری ئەوان نامۆیە لە گەڵ واقیعی زەمانی خۆیان، ئەوە خەسارناسی خۆی دەوێ، کەسێکی وەکوو مەلا مارف وا نییە، ئەو ئەم مژارەی قۆستۆتەوە و رەخنەی له‌ چاکسازییه‌کانی  رەزاخانی گرتووه‌. شاعیرانی دواتریش هەر بەو شێوەیە، به‌ر له‌وانیش شاعیرێکی وەکوو وەفایی هاوده‌م و میرزای «شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری»یە، شێخ عوبەیدوڵڵا یەکێک لە شۆڕشە گەورەکانی کوردی رێبەرایەتی کردووە، هەر لە تورکییەوە هەتا مەراغەی گرتووە، کە شێخ عوبەیدوڵڵا نەهری دەمرێ، دەڵێ: «لە باخان ئاه و ناڵین دێ دەڵێن پیری موغان ڕۆیی» پیری موغان نییە ئەو، ئەو شیعرە لە گەڵ واقعی کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و … بێگانەیە،سیستمی خوازه‌یی و نیشانه‌ییه‌کانی سه‌ر به‌و فه‌زایه‌ نین که‌ ده‌بوو رێبه‌ریکی نه‌ته‌وه‌یی تێدا بلاوێندرێته‌وه‌. من دڵنیام ئەگەر مەلا مارف کۆکەیی هاوده‌م و میرزای شێخ عوبه‌یدیللا با و  شیعری بۆ نووسیبا، شیخ عوبەیدوڵڵا نەهری لە لای ئەو نه‌ «پیری موغان» بوو، نە شای نێو گوڵان، به‌ڵکوو ئه‌و که‌سه‌ بوو بانگی لێ ده‌کرد یاشێخ! «وه‌ره‌ بیکه‌ین به‌ جومهووری». ئیستا ئەوە بەو مانایە نییە کە شیعرەی وەفایی شیعری چاک نییە، زۆر شیعری چاکە، بەڵام ئەو شیعرە دابڕاوە لە واقیعێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئەو سەردەمە کە رووی داوە، بۆچی؟ چون ئەو وەفاداری سیستمی ئەندێشەیی شیعری پێش خۆی بووە. شیعری کوردی دەگۆڕدرێ، لە مەلا مارف و سەیفی قازی و هتد..ه‌وه‌، دەگۆڕدرێ و دواتر «رۆژنامەی کوردستان» ، «گۆڤاری هەڵالە» و … دێ و ئەو چاپەمەنییانەی کە لە سەردەمی کۆمار هاتە ئاراوە فەزای شیعری کوردی دەگۆڕن  و وردە وردە وه‌رگێڕان دێته‌ بازنه‌ی نووسینی کوردییه‌وه‌ و دەق لە زمانەکانی ترەوە دێتە سەر زمانی کوردی، بۆیە شاعیری ئێمەش کاریگەری لەو فەزایە وەردەگرێ و بیری شێعرییه‌که‌ی ده‌گۆڕدری و ئه‌و گۆڕانه‌ درێژه‌ی ده‌بێ  تا لە سەردەمی کەسانێکی وەکوو «سواره‌ ئیلخانیزادە»، «چاوە»، «قاسم مۆئەییەدزادە» و «هاوار»، دەگاتە حەوزەی فۆڕمیش، بەڵام ئیتر لەو سەردەمەوە شیعری کوردی دوو ریبازی هەیە، رێبازێکی نوێیە کە دامەزرێنەرانی کەسانی وەکوو سوارەیە کە لە ژێر کاریگەری سەمبولیزمی-کۆمەڵایەتی شیعری فارسی و شیعری رۆژئاوایی دایە، چون سەمبولیزمی کۆمەڵایەتی جیاوازی هەیە لە گەڵ سەمبولیزمی رۆژئاوایی. لە شێوازی سەمبولیزمی کۆمەڵایەتی شاعیرانێک وەکوو نیما و دواتر شاعیرانی وەکوو شاملوو لە بەشێک لە کارەکانیدا و دواتر سوارە بە کاریگەری وه‌رگرتن لەوان و هەڵبەت پێش سوارە چاوە، خەریکن ئەو شێوازە لە ئەندێشە، لە شیعردا ده‌ئه‌زموون و فۆڕمی شیعریش دەگۆڕن. دوای ئەوان لق و پۆپی زۆر لە شیعری کوردی دەبێتەوە، تاقمێکی زۆر لە شاعیرانی ئێمە بە هۆی ئەوەی ئەو شاعیره‌ پێشه‌نگانه‌ وەکوو عەلی حەسەنیانی تێکەڵ ره‌وته‌ سیاسییه‌کان دەبێ و له‌ شێعر دوور ده‌که‌وێته‌وه‌، چاوە لانیکەم بۆ ماوەی چل ساڵ هەر لە فه‌زای نووسینی کوردی دادەبڕێ و ئەو ئەندێشەیەکی تری سیاسی پێڕەو دەکا و چەند دەقێکی هەیە و ئەو دەقانە دەمێننەوە و سوارەش جوانەمەرگ دەبێ، شاعیرانی دوای ئەوان بە جێی ئەوەی رێبازی ئەوان درێژه‌ بدەن کە زمان و فۆڕمێکی یەگجار بەهێزتری لە شاعیرانی کوردستانی باشوور هەبوو، هاتن شێوازی زۆر سادەی زمانی شاعیرانی وه‌ک لەتیف هەڵمەت و پەشێویان رەچاو کرد و کۆپییان دەکرد، که‌سانی وەکوو جەلال مەلەکشا و مارف ئاغایی و ئەو شاعیرانەی کە لە دەیەی شەستی کوردستانی ئێران شیعریان دەنووسی. تا دواتر لق و پۆی تر دێتە گۆرێ که‌ هه‌موو ئه‌و لق و پۆیانه‌ دیسان بە جۆرێک هەوڵدانن بۆ دۆزینەوەی شێوازێکی تر لە بەیان و فۆڕمی شیعری کوردی و له‌ جێی خۆیدا باسیان لێ ده‌که‌م.

۲

ئێستا گەیشتینە باسی سەرەکیمان؛ لە پاش ئەو هەمووە مێژووە، ئێستا غەزەلی نوێ دەڵێ چی؟ لە پاش ئەو مێژووە ئێستاش کۆمەڵێک کەس له‌ قالبی غەزەل، چوارینە، مەسنەوی و باقی قالبه‌ کلاسیکییه‌کاندا دەنووسن، ئایا ئەو دەقانەی کە لەو قالبانەدا دەنووسرێن بەرهەمی ئەدەبی هەن یا نا؟ له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و پرسیاره‌دا ده‌کرێ دوو روانگه‌ بخرێته‌ روو. روانگه‌یه‌ک ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و نه‌سله‌ تازه‌ نابێ شیعر به‌و ئاراسته‌یه‌دا به‌رن و له‌و بواره‌دا بنووسن. روانگه‌یه‌کیش حاشا له‌ بوونی ناکا به‌ڵام خه‌ساره‌کانی ده‌ستنیشان ده‌کا و وه‌ک ده‌ق تواناکانی له‌ بواری واتایی و …ه‌وه‌ ده‌خاته‌ روو. بۆ وێنه‌ ره‌نگه‌ بکوترێ جەلال نەجاری نابێ شیعر بنووسێ، من رەنگە که‌متر شیعری لوقمان پیربادینی بخوێنمەوە بەڵام ناتوانم بڵێم ئەو نابێ بنووسێ، دەتوانم بڵێم ئەو شێعرەی ئەو تایبەتمەندییەکانی ئەوانەن، نه‌توانینه‌کانی له‌ ده‌ربڕیندا چین. به‌ڵام حاشا له‌ نووسینی به‌ رای من کارێکی به‌که‌ڵک نابێ. چون به‌هه‌ر باردا بۆی بڕوانین ئه‌و ده‌قانه‌ هه‌ن. که‌واته‌ با بزانین ئه‌و ده‌قانه‌ به‌ راستی ده‌توانێ هیچیان له‌باردا هه‌بێ. لە شیعری کلاسیکدا، فارسەکان جووڵانەوەی نوێکردنەوەی قالبی غەزەلیان دەمێکە دەست پێکردووە، بە سەدان کتێب لەو حەوزەیەدا چاپ بووە. ساڵەهایە لەو بواره‌دا هه‌م ده‌ق ده‌خوڵقێنن و هه‌م دەقی تێئۆریکیان هەیە، جا چەندە لە گەڵ جوانیناسی شیعری یەک دەخوێننەوە دیسان ئه‌وه‌ قسه‌ی تایبه‌تی خۆی هه‌ڵده‌گرێ. بەڵام ئەوان دەمێکە هەوڵ بۆ ئەوە دەدەن، کەسانی وەکوو مەنووچێهری نەیەستانی تا کەسانی وەکوو حسێن مونزەوی و سیمین بیهبەهانی و هەروەها شاعیرانی ئێستایان کە بەرگری لەو جۆرە غەزەلە دەکه‌ن، ئەوانە کاریان بۆ کردووە، ئەی لە کوردیدا ئایا ئێمە بەرهەمی وامان هەیە؟ ئێمە لە کوردیدا شتێک بە نێوی غه‌زەلی نوێ بەو چوارچێوەیەی کە ئەوڕۆ باسی دەکرێ و فارسه‌کان یاسا و رێسایان بۆی هه‌یه‌ و ده‌قی ره‌خنه‌ییان له‌باره‌یه‌وه‌ هه‌یه‌ و تایبه‌تمه‌ندی زمانی و واتاییان بۆ  ده‌ستنیشان کردووه‌ لە زمانی کوردیدا نییه‌. ئه‌و حه‌ولانه‌ی له‌و باره‌وه‌ دراون به‌ پێی ئه‌و ده‌قانه‌ی ده‌یانبینین به‌شێکی زۆریان له‌ باری زمانییه‌وه‌ به‌ توندی له‌ژێر کاریگه‌ری ئه‌و شه‌پۆله‌ نووسینه‌ی غه‌زه‌لی نوێی فارسدان. واته‌ جاری وایه‌ قاعیده‌ زمانییه‌کان که‌ شاعیرێکی فارس له‌ غه‌زه‌لیدا لێی لاداون، له‌و تاقمه‌ که‌مه‌ی غه‌زه‌لی نوێی کوردیدا ده‌قاوده‌ق کاره‌که‌یان کۆپی کردووه‌. له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ به‌شێکی زۆریشیان هه‌ر به‌ ئاراسته‌ی پێشوودا ده‌ڕۆن و ئه‌و نوێکارییه‌ بۆ ناو ده‌قیان رێ ناده‌ن.

شاعیرانی کلاسیکنووسی ئێمە کە ئەو رەوتەیان درێژە داوە و ئێستا ده‌ژین، یەکیان «هێدی»یە، هێدی وابەستەی سیستمێکی فیکرییە کە لە دەوارنی کۆماردا بووە، ئەو درێژەدەری رێگای «هێمن»ە، ده‌قی «ئاسۆ» هەر لەو سەرچاوەیە ئاو دەخواتەوە، شێعرێکی سیاسی و عاشقانە، شیعرێک کە چوارچێوە و زاراوەی هەمان شیعری کلاسیکە بەڵام هەوڵیان داوە بە شێوەیەک ناوەڕۆک تازە کەنەوە و به‌ ئاوێته‌ کردنی ئه‌وین و سیاسه‌ت ده‌ق له‌ بواری ماناییدا هه‌ندێک پڕ جووڵه‌تر که‌نه‌وه‌. ئه‌و ره‌وته‌ له‌ مامۆستا هێمندا گه‌شاوه‌ و ئێستا له‌ لایه‌ن هێدی و ئاسۆ و ره‌نگه‌ که‌سانی دیکه‌شه‌وه‌ درێژه‌ی پێ بدرێ. دواتر که‌سانی وه‌ک نادر نیرومه‌ند و  ئەمین گەردیگلانی و ره‌نگه‌ شاعیری دیکه‌ش بوونه‌ درێژەدەری کاری ئاسۆ، هه‌ڵبه‌ت هه‌وڵیشیان دا بە جۆرێک سادە کردنەوەی وشە و کەڵک وەرگرتن لە کۆمه‌ڵه‌ وشه‌یه‌کی قامووسی و نزیک بوونه‌وه‌ی جار جار له‌ زمانی رۆژانەی خەڵکی حه‌ولی دوور که‌وتنه‌وه‌ش بده‌ن له‌ ئه‌زموونی ئاسۆ، به‌ڵام زۆر جار به‌ پیر شێعری ئه‌وه‌وه‌ چوون و ئه‌وه‌ش خۆی ئه‌و کارتێکه‌ری و به‌دوای یه‌کدا هاتنه‌ ده‌رده‌خا. درێژەی شیعری ئەمین گەردیگلانی و نادر نیرومه‌ند شیعری لوقمان پیربادینی و ئه‌و شاعیرانه‌یه‌ وه‌ک ئه‌و غه‌زه‌ل ده‌نووسن. لوقمان هەوڵ دەدا لە درێژەی ئه‌و شاعیرانه‌دا، ئەو سادەییە لە شیعردا بپارێزێ و بە جۆرێک زمانەکەی رەوان بکات، لەو نێوەدا بابه‌تێکی هاوبه‌ش هه‌یه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌موو ئه‌و شاعیرانه‌ی ئیستا غه‌زه‌ل ده‌نووسن ئیدعای ئەوە دەکەن کە غەزەلی نوێ دەنووسن، غەزەلی نوێی ئەوان چەندە توانیویەتی ئەو تایبەتمەندییانەی کە غەزەلی نوێ هەیەتی له‌ ناخیدا بپارێزێ. ئێمە کوتمان بۆ ئەندێشەی تازە فۆڕمی تازە زەروورەتی هەیە، ئەو هاوڕێیانە چەندە توانیویانە بە جۆرێکی دیکە کەڵک له‌و فۆڕمە کلاسیکە وەرگرن. پێکهاته‌که‌ی تا رادەیەک لە بواری کارکردی زمانیدا، لە بواری کەڵک وەرگرتن لە ئیستلاح و زاراوەکاندا، کەڵک وەرگرتن لەو نوکتە رێزمانیانەی کە لە شیعردا دەکرێ کەڵکی لێ وەربگیرێ و … چەندە توانیویانە لەو فەزایانە کەڵک وەربگرن، لەو شیعرانەی من له‌و سێ شاعیره‌ غه‌زه‌لنووسه‌ واته‌ کاک جه‌لال نه‌جاڕی و کاک لوقمان پیربادینی و کاک سیروان ئه‌ولازاده‌ دا دیتم، شیعری جەلال زیاتر ئەو که‌ڵکه‌ڵه‌یه‌ی هەیە که‌ ده‌ستکاری واتایی و زمانی و ته‌نات فۆڕمیش بکا، یانی ئەگەر شیعری ئەو بە جۆرێک خەریکە ناوەرۆک دەستکاری دەکا، هه‌ر وەک چۆن بەشێک لە شیعرەکانی لوقمان پیربادینیش ئه‌و کاره‌ی تێدا کراوه‌،به‌ڵام جه‌لال بەوەوە نەوەستاوە و ویستوویه‌ له‌ لایه‌نی دیکه‌شه‌وە نوێکاری بکا. یه‌کێک له‌ تایبەتمەندییه‌کانی غەزەلی نوێ ئه‌وه‌یه‌ کە بە جۆرێک دەیانهەوێ دەستکاری فۆڕمیش بکەن، یانی ئەو نوێخوازییە لە فۆڕمدا بێننە ئاراوە، چون ئه‌وان تاوانبار دەبن بەوەی کە خەریکن له‌ چوارچێوه‌ی قالبێکی کلاسیک کار دەکەن، بەڵام ئەوان دەڵێن نا، ئێمە جودا لەوەی کە ناوەڕۆکمان نوێ کردۆتەوە، جودا لەوەی کە که‌ڵک له‌ کێش و سه‌روا وه‌رده‌گرین، دەتوانین لە فۆڕمیشدا کاری تازە بکەین، بۆ وێنە

«قوربانی تۆزی رێگەتم ئەوڕۆ رژانە سەر…

جەستەی پیادەڕەو کە هەموو دانە دانە سەر» …

لەت کردنی وشە ئه‌گه‌رچی لە شیعری پێشووشدا به ‌که‌میی هه‌یه‌، بەڵام کە بوو بە نۆڕمیک لە شیعردا، یانی لە کۆتایی نیوه‌شێعردا لەتێک لەوبەر و لەتێک لەوبەر، یان جاری وایە هه‌ر نیوه‌شێعره‌که‌ش تەواو نابێ، لەو چەند غەزەلەدا دوو نیوه‌شێعری کۆتایی تەواو نین:

«رۆحیک کە هی ئەمن بوو لە ناو ئەو زەمانە سەر،

گەردانەدا کە ون بووە بیدۆزەوە و بڵێ

 قوربانی تۆزی رێگەتم…»

دواترەکەی چی؟ یانی بە جۆرێک ده‌یهه‌وێ رابگه‌یه‌نێ که‌: من فۆڕمم لە بەر یەک بڵاو کردووە، وا نییە کە ئەو فۆڕمە لە سەداسەد بۆ من پیرۆز بێ. لە شوێنێک کە پێویست بێ من ئەو فۆڕمە دەشکێنم، ئەوە جۆرێک لە کایەی مەعنایی و فۆڕمییە کە ئەو شاعیرانه‌ لە بواری غەزەلدا کاری پێ دەکەن. لادان لە چوارچێوە و رێساکانی زمانی؛ کە دەبینین لەو غەزەلەدا لادان لە پێکهاته‌کان، یانی لادان لە فۆڕمی دەرەکی شیعردا به‌رچاو ده‌که‌وێ. تایبه‌تمه‌ندییه‌کی دیکه‌ ده‌کارکردنی وشه‌ له‌ شوێنیک که‌ جێگای خۆی وه‌ک شوێنی ده‌ستووری نییه‌. ئێمە هەندێک وشەمان هەیە کە نەقشێکی دەستووری تایبەتیان هەیە، ئەو نەقشە دەستوورییە جاری وایە دەگۆڕدرێ. لە غەزەلی نوێی شاعیراندا، بۆ وینە کەڵک وەرگرتن له‌ پیته‌ زیاده‌ و پێته‌ پێوه‌ندییه‌کان و … لە کۆتایی میسراعدا، کە جاری وایە به‌ هۆی ناسرانی ئه‌و تێکنیکه‌ شاعیران به‌ لێشاو که‌ڵکیان لێ وه‌رده‌گرن و ده‌سوێن. بەڵام ئەوە شێوازێک دوور کەوتنەوەیە. یانی من خەریکم لە زەرفییەتێک لە زەرفییەتەکانی زمان لە غەزەل‌دا کەڵک وەردەگرم، وەک تۆ کە شاعیرێکی مۆدێڕنی، منیش دەتوانم لەو زەرفییەتانە کەڵک وەربگرم. لە هەموان گرینگ‌تر روانینی پاژبینانه‌ له‌ شێعردایه‌، یانی ئەگەر شیعری پێشوو شیعرێکی گشتی بین بووە، شیعرێک بووە، تەنانەت لە رووداوه‌ تایبه‌ته‌کان‌دا خۆی لە نزیک کردنەوە لە واقیع لاداوە، وەک ئەو نموونەیە کە لە شیعری وەفایی‌دا باسمان کرد، لە غەزەلی نوێی شاعیرانی ئەوڕۆ دا، شاعیران وردبین تر دەڕواننە شتەکان. من بە داخەوە شیعرەکانم زۆر درەنگ وەرگرتووە هه‌ر بۆیه‌ له‌و شێعرانه‌ دا نموونه‌ زۆر ناتوانم به‌ ده‌سته‌وه‌ بده‌م. ئه‌گینا هه‌م شێعری ئه‌و شاعیرانه‌ نموونه‌ی وای تێدایه‌ بخرێته‌ روو و هه‌م که‌سێکی وه‌ک «ئاواره‌ وڵات»یش له‌و شاعیرانه‌یه‌‌ زۆر وشیارانه‌ له‌و بواره‌ دا ده‌قی خوڵقاندووه‌. له شێعرێک دا لوقمان پیربادینی ده‌ڵێ: «شار بە بۆی دووکەڵی سیگار و گڕاس خنکاوە… من لە ناو ئەو خەفەت و دەردەوە لێت دەڕوانم» هەندێک رۆژانە بوون لە زماندا بە جۆرێک نزیک بوونەوەی شاعیرە لە راستییه‌ کۆمەڵایەتییەکان، کە کوتمان لە غەزەلی پێشوودا نایبینین. تۆ خەریکی ئەو زامە کۆمەڵایەتی و سیاسییانە لەو شیعرانە دا هەست پێ دەکەی. جاری واشه‌ جۆری هەڵس و کەوت لە گەڵ ئەو وشانەی کە پێشتر بوون له‌ ئاوێته‌ی زمانی تازه‌دا ره‌نگێکی تریان پێ ده‌به‌خشرێ و له‌و ده‌قانه‌دا رەفتاری شاعیرانە لە گەڵ ئەو وشانە جوداوازە، «کۆپلەیەک قاقا لە گەڵ ماچێکی تەڕ جێ ماوە لێت». ئەو جۆرە رەفتارانەش که‌مێک تازه‌ترن و له‌ ره‌فتاره‌ زمانییه‌کانی غه‌زه‌لنووسه‌ کلاسیکنووسه‌کانی ئێستا جودایان ده‌کاته‌وه‌. بەڵام ئەو رەفتارانە لە شیعری جەلال دا زۆر هەن و جاری واشە زه‌ق ده‌رده‌که‌ون. چون هه‌ڵوێستێکی وا ده‌گرێ و ژێستێکی وا له‌ نووسین و ده‌ربڕین دا ده‌رده‌خا که‌ خوێنه‌ر به‌ زه‌قی سه‌رنجی راده‌کێشرێ، ئەوەندە کە دەیهەوێ فۆڕم و ناوەڕۆک به‌ چاوی خوێنه‌ر دادا و بە جۆرێک هەڵبێ لەو چوارچێوەیەی کە تێیدا دەنووسێ، یانی هەر ئەو باسەی کە «مەولانا» دەیکا: «رستم از این بیت و غزل ای شە سلطان ازل…مفتعلن، مفتعلن مفتعلن کشت مرا»، مەولانا دەیهەوێ بڵێ ئەگەر ئەمن ئەو کێش و سەروایە دەست و پێمی نەبەستبایه‌ته‌وه‌ زۆر شتم دەکوت، جەلال دەیهەوێ بڵێ ئه‌ی خوێنه‌ر من شیعری کلاسیک نانووسم. من رەفتاری زمانیم جوداوازە، لە بواری مەعناییەوە و…، من تەنیا لە ئیمکانێکی شیعری کلاسیک کەڵک وەردەگرم کە کێش و سەروایە و جاری واشە وەفاداری ئەوانە نیم. ئەو چه‌شنه‌ رەفتارە لە شیعری لوقمان دا زۆر کەمترە، بەڵام وەکی کوتم هه‌ندێک تەرکیبی تازه‌ و ده‌ربڕینی تازە لە شیعری ئەویشدا هەیە کە من پێم وایە هەرچی ئەو نەوعە و ئەو شێوازە نوێکردنەوانە له‌ غه‌زه‌لدا زیاتر بێ، ئەو شیعرانە هەم ته‌مه‌نیان زیاتر ده‌بێ و هەمیش بۆ خوێندنەوەی ئەوڕۆ لەبارترن، کێشه‌یه‌ک کە شاعیرانی کلاسیکنووسی ئەوڕۆی ئێمە هەیانە ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئەوان کەمتر ئاگاداری غەزەلی نوێی فارسین، غەزەلی نوێی فارسی شتی یەکجار تازه‌ی پێیە. من مێرمنداڵ بووم، گۆڤارێک دەهات بە ناوی گۆڤاری شیعر، له‌ ژماره‌یه‌کی دا چه‌ند شێعر چاپ کرابوو و له‌ سه‌ره‌وه‌ش نووسرابوو خاوه‌نی ئه‌و شێعرانه‌ خۆی نه‌ناساندووه‌ و هه‌ر ئه‌وه‌ندی نووسیوه‌ که‌ ئاواره‌یه‌کی ئه‌فغانییه‌. ئەو نەیوێرابوو نێوی خۆی بنووسێ، نووسیبووی من ۱۹ساڵم تەمەنە و شاعیرێکی ئاوارەی ئەفغانیم، ئەوانەم ناردووە بزانن بە کار دێ، غه‌زه‌لێکی تێدابوو ئیستاش له‌ بیرمه‌ :

«بازماندە روبروی من، دهان گورها،

گم شدم در ازدحام دست مردەشورها،

بو گرفته طعمه می‌شود رها نمی‌شود

این دل این جنازه‌ی اسیر نیش مورها

داد می‌زند تمام استخوان پیکرم

پس کجاست چرخش سیاه لاشخورها

گفته‌ام به سنگها که عشق چیست؟ گفته‌اند

چلچراغی از ستارە در حضور کورها

زندگی جهنمی است ناگزیر و مردگان

رقص می‌کنند سر به زیر در تنورها

می‌نهند بر دهان زخم قلبهایشان

مرهمی همیشه با حضور سنگ گورها»

ئه‌وه‌ غه‌زه‌لی ساڵی ۷۲ی لاوێکی فارسینووسه‌. جودا له‌وه‌ی هه‌ر ئه‌وکات ئه‌وان شاعیری خاوه‌ن ناوی وه‌ک سیمینی به‌هبه‌هانییان هه‌بوو که‌ خۆی «ره‌ستاخیز»ی وه‌ک رابوونێکی دی له‌ غه‌زه‌لدا چاپ کردبوو، که‌سانی وه‌ک مونزه‌وی و … ئه‌وکات کلاسیکنووسانی ئێمه‌ ئه‌گه‌ر ئاگاداری ئه‌و ده‌قانه ‌بایه‌ن ره‌نگه‌ زووتر له‌و بواره‌شدا زمانی کوردی ده‌قی هه‌بایه‌ و ئێستا ئه‌وانیش ئه‌زموونێکی ده‌وڵه‌مه‌ندتریان ده‌بوو.

ئاگادار نه‌بوون له‌ شیعری دراوسێکان و شێعری جیهان خه‌ساریکی گه‌وره‌یه، بواری شێعر بوارێکی به‌ربه‌ست کراو و داخراو نییە، بوارێکی زیندوویه‌ و بۆی هه‌یه‌ ئێوە نوێبوونەوە لە ده‌قی غه‌زه‌له‌کانی دی دا ببین و بخوێننه‌وه‌ و تاقی بکەنەوە و ئەو ئەزموونانە وه‌ک جۆرێک له‌ دیتنه‌وه‌ی ئاسۆی نوێ ببینن. ئه‌وکات من دڵنیام بەرهەمی باشتر پێشکەش دەکرێ. لە کارەکانی دیکه دا سیروان ئه‌ولازاده‌ زیاتر لە درێژەی ئاسۆدا شیعر دەنووسێ. زمانی ئەویش زمانێکی بەهێزە، بەڵام غەزەلی ئه‌و خەسارێکی کە بە بڕوای من هەیەتی ئه‌وه‌یه‌ دەرباز نەبووە لەو زەینییەتەی کە لە بواری وشەییەوە، لە هەندێک وشە و دەستەواژە کە هی پێشووترە، ئەو لە لایەک هەوڵ دەدا غه‌زه‌لی نوێ بنووسێ لە لایەک بە هێنانه‌وه‌ی بەرچاوی چەند دانە لەو دەستەواژە و تەرکیبانە دیسان شیعرەکەی لە زەینی خوێنه‌ردا دەگەڕێنێتەوە ئەو فەزا کۆنەی پێشوو وەک شیعری وەفایی و حەریق، هەرچەن رەنگە ئەو هیچ پێوەندییەکی بەوانەوە نەبێ، بەڵام تۆ کاتێک لە وشەگەلێک وەکوو شەڕاب و کاسە و وشکە سۆفی کەڵک وەردەگری، ئەوانە ئەو وشە و زاراوانە لە حەوزەیەک لە شیعری کوردیدا بوونیان بووە، خراپ و چاکیان من ناتوانم ئەرزش گوزاری بۆ بکەم، من دەڵێم ئەو دەستەواژانە لە تێڕمێنۆلۆژی و ئیستلاحاتی غەزەلی کلاسیکدا جێ دەگرن و لە دونیای ئەوڕۆدا هەرچی شاعیر بتوانێ فەزای زیاتر تاقی بکاتەوە و دەستەواژە و وشەی تازەتر بقۆزێتەوە زیاتر دەتوانێ لە واقیعی کۆمەڵایەتی ئەوڕۆ نزیک بێتەوە و ناوەڕۆکی شێعر تازە بکاتەوە، هەرچەند فۆڕمی شیعر لێرەدا قسەی لە سەر دەبێ و وەکوو کێشەیەک بەردەوام باسی لە سەر دەکرێ.

لینکی هەواڵی کۆڕی رەخنه و لێکدانەوەی غەزەلەکانی سێ غەزەلنووسی لاوی بۆکانی

انتشار توسط 8 تم

بۆچوون بنووسە

ئیمەیلەکەتان نیشان نادرێت.خانە داواکراوەکان نیشانە کراون. *

*

*

دەتوانی ئەو تاگ و خەسڵەتانە HTML بەکاربێنیت: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>